శ్రీ మల్లికార్జున సుప్రభాతం

భావం / వివరణ

మొట్ట మొదటిగా అందరికి నమస్కారము. శ్రీ మల్లికార్జున సుప్రభాతం ఒక తెలుగు భక్తి గీతంగా తెలుగు వారు ప్రధానంగా పాడే భక్తి సంగీత క్రియలలో ఒకటి. ఈ సుప్రభాతం మల్లికార్జున స్వామిని స్తుతించడానికి సమర్థమైనది. ఈ గీతం భక్తులకు మాత్రమే కాదు, ప్రత్యేకంగా తెలుగు సాంస్కృతిక వ్యవహారాలలో ప్రచురించబడుతుంది. అది భక్తి, ఆధ్యాత్మికత మరియు సాంస్కృతిక సమృద్ధికి ప్రధాన పాత్రని ప్రదర్శిస్తుంది.

శ్రీ మల్లికార్జున స్వామి సుప్రభాతం

“సు-ప్రభాతము” అనగా “మంచి ఉదయం” అని అర్ధం. హిందూ పూజా విధానాలలోను, ప్రత్యేకించి అయ్యప్ప ఆచార పరంపరలోను, భగవంతుని పూజామూర్తికి అనేకమైన సేవలు (షోడశోపచారములు) నిర్వహించే సంప్రదాయం ఉంది. ఇలాంటి సేవలలోనిదే సుప్రభాత సేవ. ఆ సుప్రభాత సేవా సమయంలో చేసే కీర్తననే “సుప్రభాతం” అని అంటారు.

Sri Srisaila Mallikarjuna Suprabhatam

టీక. ఆనాథబంధుమ్ = దిక్కు లేని వారికి బంధువైనట్టియు; సిందూర పూర పరిశోభిత గండయుగ్మమ్ = చంది కమను శోభనద్రవ్యము యొక్క సమూ హముచేఁ బ్రకాశించెడి చెక్కిళ్లు గలవాఁడును. ఉద్దండ… దండమ్:— ఉద్దండ = గొప్పవైన; విఘ్న = ఆంతరాయముల యొక్క; పరిఖండన = విచ్ఛేదమందు; చండదండమ్ = తీక్ష్ణ శాసనముగలవాఁడును; ఆఖండల… వంద్యమ్:— ఆఖండలాది = ఇంద్రుఁడు మొదలగు, సురనాయక = దేవ శ్రేష్ఠులయొక్క, బృంద = సమూహముచే, వంద్యమ్ = నమస్కరింపఁ బడువాఁడునగు, గణనాథం = ప్రమథగణనాయకుఁడగు వినాయకుని; ప్రాతః = ఈ ప్రాతః కాలమున, స్మరామి = నేను తలఁచుచున్నాను.

తా. దీన బంధువును, చందిరపుఁ గాంతి చే చెలువొందు గండ స్థలములు గల యేనిక మోమువాఁడును, విఘ్నము లెంత లెంతవైన క్షణములోఁ బ్రచండ శాసనమున నణఁచి వేయు వాఁడును, ఇంద్రాది దేవవంద్యుఁడునగు గణపతిని ఈ సుప్ర భాతము నిర్విఘ్నమగుట కీ ప్రాతఃకాలమున మొదట నేను మనస్సులో స్మరించుకొనుచున్నాను.

టీక. కలాభ్యాం = చతుష్షష్టి (64) కళలుగలవారును; (కలిఃకామధేనుః అనుటచే కలి ఛాతూత్పన్నమైన కలయనుదాని కనేకార్థములుగలవు; వానిని వివరింప విస్తారమగును) చూడాలంకృత = శిరసునం దలంకరించు కొనఁబడిన, శశికలాభ్యాం = చం ద్రకళ గలవారును; నిజతపః = ఒకరి కొఱ కొకరు చేసికొనిన తపస్సు యొక్క, ఫలాభ్యాం = ఫలముగల వారును, భక్తేషు = భక్తులమీఁద, ప్రశటిత ఫలాభ్యాం = విశదపఱచిన ఫలముగలవారును; అస్తోక… శివాభ్యాం:- అస్తోక = గొప్పదైన, త్రిభు వనశివాభ్యాం = ముల్లోకములకు శుభమునొసఁగువారును; భవాభ్యాం = కారణజన్ములైనట్టియు, ఆనంద…. అనుభవాభ్యాం _ ఆనంద = ఆనంద ముచే, స్ఫురత్ = ప్రకాశితమైన, అనుభవాభ్యాం = అనుభూతిగల వారిను, ఆగు-శివాభ్యాం = పార్వతీ పరమేశ్వర దంపతుల కొఱకు, మే = నాయొక్క; హృదిపుః = హృదయమందైతే; ఇయం = ఈ, నతిః = నమస్కారము; భవతు = ఆగుగాక !

