Shiv Puran in Gujarati – વાયવીય સંહિતા

Shiv Puran in Gujarati - વાયવીય સંહિતા

The verses in Shiv Puran in Gujarati illustrate the profound philosophy of Shaivism.

Shiv Puran in Gujarati – વાયવીય સંહિતા

पूर्वाध

નૈમીષારણ્યના ક્ષેત્રમાં ગંગા અને યમુનાના સંગમ સ્થળ પર એક ખુબજ મોટા યજ્ઞુ અનુષ્ઠાન થયું. તેમાં વ્યાસજના શિષ્ય સુતજી પણ આવ્યા.મુનિયોએ સુતજીનુ સ્વાગત કર્યુ અને તત્વ જ્ઞાન સંભળાવવાની પ્રાર્થના કરી. સુતજીએ કહ્યું કે સંપૂર્ણ વિદ્યાઓમાં ચૌદ વિદ્યાનો સમાવેશ થાય છે.આ ચૌદ-ચાર વેદ, છ શાસ્ત્ર અને મીમાંસી ધર્મ શાસ્ત્ર, ન્યાય તથા પૃરાણ મળીને થાય છે.એમાં જ્યારે ધનુર્વેદ,આયુર્વેદ, ગંધર્વવેદ અને અર્થશાસ્રનં મેળળી

દેવામાં આવે તો અઠાર થઈ જાય છે.સુતજી એ બતાવ્યુ ક ભગવાન શંકર અઢાર વિદ્યાઓના જન્મદાતા છે અને તેમણે સૌથી પહેલા બ્રહ્માજને આ વિદા આપી અને પછી વિષ્ણુજીએ સંસારને રક્ષા માટે શક્તિ આપી.બ્રહ્માજીએ પુરાણોનો વિસ્તાર કર્યો અને પછી પોતાના ચાર મુખેથી ચાર વેદોની રચના કરી વેદો પછી બધા શાસ્રનની ઉત્પતિ થઈ.

વિષ્ગુજએ વેદ શાસ્ત્રનો ઉયોગ્યરૂપે વિસ્તાર કરવા માટે વ્યાસજીના રૂપમાં અવતાર લીધો તેમણે વેદોને ચારભાગમાં વિભાજીત કર્યા અને પછી ચાર લાખ શ્લોકોની રચના કરીને પુરાણોને સામાન્ય જન સુધી સુલભ બનાવ્યુ.એક સમયે બધા મુનિ ઈશ્વરિય સત્તાના રહસ્યોને ન જાંણતા હોવાથી બ્રહહ્માની પાસે ગયા. બ્રહ્માજીએ મુનિઓને બતાવ્યુ કે ભગવાન શંકરજ એકમાત્ર પરમેશ્વર છે અને હું તેમની ઈછ્છાથી જ પ્રજાપતિ પદ પામ્યો છું ભગવાન શંકરના ત્રણ રૂપ છે સ્થુથ, સુક્ષ્મ અને સુક્ષ्માતિ સુક્ષ्મ સ્થુળ રૂ૫ દેવોને સુક્ષ्મ યોગિઓને અને અતિસુક્ષ्મા તિસુક્ષ્મ રૂ૫ ભક્તોને દેખાય છે.ગુરનુ ખુબ મહત્ત્વ છે કારણ ક ગુરૂની કૃપાથી સાધકના માર્ગના વિધ્નો દુર થાય છે.

બ્રહ્માજીએ ઋષિઓને કહ્યું ક ઈજ્વરિય શિવતત્વને જાણવા માટે તમે લોકો યજનુ આયોજન કરો. યજની સમાપ્તિથી તમને શિવ તત્વનો મર્મ આવાહિત વાયુ દ્વારા સમજાવવામાં આવશે ત્યારબાદ તમે વારાણસીમાં જઈને શિવ પાર્વતીની પુજા કરી કલ્યાણના માર્ગને પ્રાપ્ત કરશો. હું તમને મનોમય ચક્ર આપુ છું તમે તેની પાછળ પાછળ જાવ જયાં તેની નેમી તુટી જાય ત્યાં એક મોટા યજનુ આયોજન કરો.

ચક્ર નૈમિષારણ્યમાં ૫ડયુ અને ત્યાંજ યજ કરવામાં आव्यो. યશ્ઞ સમામ્ત થતા વાયુદેવ પ્રગટ થયા અને તેમણે મુનિઓએ શિવતત્વને સમજાવવાનુ નિવેદન કર્યુ ત્યારે વાયુદેવે તેમને બતાવ્યુ કે શ્વેતરૂપ એકવીસમાન કલ્પમાં વિર્યના નિર્માણ માટે બ્રહ્માજીએ ઘોર તપ કરીને શિવજીને પ્રસન કર્યા શિવજી પ્રસન્ન થયા અને તેમણે બ્રહ્માજને બ્રહ્મ જાન આપી તે બ્રહ જાનને में પોતાના તપના બળ પર બ્રહ્માજી પાસેથી મેળવ્યુ આ જાન પશુ, પાશ અને ગતિની સંજાવાળા છે.

ક્ષર મ્રકૃતિ માયા છે અને તેના મૂળ કર્મથી યોગ રાખવાવાળો પુરૂષ છે. આ માયા શિવજીની જ શક્તિ છે ચિદ્રરૂપ માયાથી આવૃત થનાર છે અને આવૃત કરવાવાળા છે શિવના દ્વારા ઉત્પન્ન મલ તે ક્પ્પિ છે. આ ચિદ્રૂપ જીવ કર્મફળ ભોગવવા માટે માયાથી આચ્છાદિત થઈને મૂથ વગેરેથી ઉત્પન્ન થાય છે અને મલના વિનાશ થવાથી મુક્ત થર્ઈ જા.ય છે.

પુરૂષને જાન ઉત્પન્ન કરાવવા વાળી શક્તિ એક વિદ્યા છે. ક્રિયા તેની કલા છે કાળ તેનો રાગ પ્રવર્તક અને દેશ ભક્તિ તેનુ નિયમન કરવાવાળી છે સત્ રજ અને તમ રૂપ પ્રકૃતિ જ અવ્યક્તનુ કારણ છે કલા ક્રિયાત્મક છે અને ઈશ્વરીય શક્તિને વ્યજંતિ કરવાવાળી છે તેનાથી સૃષ્ટીના પહેલા અનભિવ્યક્તિ હતા અને સૃટીની દશામાં અભિવ્યક્તિ થર્ઈ અને આ અભિવ્યક્તિમાં વિમોહિત આત્મા ત્રણેય ગુછોનો ભોક્તા છે આ આત્મા બુધ્ધિ,ઈન્દ્રિય શરીરથી અલગ છે કારણ સહિત તેનુ જ્ઞાન ખુબજ અઘરૂ છે આત્મા સર્વવ્યાપ્ત હોવા છતાં પણ જોઈ શકાતો નથી અને ન તો ગ્રહણ કરી શકાય છે તે નો માત્ર અનુભવ જજ કરી શકાય છે.

આ શરીર દુ:ખોને પ્રામ કરતા નાશ થર્ઈ જનારૂ છે આત્મા અનેક શરીરોમાં રહે છે અને એક શરીરના જીર્ક થવાથી બીજાને પ્રામ કરી લે છે.આ આત્મા શરીરથી કયારેક સંયુક્ત હોય છે. ક્યરરકક વિભક્ત જે અજ્ઞાની છે તે સુખ છ્રઃનો વિષય હોવાને કારણે સ્વર્ગ-નર્કમાં જાય છે. પરમાત્માની પ્રેરણાથી ભરેલા પશુ મતલબ જવરર્તા રૂપમાં દેખાય છે. પરંતુ તે કર્તા હોતા નથી. કત્તા तो પરમેશ્વર છે.

પરમાત્મા ક્ષર અને અક્ષરના સંયોગથી સંપૂર્ણ દ્રશ્ય અને અદ્રશ્યને પ્રગટ કરે છે, ધારણ કરે છે અને તે પોતાનામાં વિશ્વ છે અને વિશ્યના વિનાશક છે. આ સંસાર એક વૃક્ષના રૂપમાં છે તેમાં સરખી અવસ્થાવાળ જ્રાત્મા અને પરમાત્મા નિવાસ કરે છે જીવાત્મા આ વૃક્ષના કડવા-મીઠા ફળ ખાય છે અને સુખ દુ:ખ વેઠે છે પરમાત્મા જ્રવાત્માના રૂપમાં જોતા રહે છે અનં દસેય દિશાઓમાં પોતાના તેજ પ્રકાશ કરતો સાક્ષીના રૂમાં સ્થિર રહે છે આજ પરબ્રહ છે, તેનાથી જ મૂનિઓએ જવાનુ છે એજ પરમેશ શંકર છે.

કાળની ઉંમર અથવા ગાળાનુ પ્રમાણ ધણુ જ અઘરૂ છે તેનુ પ્રથમ પરિમાણ નિમેષ છે ૧૫ નિમેષોની એક કાષ્ઠા,૩૦ કાષ્ઠાઓની એક કલા અને ૩૦ કલાઓનુ એક મૂર્સત અને ૩૦ મુરૂર્તોનો એક દિવસ-રાત તથા ૧૫ દિવસરાતોનો એક પક્ષ+ થાય છે બે પક્ષો (શુક્ત અને કૃષ્ણ) નો એક મહિનો થાય

છે છ મહિનાઓનુ એક અયન થાય છે અને બે ઉતરાતયણ અને દક્ષિણાયન અયનોનુ એક વર્ષ થાય છે. મનુષ્યનુ એક વર્ષ દેવતાઓનો એક દિવસ થાય છે.આ પરિમાણથી મનુષ્યોના ઉ૬૦ વર્ષોના વીતવાથી દેવતાઓનુ એક વર્ષ થાય છે.દેવતાઓના વર્ષને અનુરૂ ૪૦૦૦ વર્ષનો સતયુગ, ૩૦૦૦ વર્ષનો ત્રેતા અને ૨૦૦૦ વર્ષોનો द્વાપર અને ૧૦૦૦ વર્ષોનો કલિયુગ થાય છે અને ૧૦૦૦ કલ્યોના વિતવાથી એક મન્વંતર થાય છે હજ સુધી વિતેલા

હજારો મન્વંતરોની ગણતરી શક્ય નથી. બ્રહ્માજીનો કલ્પ એક દિવસના બરાબર હોય છે અને હજાર કલ્પ એક વર્ષના સમાન બ્રહાજીને માટે આઠ હજાર વર્ષોની ગાળો એક યુગ હોય છે એક હજાર યુગોનો એક સવન થાય છે અને બ્રહ્માજીનુ આખુ આયુષ્ય ૩૦૦૦ સવન છે બ્રહ્માજી એક દિવસમાં ૧૪ ઈન્દ્ર હોય છે અને આખા આયુष्यમાં ૫ લાખ, ૪૦ હજાર ઈન્द्रोનો જન્મ અને નાશ થાય છે વિષ્ણુના એક દિવસમાં બ્રહ્માજીની રૂદ્રના એક દિવસમાં વિષ્ણુજીની તથાં ઈશ્વરના એક દિવસમાં રૂદ્રનું આયુષ્ય સમાપ્ત થાય છે.