తా. చతుష్షష్టి కళాస్వరూపులును, చంద్రకళాధరులును, వర స్పర తపఃఫల సంపాదితులును, భక్తతతి కభీష్టదాయకు లును, ముల్లోకములకు శుభములొసఁగువారును, కారణ జన్ములును, నిత్యానందగోచరులును పార్వతీవర మేశ్వరు లకు నా మనస్సులో మ్రొక్కులిడుదును.

తా. ఓయీ! మహా దేవ! శంభో! దయాసాగర! శరణార్తిహర ! మహేశ్వర ! నీకు పదే పదే నేను నమస్కరించు చున్నాను.

టీక. త్రిజగతాం = ముల్లోకములకు, రక్షాకృతిం = రక్షణాకారమును, శశ్వత్ = ఎల్లప్పుడు, శ్రీగిరిమూర్ధని = శ్రీశైలపర్వత శిఖరమందు, లక్ష్మీతాం = కనబఱచునట్టిదియు, సాక్షాత్ = ప్రత్యక్షముగ, అక్షత = తఱుఁగని, సత్కటాక్ష = అనుగ్రహవీక్షణముల యొక్క, సరణి = మార్గముచే, శ్రీమత్ = శోభతో గూడిన, సుధావర్షిణీమ్ = అమృతమును వర్షించునదియు, సోమ… మస్తకాం :- సోమార్ధ = చంద్రకళ చే, అం కిత = గుర్తుగానున్న, మస్తకాం = శిరస్సును గలిగినదియు. ప్రణమతాం = తనకు నమస్కరించువారలకు, నిస్సీమసంపత్ప్రదాం = మితిలేని సంపద నిచ్చునదియు, సుశ్లోకాం = మంచి వారిచేఁ గొనియాడఁబడునదియు, స్మితముఖీం = చిఱునవ్వుగల ముఖముఁ గలిగినదియు, శంభోః = శంకరునకు, సఖీం = ప్రియురాలైన, భ్రమరాంబికాం = భ్రమరాంబ యను పేరుగల, త్వామ్ = నిన్నును, నుమః = నమస్కరించుచున్నాము.

తా. లోకరక్షణమునకై శ్రీశైలశిఖరమున నెల్లప్పుడు నాకారమును గల్గియున్నట్టియు, అక్షయము నమృత సమ్మితమైన చూపులను భక్తులపై నెఱపునదియు, చంద్రరేఖా వతంసయు, మితి లేని సంపదల నాశ్రితులకిచ్చుచు సుజనులచే నుతింపఁబడునదియు శివునర్ధాంగియు భ్రమరాంబ. యను నామముగల నిన్నును స్తోత్రించుచున్నాము.

టీక. మాతః! = ఓతల్లీ!, ప్రసీద = ఆనుగ్రహింపుము; భవ్యశీలే! = మంగళ స్వభావము గలదాన! సదయా = దయతో ఁగూడినదానవు, భవ = అగుము; లీలా…. హారే!: – లీలాలవ విలాసలేశముచేతనే, ఆకలిత చూడఁబడిన, దైత్యకుల = రాక్షస వంశమును ఆపహారే = నాళన మొందించినదాన! శ్రీ చక్రరాజనిలయే ! = ఉత్తమమగు శ్రీచక్రము నాధారముగఁజేసికొనినదాన!, శ్రుతిగీతకీర్తే! = వేదముల చేఁ గీర్తింపఁ బడిన కీర్తిగలదాన! శ్రీ శైలనాథదయితే ! = శ్రీశైలపతికి ప్రియురాల నగునో భ్రమరాంబ! తవ నీకు, సుప్రభాతమ్ = సుఖమయమైన యుదయమగుఁ గాక !

తా. ఓ తల్లి! నీవు మంగళమగు మనస్సుగలదానవు; కృపా వతివి, కావున మమ్మనుగ్రహింపుము; శ్రీ చక్ర ము సధిష్ఠించి యొక్కసారి విలాసమున దుష్టరాక్షసులఁజూచి వారినంతమొందించిన దాన ! వేదవాక్కులచే సుప్రతిష్ఠిత మగు కీర్తి గలదాన! శ్రీశైలనాథార్ధదేహ భాగినియగు నో భ్రమరాంబా దేవి! నీకిది సుప్రభాతమగుఁగాక !