સૃષ્ટીથી પ્રલય સુધી બ્રહ્માજની પુર્વાર્ધ અને પરાર્ધ વાળુ આખુ આયુષ્ય પુરૂ થઈ જાય છે.જયારે અવ્યક્ત આત્મા વિકાર ભર્યો થઈ્ઈ જાય છે ત્યારે તે પ્રધાન અને પુરૂષ ધર્મી થઈ્ઈ જાય છે તેનામાં તમોગુણ અને સતોગુણ સરખા પ્રમાણમાં રહે છે પરંતુ ગુણોની આ સમાનતા તેને તમોમય કરી દે છે અને તેના વિભાગ નથી થતા તે સમયે શાંત વાયુથી નિશ્ચલ જળમાં કંઈપણ ખબર પડતી નથી અને આ અજાણ્યા જગતની વગ્ચે મહે શ્વર પરમ મહે શ્વરી નિશ્ણાનુ સેવન કરે છે સવાર થતા જ પ્રકૃતીના પુરૂષના મધ્ય પ્રવૃષ્ઠ થવાથી મહે શ્વર મહાયોગથી આ બંનેને શ્રુમિત કરે છે. ત્યારે પરમ બ્રહ્મ મહેશ્વરની આજાથી સૃષ્ટીની ઉત્પતિ તથા પછી લય થાય છે

સૌથી પહેલા પુરૂષ અધિષ્ઠિત અવ્યક્તથી બુધ્ધિ વગેરેથી લઈને અનેક વિકાર ઉત્પન્ન થયા અને આ વિકારોથી અપ્રતિહિત શક્તિ અને અણીમાં વગેરે સિધ્ધિમાં સંપન્ન બ્રહભ્મા પછી વિષ્ણુ અને રૂદ્ર ઉત્પન્ન થયા. આ ત્રણેય દ્વવતા આ પુરૂષ પ્રકૃતિની આત્મા છે. જે જગતના સૃષ્ટા અને ઈશ્વર તત્વમાં રહેલા છે. ત્યારબાદ બુધ્ધિ ખ્યાતિ અને મતિ ઉત્પન્ન થયા પછી પાંચ કર્મેન્દ્રિયા પાંચ જાનેન્દ્રિયા અને અગિયારમુ મન મનના અહંકારથી ભુતાટી,તન્માત્રા અને તેનાથી શબ્દ પછી આકાશ પછી સ્પર્શ પછી વાયુ રૂપ તેજ અને તેજથી રસ, રસથી જળ જળથી ગંધ, ગંધથી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થઈ અને આ બાજુ પંચ મહાભૂતોથી ભર્યા આ જગત ઉત્પન્ન થયું.આ બધું મળીને એક અંડ ઉત્પન્ન

ગયો.એ અંડથી બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા.તેજ બ્રહ્મા સૃષ્ટિના કર્મમાં ચાર મુખવાળા વિભક્તિઓથી ત્રિગુણ,ચારથી ચતુવ્યૂહ કહેવાયા આ અંડને ચારેબાજુથી દસ ગણુ તેજ,તેજથી દસ ગણો વાયુ,વાયુથી દસ ગણુ આકાશ,આકાશને પંચભૂત, પંચભૂતને મહ તત્વ અને તેને પ્રકૃતિ ઢાંકેલા છે. સંપૂર્ણ બ્રહાંડ પ્રકૃતિની સાથે આવરણથી ઢંકાયેલા છે અને આ આવૃત સાપેક્ષ છે.સૃષ્ટિનું સર્જન પાલન અને સંહાર કરવાવાળા દેવ પરસ્પર એંકબીજાને ધારણ કરે છે.

બ્રહ્માજના એક દિવસમાં ચૌદ મન્વંતર હોય છે એ દ્રષ્ટીથી એ બધાનુ વર્ણન ન કરી શકાય.કારણ કे તે અસંખ્ય છે.વર્તમાન વારાહ કલ્પના ચૌદ (સાત સ્વયંભુ, તથા સાત સાવનિક) મન્વંતર છે. અને આ સમયે સાતમો મન્વંતર ચાલી રહ્યો છે. પહેલા કલ્પની સમાત્તીથી અગ્નિદેવે સંસારને સળગાવ્યો અને પછી પાણીથી ભરાયેલા જોઈને પિતામહ બ્રહ્મા નારાયણ સ્વરૂપે જળની ઉપરજ સુઈ ગયા.તેથીજ તેમનુ નામ નારાયણ પડ્યુ પછી સવારે મુનિઓએ તેમની સ્તુતી કરી તેમને જગાડ્યા.નારાયણે જાગીને જ્યારે પોતાને એકલા જોયા તો તેમણે શિવજીનુ સ્મરણ કર્યુ અને તેમને એ પણ ખબર પડી ક પૃથ્વી પાણીમાં હુબી ગઈ છે.તેથી પૃથ્વીના ઉધ્ધાર માટે તેમણે વરાહનુ રૂ૫ ધારણ કર્યુ અને રસાતલમાંથી પૃથ્વીને કાઢી.

જ્યારે બ્રહહાજીએ સૃષ્ટિની ચિંતા કરી તો સૌથી પહેલા તમો મોહ, મહામોહ, તામિર્ત, અંદ્ર અને અવિદ્યા આ પાંચેયનો પાદુર્ભાવ થયો અને પછી બીજના ધડાની જેમ અંધકારથી ઘેરાયેલુ જગત દેખાવા લાગ્યુ ત્યારબાદ આસ્છાદિત આત્માવાળા વૃક્ષ, પર્વત વગેરેની સૃષ્ટિ બની ત્યારબાદ તેમણે નવી સૃષ્ટિનો વિચાર કર્યો તો ત્રાંસી ચાલવાવાળી સૃષ્ટિ બની ત્યારબાદ ફરી તેમણે સાત્વિક દેવસૃષ્ટિ બનાવી પછી પિતામહે માનવ સૃષ્ટિની રચના કરી બ્રહ્માજીની પાંચમી અનુગ્રહ સૃષ્ટિ ચાર રીતે રહેલી છે. મહત્ત સૃષ્ટિ, તન્માત્રાઓની સૃષ્ટિ, વૈકારિક સૃષ્ટિ અને ક્રાન કર્મેન્દ્રિય સૃષ્ટિ એ સાથે તિર્થક સ્થાવર દેવ અને મનુષ્ય સૃષ્ટિ જોડાઈને આઠસૃષ્ટિઓ બને છે.

આ સર્ગોમાં બ્રહ્માજીએ સૌથી પહેલા સનત કુમારજને ઉત્પન્ન કર્યા. ત્યારબાદ તેમણે ઘણુ જ તપ કર્યુ ઘણા સમય સુધી તપ કરવા છતાં કોઈ ફળ ન મળતા બ્રહ્માજીની આંખમાં આંસુ આવી ગયા અને આ આંસુઓથી પ્રેતોની સૃષ્ટિ બની.ત્યારબાદ બ્રહ્માજને ઘણી ગ્લાની થઈ અને તેમણે પોતાનુ શરીર છોડી દીધુ. ત્યારે પ્રજાપતિ પ્રગટ થયા અને તેમનાથી અગિયાર રૂદ્ર પ્રગટ થયા અને સૃષ્ટિ રચનામાં જોડાઈ ગયા શિવજીએ બ્રહ્માજીમાં મ્રાછોનો સંચાર કર્યો.

આ બધા રૂપ. મહેશ્ચથી ઉત્પન્ન થયેલા છે.સાક્ષાત ભગવાન અનેકરૂપ ધારણ કરે છે અને આ ત્રણેય એકબીજાથી ઉત્પન્ન થાય છે. એક હોવા છતાં એકબીજાથી મોટા થવાની હોડમાં રહે છે.શિવથી વધારે શક્તિ માંગવાને કારણે બ્રહ્મા ત૫ કરે છે. મેઘવાહન કલ્પમાં ભગવાન વિષ્ઝુએ દેવતાઓને દસ હજાર વર્ષ સુધી સુખ આપ્યુ.જે જોઈને મહેશ્વરે તેમને સર્वોતમ ભાવથી અવ્યક્ત શક્તિ આપી. જ્યારે બ્રહ્મા પોતાની પ્રજામાં વૃધ્ધિ ન જોતા શિવજન શરણમાં જાય છે પછી મહેશ્વરની ઈચ્છાથી કાલસ્વરૂપ ભગવાન રૂદ્ર પુત્રના રૂપમાં મ્રગટ થઈને બ્રહાને અનુગૃહિત કરે છે.

બ્રહ્માજએ જ્યારે જોયુ તો મારી સૃષ્ટિ વધતી નથી તો તેમણે મૈયુન સૃષ્ટિ કરવાનો વિચાર કર્યો પરંતુ શિવે નારી જાતને ઉત્પન જ કરી ન હતી ત્યારે બ્રહ્માજએ તપ કર્યુ અને શંકર અર્ધનારીશ્વરા રૂપમાં પ્રગટ થયા. તેમણે બ્રહ્માના મનની વાત જાણી લીધી અને એક પરમ શક્તિ દ્વેવીને ઉત્પત્ન કર્યા. આ દેવીની સામે બ્રહ્માજીએ મૈથુન સૃષ્ટિ પ્રારંભ કરવા માટે નારીકુળની ઉત્પતિની માગણી કરી આ શક્તિથી વ્રહ્માજી પોતાના આધા શરીરથી મનુ નામવાળા પુત્રને ઉત્પન્ન કર્યો અને બાકી અડધાથી શતરૂપા નામની ચ્રીને મનુ અને સતરૂપે પ્રિયઘ્રત અને ઉત્તનપાદ નામના બે પુત્ર આકૃતિ, દેવદુતિ અને પ્રસુતિ નામની ત્રણ કન્યાઓને ઉત્પન્ન કરી પ્રસુતિના લગ્ન

દક્ષ સાથે અને આકૃતિના રૂચી પ્રજાપતિ સાથે થયા આક્કૃતિના યજ અને દક્ષિણા પુત્રપુત્રીના રૂપમાં ઉત્પન્ન થયા અને પ્રસુતિને ચોવીસ કન્યા ઉત્પન્ન થર્ઈ તેમાં તેર કન્યાના ધર્મ સાથે લગ્ન કર્યા પછી બાકી અગિયાર કન્યાઓના ભૃગુ,રૂદ્ર વગેરે ઋષિઓ સાથે લગ્ન કર્યા.દક્ષ પ્રજપતિની પુત્રી જ પિતા દ્વારા પોતાના પતિના અપમાનને સહન ન કરી શકી.તેને કારણે યજની અગ્નિમાં ભસ્મ થઈ ગર.પછી તે હિમાલયના ધરમાં પ્રગટ થઈ્ઈ અને કઠરર ત૫ કરીને શિવને પતિના ३૫પમાં પ્રામ કર્યા.