టీక. శంభో = సుఖమును గల్గిచువాఁడా! సురేంద్రనుత = ఇంద్రునిచే సుతిఁపఁబడువాఁడా ! శంకర! = మంగళముల నొనరించువాఁడా ! శూలపాణే = శూలాయుధముమ హస్తమందు గలవాఁడా! చంద్రావ తెంస = చంద్రుని శిరసున ధరించినవాఁడా! శివ! = మంగళ మగు రూపముగలవాడా! శర్వ సర్వస్వరూపుఁడా! పినాకపాణే = పినాకమను పేరుగల ధనస్సును చేతియందుఁ గలవాఁడా! గంగాధర! = గంగను ధరించినవాఁడా! శ్రితుపతే = యజ్ఞమున అధిపతియైనవాఁడా!, గరుడధ్వజ = విష్ణువునకు, ఆప్త = ప్రియమైనవాఁడా! శ్రీ మల్లికారున = విభో! = శోభితో గూడిన ఓ మల్లి కార్డు నేశ్వర! తవ = నీకు, సుప్రభా తమ్ = సుఖరుగు ప్రణాతమగుఁ గాక !

తా. ‘శఁభో’ అనునదాదిగా ఁగల పై శ్లోకములోఁ జెప్పబడిన పదునొకండు నామములతో గూడిన యో రుద్రుఁడా! (మల్లికార్జున!) నీ కీ యుదయము శుభ మైనదగుఁగాళ !

టీక. విశ్వేశ ! = ప్రపంచమును శాసించువాఁడా! విశ్వజనసేవిత ! = ప్రపంచములోని జీవకోటిచే సేవించఁబడినవాఁడా!; విశ్వమూర్తే! ప్రపంచమే స్వరూపముగఁ గలవాఁడా!: విశ్వంభర! ప్రపంచభార మును మోయువాఁడా! త్రిపురి భేదః! = త్రిపురాసురులను భేదించిన వాఁడా!, విశ్వయోనే ! = ప్రపంచమునకుఁ గారణమైనవాఁడా!, ఫాలాక్ష! = నొసట మూఁడవకన్ను గలవాఁడా!, భవ్యగుణ! = శుభమగు గుణములు గలవాఁడా!, భోగి విభూషణేశ! = పర్పముల నాభరణము గాఁ గలశ్రభువా!, శ్రీ మల్లి కార్జున భో! = శోభాయుక్తుఁడవగు నో మల్లి కార్జునశ్రుభూ!, తవ = నీకు, సుప్రభాతమ్ = శోభనమగు ముదయకాల మగుఁ గాక !.

తా. ‘విశ్వేశ’ అనునది మొదలు తొమ్మిదినామముల ధరించిన ఓమల్లి కార్జున స్వామి! సీకీప్రభాతముశోభ వ మైనదగుఁగాక!

టీక. కల్యాణరూప! = మంగళమైన రూపముగలవాఁడా!; కరుణాకర! = దయానిధియైనవాఁడా!; కల్పద్రుమ….పూజితః :- కల్పద్రుమ = కల్పవృక్షముల సంబంధమగు, ప్రసవ = పుష్పములచే, పూజిత! = పూజింపఁబడువాఁడా !; కామదాయిన్ ! = కోరికలిచ్చువాఁడా !; దుర్నీతి…. ఉద్యత :- దుర్నీతి = దుర్నయులైన, దైత్య = రాక్షసులను, దళన = ఛేదించుటయందు; ఉద్యత! = సంసిద్ధుఁడా!; దేవదేవ! = దేవతల కెల్ల దేవుఁ డైన వాఁడా, శ్రీ మల్లికార్జున విభో ! = శోభాయుతుఁడ వగు నో మల్లికార్జునస్వామి! తవ = నీకు, సుప్రభాతమ్ శుభోదయ మగుఁ గాళ !

తా. ‘కల్యాణరూప’ అనునది మొదలు సప్తనామములతో శోభిల్లునో మల్లి కార్జునస్వామీ! నీకు శుభోదయమగుఁగాః !

టీక. గౌరీ మనోహర ! = పార్వతీ ప్రియుఁడా!; గణేశ్వర = ప్రమధగణ నాథునిచే, సేవిత = సేవింపఁబడుచున్న, ఆంఘ్రే! = పాదములు గల వాఁడ! గంధర్వ… కీర్తే! :- గంధర్వ = గంధర్వుల చేత, యక్ష= యక్షులచేత, కిన్నర = కిన్నరుల చేత (ఈమూఁడు రకములగు కులములు గల దేవతలు సంతోషమున గానము చేయుటలో ప్రవీణులు) గీత = కీర్తింపఁబడిన; కీర్తే! = యశస్సుగలవాఁడా!; గండావలంబి = గండ = స్థలముల వఱకు వ్రేలాడుచున్న; ఫణికుండల = పాముల వేడి చెవిపోగులతో, మండిత = ఆలంకరింపఁబడిన, ఆస్య = ముఖము గలవాఁడా!; శ్రీమల్లికార్జునవిభో! = శోభతోఁగూడిన, ఓ మల్లికార్జునస్వామి! తవ = నీకు, సుప్రభాతమ్ = శుభోదయమగుఁ గాక !