ભૃગુએ ખ્યાતિથી વિષ્ણુ પ્રિયા લક્ષ્મી નામની એક પુત્રી અને બીધા ઘાતા,વિદ્યાતા નામના બે પુત્રોને જનન્મ આપ્યો.પછી ધાતા-વિદ્યાતાની પરંપરામાં હજારો પુત્ર ઉત્પન્ન થયા. જે ભાર્ગવ કહેવાયા મરિચીએ સંભૂતીથી ચાર પુત્રીઓ અને એક પુત્રને ઉત્પન્ન કર્યા.આ વંશમાં કશ્ય૫ ઋષિ ઉત્પન્ન થયા.અંગિરાએ સ્મૃતિથી અગ્નોથ અને સરભ બે પુત્રો તથા ચાર પુત્રીઓ અને સૃષ્ટિ રચનામાં જોડાઈ ગયા શિવજીએ બ્રહ્માજીમાં મ્રાછોનો સંચાર કર્યો.

આ બધા રૂપ. મહેશ્ચથી ઉત્પન્ન થયેલા છે.સાક્ષાત ભગવાન અનેકરૂપ ધારણ કરે છે અને આ ત્રણેય એકબીજાથી ઉત્પન્ન થાય છે. એક હોવા છતાં એકબીજાથી મોટા થવાની હોડમાં રહે છે.શિવથી વધારે શક્તિ માંગવાને કારણે બ્રહ્મા ત૫ કરે છે. મેઘવાહન કલ્પમાં ભગવાન વિષ્ઝુએ દેવતાઓને દસ હજાર વર્ષ સુધી સુખ આપ્યુ.જે જોઈને મહેશ્વરે તેમને સર્वોતમ ભાવથી અવ્યક્ત શક્તિ આપી. જ્યારે બ્રહ્મા પોતાની પ્રજામાં વૃધ્ધિ ન જોતા શિવજન શરણમાં જાય છે પછી મહેશ્વરની ઈચ્છાથી કાલસ્વરૂપ ભગવાન રૂદ્ર પુત્રના રૂપમાં મ્રગટ થઈને બ્રહાને અનુગૃહિત કરે છે.

બ્રહ્માજએ જ્યારે જોયુ તો મારી સૃષ્ટિ વધતી નથી તો તેમણે મૈયુન સૃષ્ટિ કરવાનો વિચાર કર્યો પરંતુ શિવે નારી જાતને ઉત્પન જ કરી ન હતી ત્યારે બ્રહ્માજએ તપ કર્યુ અને શંકર અર્ધનારીશ્વરા રૂપમાં પ્રગટ થયા. તેમણે બ્રહ્માના મનની વાત જાણી લીધી અને એક પરમ શક્તિ દ્વેવીને ઉત્પત્ન કર્યા. આ દેવીની સામે બ્રહ્માજીએ મૈથુન સૃષ્ટિ પ્રારંભ કરવા માટે નારીકુળની ઉત્પતિની માગણી કરી આ શક્તિથી વ્રહ્માજી

પોતાના આધા શરીરથી મનુ નામવાળા પુત્રને ઉત્પન્ન કર્યો અને બાકી અડધાથી શતરૂપા નામની ચ્રીને મનુ અને સતરૂપે પ્રિયઘ્રત અને ઉત્તનપાદ નામના બે પુત્ર આકૃતિ, દેવદુતિ અને પ્રસુતિ નામની ત્રણ કન્યાઓને ઉત્પન્ન કરી પ્રસુતિના લગ્ન દક્ષ સાથે અને આકૃતિના રૂચી પ્રજાપતિ સાથે થયા આક્કૃતિના યજ અને દક્ષિણા પુત્રપુત્રીના રૂપમાં ઉત્પન્ન થયા અને પ્રસુતિને ચોવીસ કન્યા ઉત્પન્ન થર્ઈ તેમાં તેર કન્યાના ધર્મ સાથે લગ્ન કર્યા પછી બાકી અગિયાર કન્યાઓના ભૃગુ,રૂદ્ર વગેરે ઋષિઓ સાથે લગ્ન કર્યા.

દક્ષ પ્રજપતિની પુત્રી જ પિતા દ્વારા પોતાના પતિના અપમાનને સહન ન કરી શકી.તેને કારણે યજની અગ્નિમાં ભસ્મ થઈ ગર.પછી તે હિમાલયના ધરમાં પ્રગટ થઈ્ઈ અને કઠરર ત૫ કરીને શિવને પતિના ३૫પમાં પ્રામ કર્યા. ભૃગુએ ખ્યાતિથી વિષ્ણુ પ્રિયા લક્ષ્મી નામની એક પુત્રી અને બીધા ઘાતા,વિદ્યાતા નામના બે પુત્રોને જનન્મ આપ્યો.પછી ધાતા-વિદ્યાતાની પરંપરામાં હજારો પુત્ર ઉત્પન્ન થયા. જે ભાર્ગવ કહેવાયા મરિચીએ સંભૂતીથી ચાર પુત્રીઓ અને એક પુત્રને ઉત્પન્ન કર્યા.આ વંશમાં કશ્ય૫ ઋષિ ઉત્પન્ન થયા.અંગિરાએ સ્મૃતિથી અગ્નોથ અને સરભ બે પુત્રો તથા ચાર પુત્રીઓઉત્પન્ન કરી. પુલત્સ્યએ પ્રીતિથી દંતાગ્નિ પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો. જે અગત્સ્યા ના નામથી પ્રસિધ્ધ થયો.

થોડા સમય પછી પ્રજા વધવા લાગી અને શુંભ તથા નિશુંભ નામના દૈત્યો ઉત્પન્ન થયા આ हैત્યોએ ઈન્દ્રરાજને જીતીને સ્વર્ગ પર પોતાનુ અધિપત્ય જમાવી લીધુ આનાથી બ્રહ્માજ ઘણા ચિંતિત થયા અને તે શંકરની શરણમાં આવ્યા.ભક્તોના આગ્રહ કરવાથી ભોળાનાથ પાર્વતીની પાસે પહોંચ્યા અને નારી જાતિની નિંદા કરવા લાગ્યા. પાર્વતી બોલ્યા કે જો તમે નારીના નિંદનારા છો તો મારી સાથે કેમ રહો છો અને પાર્વતી એ તેમની પાસે તપ કરવા જવાની અનુમતિ માંગી. શિવજએ તેમને ઘણા સમજાવ્યા પરંતુ ઉમાને તે ભ્રમ થઈ ગયો ક શિવજીએ તેમના

કાળાપણાને કારણે નારીનુ અપમાન કર્યુ છે. તેમણે મોડે સુધી ત૫ કર્યુ ત્યાં એક સિંહ જે પહેલા ઉમાનુ માંસ ખાવા ઈં્છતો હતો તે તેમની સેવા કરવા લાગ્યો. આ બાજુ દાનવોથી ત્રાસીને દેવતાઓ ફરી બ્રહ્માજ પાસે આવી ગયા બ્રહ્માજીએ પાર્વતીની પાસ આવ્યા ત્યારે પાર્વતીજીએ તેમને કહ્યું ક શિવજીએ સૌથી પહેલા તમને ઉત્પન્ન કર્યા. તેથી તમે $જ$ મારા સૌથી પહેલા તમને ઉત્પન્ન કર્યા. તેથી તમે જ મારા સૌથી મોટા પુત્ર થયા અને પ્રજાની વૃધ્ધિ માટે ભગવાન શંકર તમારા મુખેથી પ્રગટ થયા આ નાતે તમે મારા સસરા થયા અને તમે મારા પિતા હિમાલયના પિતા છો તેથી તમે મારા પિતામહ થયા. મારા તપનો ઉદ્દેશ ગોરો વાન પ્રાપ્ત કરવાનો छे.

બ્રહ્માજીએ કહ્યું કે આ રૂપ પરિવર્તન તમે તમારી પસંદગીથી કરી શકો છો.આ સમયે તો તમે શુભ અને નિશુંભને મારવાની કૃપા કરો.પાર્વતી એ ગૌરીનુ ર૫ ધારણ કર્યુ અને ત્યાં ઉત્પન્ન કૌશિકી નામની કન્યા અનેક અસ્તશસ્ત્રને લઈને વિઘ્યાંચલની તરફ ચાલી નીકળી અને તેણે શુંભ-નિશુંભનો વધ કર્યો.ત્યારબાદ ગૌરી શિવજીની પાસે પાછા ફર્યા.શિવજએ તેમનુ સ્વાગત કર્યુ ઉમાએ કૌશીકી અને સિંહનો શિવજી સાથે પરિચય

કરાવ્યો ત્યારે શિવજીએ કૌशીકીને આરાધ્ય દેવીના રપમાં સિંહને નંદીના રૂપમાં પ્રતિષ્ઝિત કર્યા. શિવજએ વાસ્તવિક સ્વરૂપને જાણવા માટે ઋષિઓને પૂછયુ કે હે ભગવાન એ બતાવો કે વેદોમાં શિવનુ સ્વરૂપ સવર્થા નિર્ગુણ કહેવામાં આવ્યું છે અને તેને સગુણ પણ કહેવામાં આવે છે. તો આ સગુણ અને નિર્ગુણ રૂપ જેમાં સંસાર રહેલો છે બંને એકજ છે કે અલગ-અલગ એક વિચારવાની વાત એ છે કે જો આ પરમ તત્વછ બધા પર પ્રેમ કરવાવાળુ છે તો બધાને એક સાથે મુક્ત કેમ નથી કરતા? પ્રારબ્ધ અને કર્મજ બંને ઈશ્વર પ્રદત્ત છે. આ બંનેમાં મુખ્ય કોણ છે.

મુનિઓની વાત સાંભળીને વાયુદેવ બોલ્યા-શિવજી સર્વતંત્ર છે પરંતુ સ્વતંત્રનો શબ્દનો અર્થ નિરપેક્ષ છે. જે વ્યક્તિ અનુગૃહિતને પરતંત્ર બનાવશે. તેનાથી નુકસાન થશે. જયાં સુધી અગુણ અને નિર્ગુણનો પ્રશન છે.સગુણ દ્વારા જ નિર્ગુણની પ્રાપ્તિ શક્ય છે. લાકડીમાં જે રીતે અગ્નિ હાજર રહે છે. દેખાતી નર્થી તેજ રીતે પરસ્પર સગુણ-નિર્ગુણ રહે છે. શિવજી અનુગ્રહ વાળા છે.નિગ્રહ નહીં જ્યારે કોઈ દોષ કરે છે.

તો શિવજી તેમને દંડ કરે છે. જો શિવ પોતાના ઈશરત્વને દંડ અને કૃપાથી સ્થાપિત ન કરે તો ઈશ્વર કેવી રીતે કહેવાશે. જો પાપીને દંડ ન આપવામાં આવે તો તે વધારે પાપ કરશે અને આ રીતે વ્યવસ્થા બગડશે. મૂર્તિમાં શિવનુ ઐદ્વર્ય છે શિવનો આદેશ જ શિવત્વ છે અને તેમનુ હિત અનુચ્રહં જેવી રીતે આગ સોનાને પિગળાવી દે છે. અંગારને પીગળાવતી નથી એજ રીતે શિવજી વ્યક્તિઓ પર કૃપ કરે છે અને દુષ્ટોને छંડ કરે છે.

જ્ઞાન અને અદ્વર્યની વિષમતા ઉંચી અને નીચી સ્થિતિનુ કારણ હોય છે. દેવતાઓની આઠ યોનિઓ ઘણી ઉત્તમ છે.મનુષ્ય મધ્ય યોનિમાં છે અને પશુની પાંચ યોનિઓ હોય છે ઉંચામાં (ંંચી યોનિમાં જવાનુ મનુષ્યના પોતાના વશમાં છે. પશુની આત્માના પણ સત રજ અને તમ ત્રણ ભેદ હોય છે. જો આ બધા ભેદો અને ઉપભેદોના કર્તા શિવજીની આજાનુ પાલન કરતા નથી તે દુ:ખી રહે છે.

જાનના બે પ્રકાર હોય છે. પરોક્ષ અને પ્રત્યક્ષ જે વ્યક્તિ અસ્થિર છે.તેને પરોક્ષ અને જે સ્થિર હોય છે.તેને અપરોક્ષ અથવા પ્રત્યેક્ષ કહેવામાં આવે છે હેતુ અને ઉદ્દેશ પરોક્ષ જાન છે.અપરોક્ષ માટે અનુष્ઠાન કરવામાં આવે છે અને ત્યારે તે પ્રાપ્પ થાય છે.તે માટે પ્રયત્ન જરૂરી છે. પ્રત્યક્ષ જાન મેળવવા માટે મોક્ષ મેળવવા માટે શિવની આરાધના મુખ્ય છે.આ પાંચ પ્રકારની છે ક્રિયા,જ્ય, તપ, ધ્યાન અને જાન વેદો પ્રમાણે ઉત્તમ અને અધર્મ ધર્મના બે રૂપ છે. ઈતિહાસ પુરાણ બધામાં શિવની આરાધનાને પરમ ધર્મના ૩૫માં માનવામાં આવે છે.શિવનુ રૂદ્રનામ એટલા માટે પડ્યુ કે તે દુ:ખ સુખને દુર કરવાવાળા છે તેમને પિતામહં એટલા માટે કહેવામાં આવે છે કે તે મૂર્તિમાન પિતા છે અને તેમની હંમેશાથી વિષ્ણુ નામની સંજા સર્વવ્યાપક હોવાને કારણે છે તે સર્વજ છે અને કોઈ અન્ય આત્માને આધિન નથી તેથી પરમાત્મા છે.

શિવજીનુ વ્રત ચૈત્રી પૂનમે કરવામાં આવે છે. તેરસના દિવસે નહાઈધોઈને આચાર્યની પુજી કરવી જોઈએ પછી તેમની આજા લઈને વર્ત્ર ધારણ કરીને માળા અને ચંદન વગેરેને ધારણ કરીને કુશના આસન પર બેસીને હાથમં કુશ લઈને આજીવન, બાર વરસ,છ વરસ,એક વરસ, મહિનો,દિવસ જેટલા દિવસ સુધી ઈચ્છા હોય તે સંકલ્પ કરો. ત્યારબાદ પંચાક્ષરી મંત્રનો પાઠ કરો અને પછી છાણનો એક કુંડ બનાવી તેને અગ્નીમાં રાખો અને જ હવિષ્ય અન્ન છે તેનુ ભોજન કરો.

બીજા દિવસે પણ અઆજ રીતે કરવુ જોઈએ. પુનમના દિવસે પહેલા બે દિવસની જેમજ પુજા કરવી બે વાર આચમન કરીને માથાથી પગ સુધી ત્રિપુંડ ષોડસોપચાર પુજા કરો. પુજાના પહેલા આવરણમાં શિવ, ગણેશ અને બ્રહા,બીજા આવરણમાં વિધ્નોનો નાશ કરવાવાળા અને ત્રીજા આવરણમાં વિધ્નોનો નાશ કરવાવાળા અને ત્રીજા આવરણમાં શિવની આઈ મૂર્તિઓ અને ચોથા આવરણમાં ગણેશ, મહાદેવના તથા પાં.યમાં આવરણમાં દિશાઓના સ્વામીઓનુ ધ્યાન કરવુ જોઈએ. રાત્રિમાં જમીન પર સુવુ જોઈએ અને અપવિત્ર વસ્તુઓથી દુર રહેવુ જોઈએ.

જુના સમયમાં વ્યાધ્રયાદના પુત્ર ઉપમન્યુ પોતાના પહેલા જન્મથીજ સિધ્ધ હતા અને તેજ કારણે મુનિ થઈઈ ગયા હતા. એક વખત તેમણે પોતાની માતા પાસે દુધ માંગ્યુ તો માં એ બનાવટી ઘોળ-ધોળીને દુધના રૂપમાં આપી દ્વીધુ.જ્યારે બાળકે ઘુંટડો ભર્યો ત્યારે માતાને ફરિયાદ કરી ક આ દુધ નથી. ત્યારે માં એ બાળકને સમજાવ્યું કે દુધ તો શિવજીની કૃપાથી મળશે.

શિવજીને પ્રસન્ન કરો. માં એ એ પણ કહ્યું ક પંચાક્ષર, મંત્રનો જાપ કરો. ત્યારે તેમણે ભસ્મ આપી અને કહ્યું કે આ ભસ્મથી ધણી-બધી મુશક્લીઓ ટળી જાય છે બાળકે પોતાના મનમાં આ વાતને ધારણ કરીને ભુખ્યો જ સુઈ ગયો.અડધી રાત્રે દરવાજામાં જોયુ તો શિવજી દુધનુ પાત્ર લઈને ઉભા છે.તેને લાગ્યુ કે શિવજ તેને બોલાવી રહ્યાં છે.શિવજને બહાર સમજને તે બહાર આવ્યો પરંતુ તેને કંઈજ દેખાયુ નહી તે છતાં પણ ચાલતો જ રહ્યો. થોડે દુર જઈને તેને શિવમંદિર દેખાયુ અને તેણે વિચાયું ક શિવજ તેમાં છુપાયેલા હશે. તેથી તે અંદર ચાલ્યો ગયો.

ત્યાં જઈને શિવલિંગથી વીંટળાઈને વારેવારે પંચાક્ષર મંત્રનો જાપ કરવા લાગ્યો.થોડી વારમાં એક પિશાચ મંદિરમાં આવ્યો અને તે બાળકને ઉઠાવીને નજીકના પર્વતમાં ગુફામાં લઈ ગયો. તો બાળકને ખાઈ જવાની ઈચ્છા થઈ. પરંતુ જેવો તે બાળકને મોમાં નાખવા લાગ્યો તેવા જ એક અજગરે તેને ૩સી લીધો બાળકનુ ગળુ સુકાઈ ગયુ હતું છતાં પણ તેના મુખમાંથી શિવજીના મંત્રનો જાપ ચાલુ હતો તેનુ ત૫ એટલુ પ્રભાવશાળી હતું કે તેનાથી વ્યાકુળ થઈને દેવતા લોકો શિવજની પાસે ગયા અને શિવજએ તેમને આશ્વાસ આપી પાછા મોકલી દીધા.

થોડીવાર પછી ઈન્દ્રનું ३૫ ધારણ કરીને શિવજ ઉપમન્યુની પાસે ગયા અને તેને વરદાન માંગવા માટે કહ્યુ. त्यારે ઉપમન્યુ બોલ્યો के મને શિવ ભક્તિનુ વરદાન આપો.તેના પર શિવજ બોલ્યા ક તુ શિવજની ભક્તિ છોડીને કોઈ બીજ દેવતાની ભક્તિ કરો અને પોતાનુ ઈસ્છિત ફળ મેળવો શિવજની નિંદા સાંભળી બાળક ઉપમન્યુ ધછો દુઃ: થયો અને ક્રોધિત થર્ઈ ગયો. તેછે પોતાની ભસ્મને મંત્ર બોલીને ઈન્દ્ર ઉપર ફંકી દીધી ઉપમન્યુ નીસા ભસ્મને નદીએ પોતાની ઉપર શ્રહછ કરી અને શિવજ બાળકની તપસ્યાથી પ્રસન્ન થયા તથા તેને પોતાના દર્શન કરાવ્યા ત્યારે ઉપમન્યુ ખુશ થઈન ભક્તિ વરદાન આપ્યુ. તે ઉપમન્યુ એ છે.જેણે શ્રીકૃષ્ઝે પાશુપાત વ્રતનુ જાન આપ્યુ. જેનાથી તેમને પુત્રની પ્રાપ્તિ થई.

Shiv Puran in Gujarati – ઉમા સંહિતા

Shiv Puran in Gujarati - ઉમા સંહિતા

The recitation of Shiv Puran in Gujarati is a sacred tradition that unites devotees in their love for Lord Shiva.