తా. ‘గౌరీ మనోహర’ అను నామ చతుష్టయముగల ఓ మల్లికార్జునస్వామీ! నీకు శుభోదయమగుఁగాః !

టీక. నాగేంద్రభూషణ! = వాసుకి, శేషుఁడు మొదలగు రాజసర్పములు భూషణముగఁ గలవాఁడా!, నిరీహిత = కోరికలు లేనివాడా! నిర్వికార! = జన్మాది షడ్వికారములు లేనివాఁడా!, నిర్మాయ = మాయా విరహితుఁడా! నిశ్చల! = స్థాణుస్వరూపుఁడా! నిరర్గల! = అవరోధము లేనివాఁడా! నాగ భేదిన్! = గజేంద్ర సంహారకుఁడా!, నారాయణీ ప్రియ! = నారాయణి యను పేరుగల శాంకరికి ప్రియుఁడైనవాఁడా!, నతేష్టదా! :- నత = నమస్కరించువారలకు, ఇష్టద = ఇష్టములనిచ్చువాఁడా! నిర్మలాత్మన్ :- నిర్మల = స్వచ్ఛమైన, ఆత్మన్ = దేహము గలవాఁడా! (శివుఁడు తెల్లనిదేహము గలవాఁడనుట) లేదా? పరిశుద్దాం తఃకరణము గలవాఁడా! శ్రీ పర్వతాధిప! = శ్రీ యను పేరుగల కొండపై నివసించు ప్రభూ!, విభో! = ఓ దేవ!, తవ = నీకు, సుప్రభాతమ్ = శుభోదయమగును గాక !

తా. ‘నా గేంద్రభూషణ’ అను నామము మొదలుకొని పదు నొకండు నామములతోఁ గూడిన యో శంకరా! నీకు శుభోదయ మగునుగాక!

టీక. ఈశ = ఓ ప్రభువా ! ఏతత్ = ఈ, ఆశేషం = సమస్తరుగు, జగత్ = లోకముత్వయైవ = నీచేతనే, స్పష్టం = సృజింపఁబడినది. విధిగోచర ! = ఓయీ! అదృష్టరూపుఁడా!, రక్షావిధిశ్చ = లోకరక్షణ విధానమును, తావకీనః = నీ సంబంధమైనదే! శంకర! = ఓ శంకరుఁడా! సంహారశ క్తిరపి = లయ మొనర్చుశక్తియు, తే = నీకు, కింకరి = వళమైన సేవకురాలేగద? శ్రీశైల శేఖరవిభో! = శ్రీశైలపర్వతమందుండెడి యో దేవుఁడా! తవ = నీకు, సుప్రభాతమ్ = శుభోదయమగుఁ గాక!

తా. ఓ శ్రీశైల వాస! నీవు, ఈశ్వరుఁడవై లోకముల సృజిం చుచు విష్ణుస్వరూవుఁడవై లోకరక్షణభారమును నిర్వ హించుచు శివుఁడను నామమున లయక ర్త పై సర్వమును వహించిన యో శ్రీశైలవాస! శంకరా! నీకు శుభోదయ మగుగాక!

టీక. భవ! = ఓయీ! శంకరుడా!, త్వం = నీవు, ఏక ఏవ = ఒక్కఁడవే, లోకే = లోకమఁదు, బహుథా = అనేక రూపములతో, భాని = ప్రకాశించుచున్నావు, నిశ్శంకధీః = నిర్భయబుద్ధిగలవాఁడ వృషభకేతన = వృషభధ్వజముగలవాఁడా! మల్లినాథ! = మల్లీశ్వరుఁడా, శ్రీ భ్రామరీ ప్రియ = శ్రీ భ్రమరాంబాదేవికి ప్రియుఁడైనవాఁడా!. సుఖాశ్రయ! = సుఖమున కాశ్రయమైనవాఁడా!, లోకనాథ! = లోకులకుఁ బ్రభువైన వాఁడా!, శ్రీశైలశేఖరవిభో! = శ్రీ శైలరాజమున నుండెడి ప్రభువా!, తవ = నీకు, సుప్రభాతమ్ = శుభోదయమగు గాక !