Shiv Puran in Gujarati – ઉમા સંહિતા

મહાત્મા સુતજને ઋ ષી બોલ્યા તમે મને શિવજ અને પાર્વતીના અન્ય ગુપ્ત ચરિત્રો. સંભળાવવાની કૃપા કરો. સુતજીએ કહ્યું કે, હે મુનીઓ? શિવજીનું આ ચરિત્ર ઉ૫મન્યુએ કૃષ્ણને બતાવ્યુ હતું અને એજજ ચરિત્ર હું તમને લોકોને

એક વખત श्रीકૃષ્ણ કैલાસ પર્વત પર શિવજીને પ્રસન્ન કરવા માટે તપ કરવા ગયા. ત્યાં તેમણે ઉપમન્યુને ત૫ કરતા જોયા અને તેમને પ્રાર્થના કરી કे તે તેમને શિવચરિત્ર સંભળાવે. શ્રીકૃષ્ણની વાત સાંભળીને ઉપમન્યુ બોલ્યા है શિવજને પ્રસન્ન કરવા માટે બ્રહ્મા,વિષ્ણુ વગેરે અનેક દેવતાઓને મેં તપસ્યા. કરતા જોયા છે શિવજીની રૂપ અનુપમ છે અને તેમનુ મહાત્ય પણ અલૌકિક छ. શંકરજના

દિવ્ય રૂપને જોઈને મેં જ્યાર તેમના પુજી-અર્ચના કરી ત્યાર તેમણે વરદાન માંગવા કહ્યું. મેં વરદાનમાં માંગ્યુ કે મને ત્રણ કુળોનુ જાન થર્ઈ જાય. તમારામાં પ્રગાઢ ભક્તિ રહે અને પરિવારને હંમેશા દુત-ભાત મળતા રહે. શિવજ પાસે મારૂ માંગેલુ બધું મને સહજ ઉપલબ્ધ થઈ ગયુ. શ્રીકૃષ્ણના પુછવાથી ઉપમન્યુએ કહ્યું કે હું કંઈક અવિશિષ્ટ શિવભક્તોનુ વર્ણન કરતા શિવ અને શિવ ભક્તિનુ મહાત્મ્ય બતાવુ ધું.

હિરણ્યકશિયુએ એકવાર મહાદેવની આરાધના કરી દેવોના જેવુ ઐ શ્યર્ય મેળવ્યુ.આ કારણે તેણે અનેક દેવતાઓને પણ હરાવ્યા ત્યાં સુધી કे પ્રહલાદે ઈન્દ્રબને પરાજિત કર્યા અને ત્રણેય લોકો પર અધિકાર જમાવી દીધો. મહાદેવજીની પુજાથી જ યાજવલ્કયને ફાન ઈન્દ્રથી પરાજીત બાલખિલ્ય ઋષિઓને શિવજની કૃપાથી જ સોમરસનુ હરણ કરવાવાળા ગરૂડજને સહાયકના રૂપમાં પ્રાપ્ત કર્યા.ચિત્રસેન અને ગોપિકાપુત્રને મહાદેવને પુજાથી જ પરમસિધ્ધિ પ્રાપ્ કરી રાજા ચિત્રાંગદને શિવજીએે યમુનાથી બચાવ્યા અને ચંચુકાને પરમ ગતિ પ્રદાન કરી શિવજીએ જ મંદર બ્રાહ્મણ અને પિંગળા

આગ લગાવનારા, પણ નરકગામી હોય છે. ર્રીનો વેપાર કરવાવાળા, પાખંડી,કૃતધ્ની,સાર્વજનિક સ્થળોને અપવિત્ર કરવાવાળા, અશ્રિતોને પીડા આપનારા, ઘુસખોરી, પશુહિંસા વેપારમાં કપટ કુરતા કરવાવાળા નરકગામી થાય છે.
હે ષિઓ, મનુષ્ય પોતાના કર્મનુ ફળ જરૂ ભોગવે છે ખરાબ કામ કરનારા કોઈપણ એવા નથી જે યમલોકથી બચી શકે. ધર્માત્મા લોકો સૌમ્યમાર્ગ પૂર્વ દ્વામર જાય છે અને પાપી દક્ષિણ માર્ગથી યમલોક

જાય છે આ રસ્તો કઠોર પત્શરથી છરાની ધાર જેવો બન્લો હોય છે. એમાં કયાંય અંધકાર,કાદવકીચડ તપી બાલુ સિંહ, વરૂ વગેરે ભયંકર પશુ છે.અજગર, જોંક વગેરે પણ છે અને અહીંયા યમલોકમાં પાપી પ્રાણીને તેમના કર્મોનું ફળ આપવા માટે લાવવામાં આવે છે કોઈને ઉલટા લટકાવે છે અને કોઈને કામ,ગાલ, નાકમાં ખીલ્લા ઠોકે છે અને ઘણાને ખુબજ ધસડે છે એનાથી ઉંધુ શુભ આચરણ કરવાવાળી વ્યક્તિઓનું સ્વાગત કરવામાં આવે છે.

સનતકુમારજીએ ત્યારબાદ જુદા પ્રકારના પાપોની જુદી યાતનાઓનો પરિચય આપ્યો. તેમણે કહ્યું કે અસત્ય શાસ્ત્રમાં પ્રવૃતી કરવાવાળા દ્વિિ હારવ્ય નરકમાં જાય છે અને ત્યાં તેને તેજ હળથી ધાયલ કરવામાં આવે છે.માતાપિતા તથા ગુરને ભય દેખાડવા વાળાના મોંમાં વિષ્ટા નાખવામાં આવે છે. જે મંદિર, કુવા વગેરેને તોડે છે. તેને ધાણીમાં પીલવામાં આવે છે. સજ્જનો ની નિંદા સાંભળનારાના કાનમાં ખીલા ઠોકવામાં આવે છે ધર્મ ગ્રંથો, શિવલિંગો બ્રાહ્મણોને પગ લગાડવા વાળાના પગ કાપી નાખવામાં આવે છે. પિતાનુ તર્પણ ન કરવાવાળાને તમિસ્ત્ર નરકમાં જાય છે. આ બધાના વિરૂધ્ધ ઉત્તમ કર્મ કરવાવાળા લોકો યમલોકમાં સુખ મેળવે છે.

જે બ્રાહ્મણને ચાખડી આપે છે તે ઘોડા પર ચઢીને યમલોકમાં જાય છે. પુષ્પવાટિકા લગાવનારા પુષ્પક વિમાનથી અને દાન કરવાવાળા સુખયાનથી લઈ્ઈ જવામાં આવે છે અને ત્યાં સુખેથી રહે છે.અન દાન સમાન કોઈ્ઈ પૂણ્ય નથી અન્નને પ્રાણ કહેવામાં આવે છે. તેથી અન્નદા પ્રાણદાન છે. આવી વ્યક્તિઓને કોઈ અસુવિધા હોતી નથી. જળદાન પણ મહિમાવંતુ છે જળદાન આ લોક અને પરલોકમાં આનંદ આપનાર છે.એથી જ મનુષ્યએ તથાવ,

ક્રવ વગેરે ખોદાવવા જોઈએ કારણ દક દેવ પિતૃ, નાગ રાક્ષસ ગંધર્ સ્થાવર, શુલાદિક બધા જળનો સહારો લે છે આ રીતે વન-ઉપવનમાં વૃક્ષ લગાવવાનું પણ ઉત્તમ ફળ જાય છે એક જન્મમાં લગાવેલા વૃક્ષ બીજા જન્મમાં પુત્ર પ્રાપ્તિ કરાવે છે સતત્ય વચન પરમ કલ્યાણકારી છે.તપથી સ્વર્ગ, યશ,કામ, મોક્ષ, જાન-વિજ્ઞાન સૌભાગ્ય તથા રૂપ પ્રામ્ત થાય છે તપથી બ્રહ્મા, વિષ્ચુ અને રૂદ્ર સૃષ્ટીની રચના પાલન અને સહાર કરવામાં સામર્થ બને છે. વિશ્ધામિત્ર તપથી જ ક્ષત્રિયમાંથી બ્રાહ્ભપ બની ગયા.

સનતકુમારજી કહે છે જે રીતે સુર્ય, ચંદ્ર વગર સંસાર અંધકાર જાય છે એ રીતે પુરાણો વગર સંસારમાં અજ્ઞાનનું સામ્રાજય છે. પુરાણો દ્વારા જ અજાન દૂર થાય છે પુરાણ કહેવાવાળા પણ બીજાને પતનથી બચાવે છે. બ્રહ્મા વિષ્ણુ અને શિવપુરાણ વકતા હોવાથી પરમ પુજનિય છે. પુરાણ કહેવાવાળા પણ બીજાને પતથની બચાવે છે બ્રહ્મા વિષ્ણુ અને શિવપુરાણ વકતા હોવાથી પરમ પુજનીય છે. પુરાણોના જ્ઞાની વિદ્યાનોને સંતુષ્ટ કરવાવાળા મનુષ્ય સૌભાગ્યની ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે અને તેનાથી શિવલોક પ્રાપ્ત થાય છે શિવની કથા સાંભળનારા સાક્ષાત રૂદ્ર બની જાય છે.કલયુગમાં શિવપુરાણને કહેવા અને સાંભળવાથી મોટુ કોઈ પુણ્ય નથી.

સુતજી કહે છે કે બ્રહ્માંડને કારણે ધૂત અનામ તથા કાલભૂત વ્યક્ત અને અવ્યક્ત શિવજથી બે પ્રકારના બ્રહ્મા પેદા થાય છે. જો ચૌદ ભુવનવાળા બ્રહ્માંડની રચના કરે છે. બ્રહ્યાંડમાં સાત પાતાળ અને સાત ભૂતળ છે.સૌયજન વિસ્તારવાળા સાતા પાતાળના નામ અટલ,વિતલ,સુતલ, રસાતલ, તલ,તલાતલ અને પાતાળ એ સાતેય પૃથ્વીની નીચે છે અને આ લોકના મોટા મોટા મહેલ સોનાના અને રત્નોથી જડેલા છે એમાં દાનવ,દૈત્ય તથા નાગ અને રાક્ષસ જાતીઓ રહે છે અહીંની પ્રકૃતિ ઘણી સુંદર છે એ લોકોની ઉપર શૌરવ કતાલ, રોધ, રવણ, વિલોહીત કૃમિ, બિવસન વિગેરે અનેક પ્રકારના નર્ક છે તેના ઉપર

પૃથ્વી મંડલ છે. જેમાં જંબુ, પ્લવક્ષ,ક્રાંચ, પુઠકર, સાક, શાલ્મલી વગેરે દ્વીપ છે અનો લવણ, ઈક્ષરસ, દ્રુત, મધ, દુગ્ધ, દધિ અને જળના સાત સમુદ્ર છે એ બધાની વચ્ચે જમ્બુધ્વી છે જેની વચ્ચે સોળ યોજન ઉંચો ચોર્યાસી યોજન ઉંચો અને બત્રીસ યોજન પહોળો એક સ્વર્ણમયી કૈલાસ પર્વત છે તેના દક્ષિણમાં હિમકુટ અને હિમાલય તથા ઉતરમાં શ્વેત અને શૃंગોવાળા અન્ય પર્વત છે. તેમાં ભાર્ત વર્ષ નામનુ હજારો યોજન વિસ્તૃત મોટો દેશ છે તેની આગળ સુમેર દક્ષિણમાં હરિવંશ ઉતરમાં રમ્યક તથા સમાનાંતર હિરણ્યમ પર્વત છે. તેના પર ઉતરમાં કુરૂ વચ્ચમાં ઈલાવૃત અને મેરૂ પર્વત છે સમેરૂથી મળેલા-પૂર્વમાં મંદરાચલ, પશ્ચિમમાં વિપુલ અને દક્ષિણમાં ગંધમાદન અને ઉત્તરમાં સુયાશ્વ

ચાર પર્વત છે જાંબુના ફળને કારણે તેનુ નામ જમ્બુદ્વીપ પડયુ.કારણ કે તેના પત્થરો પર પડવાથી નીકળેલા રસથી જમ્બુરસની નદીના કીનારે રહેવા જાળા પ્રાણી પીડામુક્ત હોય છે સમુરૂના પૂર્વમાં ભદ્રાશ્ય, પશ્ચિમમાં કેતુમાલ અને તેમની વચ્ચે ઈલાવૃત વન છે તેના પૂર્વમાં ચૈત્રરથ પશ્ચિમમાં વિભરાજ અને ઉતરમાં નંદનવન તથા દક્ષિણમાં ગંધ માદન છે.

ભારત વર્ષ સાગરથી ઉત્પન્ન નવનો દ્વીપ છે દક્ષિણની તરફ હજારો યોજના ફેલાયેલા આ દ્વિપના પૂર્વમાં કિરાત ઉતરમાં તપસ્વી તથા દક્ષિણમાં યવન નિવાસ કરે છે. મધ્યમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય વૈદ્ર પોત પોતાનુ કાર્ય કરે છે. અહીંયા મલય મહેન્દ્ર, સુદામા, વિધ્ય, અક્ષય અને પરિપાત્ર તથા સહયય નામના સાત પર્વત છે. પરિયાત્રથી વેદ, સ્મૃતી, પૂરાણ વગેરે ઉત્પન્ન થયા છે. નર્મદા, સુરસા વગેરે સાત મહાનદીઓ સ્લિવાયની અનેક નદીઓ વિદ્યાચલમાંથી નીકળીને વહે છે ભારત વર્ષ જમ્મુ द्विવમાં श्रेष्ठ કર્મ અને કર્મભૂમી છે. મોટા પુણ્યથી અહીંયા મનુષ્ય જન્મ મળે છે.સ્વય ભગવાન અવતાર ધારણ કરીને અહીંયા વિચરણ કરે છે.

ચંદ્ર અને સુર્યની કિરણોના પ્રસાર સુધી પૃથ્વીને ભૂલોક કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વીના એક લાખ યોજનના ઘેરામાં સુર્યમંડળ છે જેમાં એક હજાર યોજનના ઘેરામાં સુર્ય રહેલો છે ચંદ્ર સુર્યથી એક લાખ યોજન ઉ૫ર છે. ચંદ્રની ઉપર દસ-દસ હજાર ઉપર ચારે તરફ ગ્રહોનુ મંડળ છે. પછી તેની આગથ બુઘ, પછી તેની આગળ શુક્ર પછી મંગળ અને પછી ગુર અને બધાથી ઉપર શનિ રહેલો છે તેનાથી એક લાખ યોજન ઉપર સપ્રષષિનુ મંડળ છે અને તેનાથી સાત હજાર યોજન ઉપર ધુઘની વચ્ચે ભૂલોક, ભુવ:લોક અને સ્વર્ગલોક છે ધ્રુવલોકની ઉપર મહલોક છે અને તેની છવીસ લાખ યોજન સુધી તપલોક છે અને ત્યાંથી ગણા દુર સત્યલોક છે.

શાન અને બ્રહચારી ભૂલોકમાં સિધ્ધિ અને દેવતા તથા મુનિ ભુવ:લોકમાં આદિત્ય પવન વસુ વગેરે સ્વર્ગ લોકમાં રહે છે. બ્રહ્માંડ ચારે બાજુથી અંડકટાહથી લપેટાયેલુ છે અને પાણીથી દસ ગણુ આગ,પવન,આકાશ,અંધારૂ વગેરે વ્યાપ્ત છે એના ઉપર મહાભૂતોનો વાસ છે ત્યારબાદ આ બ્રહ્યાંડને પ્રધાન. મહાતત્વોથી લપેટીને પરમ પુરૂષ રહેલો છે.

સનતકુમારજીએ ફરીથી બ્રહ્માંડ ઉપર લોકોનો પરિચય આપતા કહ્યું કे બ્રહ્માંડની ઉપર બે વૈક્કુંઠ છે એ વિષ્ગુજીનુ નિવાસ સ્થથ છે તેના ઉપર કુમાર લોકમાં કાર્તિકેય રહે છે તેના પછી ઉમા લોક છે જેમાં શિવ શક્તિ સુશોભીત છે તેની ઉપર સનાતન શિવલોક છે તેમાં મહેશ્વર,ત્રિગુણાતિત પર બ્રહ્મ રૂપમં સિમિત છે તેની પાસે જ ગૌલોક છે.જયાં નૌમાતા નીવાસ કરે છે અને કૃષ્ણજી ગૌસેવા કરે છે.

મનુષ્ય જ નહી પણ દેવ, ગધર્વ વગેરે જાતિઓનો પણ પરમ લક્ષ્ય શિવલોકની પ્રાપ્તિ છે પરંતુ આ પદ માત્ર મનુષ્ય જ પામે છે.કારણ કે તે જ એક કર્મયોની છે અન્ય તો ભોગયોનીઓ છે કર્મ જ મનુષ્યની વિશિષ્ટતા છે મનુષ્ય જ જો ઈચે તો તપથી શિવજને પ્રાપ્ત કરી શકે છે. બ્રહ્મા વિષ્ણુ વગેરે પણ તપમાં જ રહેલા છે.તપના ત્રણ પ્રકાર છે.સાત્વિક,રાજસીક, તામસિ.ક નિષ્કામ ભાવ અને હિતથી કરેલુ તપ સાત્વિક હોય છે. સાત્વિકની અંતર્ગત જ પુજા, વ્રત,દયા,કુપવાળી બનવાનું છે તેનાથી બધા ફળોની પ્રાપ્તિ થાય છે.

કામની ઉદેશથી કરેલુ તપ રાજ્સીક છે અભિષ્ક સિધ્ધિનો પ્રદાતાં છે પરંતુ બીજાના અનિષ્ટ માટે કરેલુતપ તામસિક હોય છે તે અનિચ્છનિય હોવા છતાં સિધ્ધી આપ છે છેવટે તે તપ તો છે જે પ્રાણાયમને સર્વોત્તમ સાત્વિક ત૫ કહેવામાં આવ્યુ છે. સનતકુમારજી કહે છે કે ભગવાન શંકરના અંશથી બ્રાહ્મણ, क्षત્રિય વગેરે ચારેય વર્ણ ઉત્પન્ન થયા છે. અને તેમની ઉત્કૃષ્ટતાનુ સર્વશ્રેષ્ઠ છે પરંતુ ક્ષત્રિયનો સંગ્રામ પણ તપની જ સમાન હોય છે.

વ્યાસજીએ કઘ્યું કે હે મુનિ હવે તમે જીવોના જન્મ, ગર્ભસ્થિત અને વૈરાગ્ય અંગે વિસ્તારથી બતાવોએ સાંભળીને સનતકુમારજી બોલ્યા કे જે રીતે અન્ન અને જળ પાક પાત્રમાં અલગ રહે છે અને પછી આગમાં ગર્ભ જળ બનીને રસ અને મળ બંનેમાં વિભક્ત થઈ્ઈ જાય છે તેજ રીતે ભોજન પણ રસ અને મળના રૂપમાં વિભાજત થાય છે. રસ આખા શરીરમાં પ્રસરી જાય છે અને મળના રૂપમાં બહાર નીકળે છે.આ બાર સ્થાન છે.

કાન, નાક, જીભ, દાંત, આંખ, લિંગ, ગુદા, મલાશય,કફ,સ્વેદ, મૂત્ર અને વિષ્ઠા હદય કમળથી યુક્ત નાડિયો દ્વારા રસ શરીરમાં પહોંચે છે અને જ્યારે આત્મા તેને પચાવી લે છે તો તે પહેલા ચામડી અને લોહી બને છે. તેના પછી રંવાટીવાળા, નખ વગેર ઉગે છે અને તેના પછી મજ્જનથી વિક્ક થઈને પ્રસવના હેતુ શુક્ર એટલે કे વીર્ય ઉત્પન્ન થાય છે. જીવની પ્રવૃત્તિ ગર્ભમાં હોય છે જ્યારે વીર્ય ર્ત્રીના લોહીમાં ભળી જાય છે.તે એક દિવસમાં કલિલ અને પાંચ રાતમાં પરપોટા સમાન હોય છે. સાત રાતમાં માંસપિંડ બની જાય છે અને બે મહિનાની અંદર ગરદન, ખભા, પીઠ,છાતી, ઉદર હાથ અને પગ બને છે ત્રીજા મહિનામાં

અંકુરસંધિ અને ચોથામાં આંગળીઓ પાંચમાં મોં અને નાક અને કામ છઠામાં દાંત કાન છિત્ર વગેરે સાતમામાં ગુદા, નાભિ વગેરે બને છે. આ રીતે માતાના ગર્ભમાં જીવ સાત મહિનામાં અંગ ઉપાંગોથી પૂર્ણ બની જાય છે અને પછી માતાના ભોજનના રસથી તંદુરસ્ત બનતુ રહે છે .માતાના ગર્ભમાં જ જીવને પોતાના અનેક જન્મોના સ્મરણથી સુખ-દુ:ખ અને દુ:ખથી ભરેલો હોય છે અને આ સંસારમાં ફરે છે.