తా. ఓయీ! భవుఁడా! నీ వొక్కఁడవే అనేక రూపములతో నీలోకమునఁ బ్రకాశించుతున్నావు. ‘నిశ్శంక ధీ’ అను నామము మొదలు ఆఱునామములతో నొప్పు శ్రీశైల వాస! నీకు శుభోదయమగుఁగాక!

టీక. పాతాళ … అంగాః :- పాతాళ గాంగజల = పాతాళగంగలోని నీటి యందు, మజ్జన = స్నానముచేత, నిర్మల = పాపరహితమైన, అంగాః= అవయవములు గలిగినట్టియు, భస్మత్రిపుండ్ర = భూతితో మూడడ్డరేఖలంగా, సమలంకృత = అలంకరించుకొనఁబడిన, ఫాలభాగాః = నొసటి భాగముగలవారగు, దేవమునిభ క్తజనాః = దేవతలం, మునులు, భక్తజనులంను, భవంతం = నిన్ను, గాయతి = కీర్తించుచున్నారు. శ్రీ మల్లికార్జునవిభో! = కాంత్యు పేతుఁడవైన ఓ మల్లి కార్జునస్వామి! తవ = ఓ నీకు, సుప్రభాతమ్ = శోభనోదయమగుఁగాక!

తా. ఓ మల్లికార్జునస్వామి! దేవతలు, మునులు, భ క్తులు నందఱును బాతాళగంగను స్నానించి నిర్మలాంతః కర ణులై భస్మ త్రిపుండ్ర రేఖల నలంకృతమైన మోములతో వచ్చి నీ సన్నిధినుండి నిన్నుఁ గీర్తించుచున్నారు; నీ కీ ప్రభాతసమయము శుభమైనది; లెమ్ము.

టీక . సారస్వత = రసమ తోఁజెల వొందు, అంబు = ఉదఃముతో; యుత = కూడిన, భోగవతీ = పాతాళగంగయను నామమును, శ్రితాయాః = ధరించినట్టియు; బ్రహ్మ బ్రహ్మశిఖరము, ఈశ = ఈశ్వర శిఖరము, విష్ణుగిరి = విష్ణు శిఖరమును కూటత్రయము చే, చుంబిత = తాకఁబడుచున్న, కృష్ణవేణ్యాః = కృష్ణానది యొక్క, సోపాన మార్గం = మెట్లమార్గమును ఆధిరుహ్య = ఎక్కి, భక్తాః = నీ భక్తులు, భజంతి నిన్ను సేవించు చున్నారు. శ్రీ మల్లి కార్జునఁభో ! = ఓ మల్లి కార్జున దేవ! తవ= నీకు, సుప్రభాతమ్ = శుభోదయమగుఁ గాక!

తా. ఓ మల్లికార్జునస్వామి! నీ భ క్తులందఱును — బ్రహ్మవిష్ణు శివ నామములతోనున్న శిఖరములనంటి ప్రవహించు నదియు, కృష్ణానదీస్థాన విశేషమైనదియు, మధురోదశములతో నిండిన పాతాళగంగలో, (భోగవతి) స్నానముచేసి యచటినుండి నీయొద్దకువచ్చు సోపానమార్గములోనుండి నిన్ను సేవించుచున్నారు; నీ కీ ప్రభాతము సుప్రసన్న మగుఁగాక!

టీక. శ్రీ మల్లికార్జున = శ్రీయుతుడగు మల్లికార్జునుఁడైన, మ హేశ్వర = శివునియొక్క, సుప్రభాత = ప్రాతః కాలశోభను జెప్పునట్టి, స్తోత్రం = ఈ స్తవమును, ప్రభాతే = ప్రాతస్సమయమున, యే = ఏ, మనుజాః = మానవులు, భువి = భూలోకమందు, పఠంతి = పఠించుచున్నారో, తేజ వారు, సర్వసౌఖ్యం = అన్ని విధములగు సౌఖ్యమును అనుభూయ = అనుభవించి, పరానవాప్యం = ఈ సుప్రభాతపఠనము లేని వారు పొంద లేని, శ్రీ శాంభవం పదం = శ్రీ శంకర నివాసస్థాననుగు కైలాసమును, ఆవాస్య = పొంది, ముదం = సంతోషమును, లభంతే = పొండుచున్నారు.

తా. ఈ మల్లి కారున సుప్రభాతమును ప్రతి ప్రాతస్సమయు మున నే మానవులు శ్రద్ధతోఁ పఠింతురో వారీలోకమున సర్వసౌఖ్యము లనుభవించి చివరకు కైలాసమున కేగి సంతసింతురు.