માતાના ગર્ભથી બહાર આવીને તે ગર્ભ યંત્રની પીડાથી તો મુક્ત થઈ્ઈ જાય છે પરંતુ સંસારના મોહમાં પડી જાય છે.તેની પૂર્વ સ્મૃતિ નષ્ટ થઈ જાય छे. જીવ બાળપણમાં કંઈ પણ કરી શકે છે પરંતુ કરી નથી શકતો. પછી ધીરે ધીરે વધવાથી તે સંસારમાં સકત થઈ્ई જાય છે અને છુ:ખને જ સુખ સમજવા લાગે છે તેનો સૌથી અજ્ઞાન પૂર્ણ પ્રસંગ સ્ર્રીનો સંગ છે અને ર્રી બધા દોષોનુ ઘર છે. કેટલીયવાર કુળવાન અને સુશિક્ષિત પુરૂષ દ્વારા સુરક્ષિત હોવા છતાં સ્રીઓ મર્યાદામાં નથી રહેતી સ્ર્રીનો એક દોષએ પણ છે કे તે બીજા પુરૂષમાં આસક્ત થઈ્ઈ જાય છે અને અધમ સ્રીઓમાં આસક્ત બનીને મનુષ્ય પોતાનુ અનિષ્ટ કરે છે.

ત્યારબાદ સનતકુમારજીએ મૃત્યુ સુચક ચક્ર અથવા લક્ષણોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તેમના પ્રમાણે જ્યારે શરીર ચારેબાજુથી પીડા અને ઉપરથી લાલ થઈ જાય છે અને મુખ,કાન,આંખ,જીભ વગેરે બંધ થવા લાગે તો સમજી લેવુ કે છ મહિનામાં જ મૃત્યુ થવાનું છે. જો મનુષ્યને સુર્ય ચંદ્ર વગેરેનો પ્રકાશ ન દેખાય અને બધા પદાર્થ કાળા દેખાય તો છ મહિનામાં મૃત્યુ થર્ई શકે છે.

કાળ વાંચનની વિધી બતાવતા શિવજીએ પાર્વતીને કહ્યું કे આકાશ પંચભૌતિક શરીરમાં વ્યાપક છે અને બાકીના બધા તત્વ આકાશમાંથી ઉત્પત્ન થાય છે અને લીન થાય છે.કાળને કોઈ વંચિત નથી કરી શકતુ પરંતુુ આ વાતનો વિચાર કરે છે કે પંચભૂત જ્યારે ગુણ ગ્રહણ કરે છે તો જન્મ થાય છે અને જ્યારે ગુણોનો ત્યાગ કરે છે ત્યારે મૃત્યુ થાય છે.યોગી જ્યારે પોતાની તર્જનીઓથી પોતાના બંને કાન બંધ કરે છે તો તેને એક અગ્નિ પ્રેરીત તુમકાર शબ્દ સંભળાય છે એ શબ્દ સાંભળીને યોગી મૃત્યુને જીતી લે છે. વાયુને અંદર રોકવાનુ નામ મ્રાણાયમ છે તે ખુબજ શક્તિશાળી પ્રક્રિયા छे. જ્યારે મનુષ્ય વાયુને અંદર રોકે છે તે દિપકની જેમ અંદર તથા બહાર

પ્રકાશ કરે છે ધ્યાનમાં તપ્પર યોગી પરમ ધામ પહોંચીને ત્યાંથી પાછો ફરતો નથી.પ્રાણાયામનુ બીજુ રૂપ એકાંતમાં ચંદ્ર અથવછા સુર્યથી પ્રકાશીત પ્રદેશને નિરાલસ્ય થઈને ભૃદૃટીઓની વચ્ચે જોવુ અને હાથની આંગળીઓથી આંખો બંધ કરી ક્ષણિક ધ્યાન મેં તપ્પર રહેવુ છે આ રૂને અપનાવનાર યોગી ઈશ્વરિય જયોતીનો અનુભવ કરે છે અને તે મૃત્યુથી છુટી જાય છે.

ત્રીજુ રૂપ છે જભ જીભને તાળવામાં વાળીને લગાવવાનો અભ્યાસ કરવો તેનાથી જીભ લાંબી થાય છે અને તેમાંથી અમૃત ટપકે છે જે અમર કરી દે છે.ચોથો પ્રકાર તે છે જેમાં યોગી ઉંચો થઈને અંજલિ બાંધીને ચાંચના આકારવાળા મુખ મોં વાયુ પાન કરે છે એમાંથી કોઈપણ એક વિધિને અપનાવીને અમૃત તત્વ પામી શકાય છે.શંકરજએ પાર્વતીને કાળના જપનો એક અન્ય ઉપાય બતાવ્યો તેમણે કહ્યું કे સુર્ય અથવા સોમને પાછળ કરીને સફેદ ક૫ડા પહેરીને ધુપ વગેરેથી સુગંધિત थઈને ॐ નમો ભગવતે રૂદ્રાયનો જાપ કરી બ્રહ્મની પ્રાપ્તી થાય છે છાયા પુરૂષને જોઈને એક વર્ષ સુધી આ મંત્રનો જાપ કરનારને બધી સિધ્ધિઓ મળે छे.

શૌનક વગેરે ઋ પી પુન:સૃષ્ટિનુ રહસ્ય પુછવા લાગ્યા ત્યારે સુતજએ તેમને કહ્યું કે દરેક સમયે બ્રહ્માજી પર સૃષ્ટિને ઉત્પન્ન કરવાનો ભાર હોય છે. વિષ્ણુ પાલન કરે છે અને શિવ સંહાર છે સૃષ્ટિ-રચનાની ઈચ્છા પર સ્વયંભૂ પહેલા જળને ઉત્પન્ન કરે છે અને પછી તેના બીજ નાખે છે જેનાથી જળ પર નર અને તે નરનો પુત્ર નાર કહેવાય છે અને પછી જળમાં રહેલા અંડના બે ભાગ કરે છે.એક ખંડ આકાશ અને એક ખંડ ભુમી કહેવાય છે. પ્રભુ ચૌદ ભુવન બનાવે છે પછી જળના ઉપર રહેલી પૃથ્વી અને આકાશ દસ દીશાઓને મન વાણી,કામ,ક્રોધ,રતિ વગેરેને બનાવે છે.પછી

મરિચી,અંગીરા વગેરે સાત ષિઓને પછી પોતાના ક્રોધથી અગિયાર રૂદ્રોને તથા સનતકુમારોને ઉત્પન્ન કરે છે યજની વિધિ માટે બ્રહ્માજી ચાર વેદોનુ નિર્માણ કરે છે અને પછી પોતાના મુખેથી દેવતાઓલના વક્ષ સ્થળથી પિતૃઓને જંધારોથી મનુષ્યને અને નીચેના ભાગથી દૈત્યોને ઉત્પન્ન કરે છે આવુ કરવાથી પણ બ્રહ્માજીની પ્રજા વધતી નથી તેથી તે પોતાના શરીરના જ બે ભાથથી સ્ત્રી અને પુરૂષ કરે છે. ત્રી ભાગ શતરૂપા અને પુરૂષ ભાગ મનુ કહેવાય છે. મનુ-શતરૂપથી ઉત્પન્ન પ્રિયવ્રત અને અત્યંત તેજસ્વી પુત્ર ધ્રુવને જન્મ આપે છે.ત્યારબાદ ધ્રુવના બે પુત્ર થાય છે.પુષ્ટિ તથા ધાન્ય,પુષ્ટિના પાંચ

પુત્ર વૃશ, ઋ પુન્જય, વિત્ર વૃકલ અને તત્રસુ હોય છે તે સાથે જ ચાક્ષુસ નામનો એક પુત્ર ઉત્પન્ન થાય છે અને તે મનનુના નામથી વિખ્યાત થાય છે તે નવલા પત્નીથી દસા તોજસ્વી પુત્રે ઉત્પન કરે છે પુરૂ,માસ, શત ધુશ તપસ્વી,સત્યજીત,કવિ, અગ્નિષ્ટોમ, અતિ રાત્ર, મન્યુ અને સુયશ પુરૂષના છ પુત્ર અંગ,સુમનસ ખ્યાતિ, સ્મૃતિ, અંગીરાસ અને ગપ ઉત્પન્ન થાય છે.અંગો બેન નામનો એક પાપી પુત્ર થાય છે જેને ઋષિ પોતાના હુંકારથી મારી નાખે છે પછી બેનની પત્ની સુનીશાની પ્રાર્થના પર બેનના દક્ષિણ હાથને મથીને ઋષિ પૃથને ઉત્પન્ન કરે છે સુર્ય સમાન તેજસ્વી અને સાક્ષાત વિષ્ગુ નો અવતાર પૃથુ પ્રજા માટે

ગૌ રૂપીના મગધ,વિજીતાશ, હર્યશ્વ અને બર્હ વગેરે પુત્ર ઉત્પન્ન थाય છે. બાહ્ના જ પુત્ર પ્રજાપતિ ઉત્પન્ન થાય છે.તે મનથી ચરઅચર द્वિવપાદ અને ચતુષ્પાદ જોડાય છે તે હર્યથ્વ વગેરે દસ હજાર પુત્ર ઉત્પન્ન કરે છે જે નારદના ઉપદેશથી વિરકત થઈ્ઈ જાય છે દક્ષ ફરીથી શવલારવ નામના એક હજાર પુત્ર ઉત્પન્ન કરે છે તે નારદજી પ્રેરણાથી પુર્વજોના અનુગત થઈ જાય છે એના પર કૃધ દક્ષ નારદને સ્થિર રહીને રહેવાનુ સ્થાન ઉપલબ્ધ ન હોવાનુ તથા ભટકતા રહેવાનો શ્રાપ આપે છે તે ઉપરાંત દક્ષ અનેક કન્યાઓ ઉત્પન્ન કરીને ધર્મને,કશ્યપને અંગિરાને તથા સોમને પરણાવી દે છે જેનાથી દેવ, દૈત્ય વગેરે અનેક પુત્રો ઉત્પન્ન થાય છે અને તેનાથી આખુ જગત ભરાઈ જાય छે.

વૈવસ્વત મન્વંતરની સૃષ્ટિનુ વર્ણન કરતા સુતજી કહે છે- પ્રથમ સૃષ્ટીના ઉત્પન્ન થયેલા સપ્તર્ષીના ચાલ્યા જવાથી દિતી કશ્યપજીને પ્રસન્ન કરીને તેમની પાસે ઈન્દૂય્રહંતા પુત્ર માંગે છે. જેને કશ્યપજ સ્વિકાર કેર છે એક દિવસ ઉચ્ધિષ્ટ મુખ અને પગ ધોયા દગર ગર્ભવતી દીતીના સુઈ જવાથી ઈન્દ્ર તેના ગર્ભમાં પ્રવિષટ થઈ જાય છે અને તે પોતાના વજથી ગર્ભના સાત ભાગ કરી નાખે છે અને ફરીથી એક-એક ભાગ કરી નાખે છે ઈન્દ્રથી ભાઈચારો ઘોષિત કરવાથી ઈન્દ્ર તેમનાથી દવેષ છોડી દે છે તે ૪૯ મરૂત નામના દેવતા કહેવાય છે તેમના માટે પ્રજાપતિ બ્રહ્માજ રાજ્યોના વિભાગ કરીને બેન પુત્ર પૃથુ,સોમ,વરૂણ,વિષ્ણુ પાવક શુલપાણી મહાદેવ વગેરેને આ રાજ્યો પર પ્રતિષ્ઠિત કરે છે તે પૂર્વ દિશામાં વિરાજના પુત્રને દક્ષિણ દિશામાં કદર્મના પુત્રને પશ્ચિમ દિશામાં રજસુના પુત્રને અને ઉતર દિશામાં દુઘર્ષના પુત્ર અભિવ્યક્તિ કરે છે. સુતજી બોલ્યા-મુનિશ્વરો ભૂત ભવિષ્ય અને વર્તમાનમાં કુલ પંદર મનુ

પુત્ર વૃશ, ઋ પુન્જય, વિત્ર વૃકલ અને તત્રસુ હોય છે તે સાથે જ ચાક્ષુસ નામનો એક પુત્ર ઉત્પન્ન થાય છે અને તે મનનુના નામથી વિખ્યાત થાય છે તે નવલા પત્નીથી દસા તોજસ્વી પુત્રે ઉત્પન કરે છે પુરૂ, માસ, શત ધુન તપસ્વી,સત્યજીત,કવિ, અગ્નિષ્ટોમ, અતિ રાત્ર, મન્યુ અને સુયશ પુરૂષના છ પુત્ર અંગ,સુમનસ ખ્યાતિ, સ્મૃતિ, અંગીરાસ અને ગપ ઉત્પન્ન થાય છે.અંગો બેન નામનો એક પાપી પુત્ર થાય છે જેને ઋષિ પોતાના હુંકારથી મારી નાખે છે પછી બેનની પત્ની સુનીશાની પ્રાર્થના પર બેનના દક્ષિણ હાથને મથીને ઋષિ પૃથને ઉત્પન્ન કરે છે સુર્ય સમાન તેજસ્વી અને સાક્ષાત

વિષ્ણુનો અવતાર પૃથુ પ્રજા માટે ગૌ રૂપીના મગધ,વિજીતાશ્વ, હર્યશ્વ અને બર્હ વગેરે પુત્ર ઉત્પન્ન થાય છે. બર્હિના જ પુત્ર પ્રજાપતિ ઉત્પન્ન થાય છે.તે મનથી ચરઅચર દ્વિવપાદ અને ચતુષ્પાદ જોડાય છે તે હર્યશ્વ વગેરે દસ હજાર પુત્ર ઉત્પન્ન કરે છે જે નારદના ઉપદેશથી વિરકત થઈ્ઈ જાય છે દક્ષ ફરીથી શવલારવ નામના એક હજાર પુત્ર ઉત્પન્ન કરે છે તે નારદજ પ્રેરણાથી પુર્વજો ના અનુગત થઈ જાય છે એના પર કૃધ દક્ષ નારદને સ્થિર રહીને રહેવાનુ સ્થાન ઉપલબ્ધ ન હોવાનુ તથા ભટકતા રહેવાનો શ્રાપ આપે છે તે ઉપરાંત દક્ષ અનેક કન્યાઓ ઉત્પન્ન કરીને ધર્મને,કશ્યપને અંગિરાને તથા સોમને પરણાવી દે છે જેનાથી દેવ, દૈત્ય વગેરે અનેક પુત્રો ઉત્પન્ન થાય છે અને તેનાથી આખુ જગત ભરાઈ જાય છે.

વૈવસ્વત મન્વંતરની સૃષ્ટિનુ વર્ણન કરતા સુતજી કહે છે- પ્રથમ સૃષ્ટીના ઉત્પન્ન થયેલા સપ્તર્ષીના ચાલ્યા જવાથી દિતી કશ્યપજીને પ્રસન્ન કરીને તેમની પાસે ઈન્દૂય્રહંતા પુત્ર માંગે છે. જેને કશ્યપજ સ્વિકાર કેર છે એક દિવસ ઉચ્ધિષ્ટ મુખ અને પગ ધોયા દગર ગર્ભવતી દીતીના સુઈ જવાથી ઈન્દ્ર તેના ગર્ભમાં પ્રવિષટ થઈ્ઈ જાય છે અને તે પોતાના વજ્રી ગર્ભના સાત ભાગ કરી નાખે છે અને ફરીથી એક-એક ભાગ કરી

નાખે છે ઈન્દ્રથી ભાઈચારો ઘોષિત કરવાથી ઈન્દ્ર તેમનાથી દવેષ છોડી દે છે તે ૪૯ મરૂત નામના દેવતા કહેવાય છે તેમના માટે પ્રજાપતિ બ્રહ્માજી રાજયોના વિભાગ કરીને બેન પુત્ર પૃથુ,સોમ,વરૂણ,વિષ્ણુ પાવક શુલપાણી મહાદેવ વગેરેને આ રાજ્યો પર પ્રતિષ્ઠિત કરે છે તે પૂર્વ દિશામાં વિરાજના પુત્રને દક્ષિણ દિશામાં કદર્મના પુત્રને પશ્િમ દિશામાં રજસુના પુત્રને અને ઉતર દિશામાં દુઘર્ષના પુત્ર અભિવ્યક્તિ કરે છે. સુતજી બોલ્યા-મુનિશ્વરો ભૂત ભવિષ્ય અને વર્તમાનમાં કુલ પંદર મનુ

સ્વયંભુવ,સ્વારોચિષ, ઉત્તમ, તામસ, શૈત, ચાક્ષુસ, વૈવસ્તવ, સાવર્ણિ, ચૌચ્ય સાવર્ણિ,,ધન સાવર્ણિ, રદ્રસાવર્ણી, દેવ સાવર્ણિ, અગ્નિ સાવર્ણિ અને ઈન્દ્ર સાવર્ણિ થાય છે તેમનો સમય ચૌદ હજાર કલ્પ નિં્ચિત કરવામાં આવે છે. તેની સંતતિઓની રૂપરેખા આ પ્રકારે છે.સ્વર્યુભુવ મનુના દસ પુત્રો હતા જેમાં ઈન્દ્રનુ નામ યજ હતું.તે પ્રથમ મન્યંતર ખુબજ દિવ્ય હતો.બીજા મન્વંતરમાં સ્વારોચિસ મનુના પણ દસ વિર્યવાન અને પરાક્રમી પેદા થયા.

જેમાં ઈન્દ્રનુ નામ રોચન હતું ત્રીજા મન્વંતરમાં ઉતર મનુના દસ પુત્રો થયા જેમાં સત્યજીત નામનો ઈન્દ્ર હતો. એ રીતે ચૌદ મન્વંતરોમાં મનુઓની સંતાનોમાં પૃથકપૃથક ઈન્દ્ર ઋષિ અને દેવતા વગેરે થતા આવ્યા છે.જે હજારો યુગો સુધી સૃષ્ટિનુ પાલન કર્યા પછી બ્રહહલોકમાં જાય છે સુર્યના કિરણોથી પ્રાણીઓ સળગવા લાગે છે. ત્યારે બ્રહ્માજી નારાયણ હરિમાં પ્રવેશ કરે છે અને કંલ્પાંતમાં અનેક ભૂતોને ઉત્પન્ન કરે છે જ્યારે શિવજ તેમનો સંહાર છે મન્વંતરોની ઉત્પતિનો આ કમ છે.

મહર્ષિ કશ્યપનો પુત્ર વિવશ્ધાન સુર્યને પોતાની પત્ની સંજાથી ત્રણ સંતાનો બ્રાધ્યદેવ, મનુ અને યમ-યમી (યુગ્મ) ઉત્પન્ન કર્યા પોતાના પતિના તેજને ન સહી શકવાને કારણે સંજા પોતાના સંતાનો છાયાને સોંપી પોતાના પિતાના ઘરે ચાલી ગઈ. પિતા દ્વારા અવગણના થવાથી ત્યાંન રહી શકવાને કારણે અશ્ચોનુ રૂપ ધારણ કરીને

કુરેેેશમા ભ્રમણ કરવા લાગી. આ બાજુ છાયાને જ સંજ્ઞા સમજીને વિવસ્વાન એ તેની પાસે સાર્વાણ મનુ નામનુ બાળક ઉત્પન્ન કર્યો. છાયફાના આ બાળકને સર્વાધિક સ્નેહ તથા પक્ષપાત જોઈને યમએ છાયા પર ચરણપ્રહાર કર્યો તો છાયા એ તેને પગ વગરના થઈઈ જવાનો શ્રાપ આપ્યો.યમએ તેના પિતા સુર્યને સંપુર્ણ વૃતીત બતાવ્યો તો સુર્યએ શ્રાપને અન્યથા કરવામાં પોતાની અસમર્થતા બતાવી.

સુર્યએ તેની પત્ની પર ગુસ્સો કરતા તેની તે ચેષ્ટા માટે જ્યારે સ્પષ્ટીકરણ માંગ્યુ તો તેણે સંજાને છાયા હોવાનો રહસ્ય અને સુર્યના પ્રચંડ તેજને શાંત કરીને તેને સૃંદર રૂપ પણ આપ્યુ. રહસ્યની ખબકર પડતાજ સુર્યએ ઘોડાનુ રૂ૫ ધારણ કરી સંજા જોડ ભોગ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો સંજા દ્વારા મનાઈ કરવાથી સુર્યના વીર્ય તેની નાસિકાના બે તપનો પર પડી ગયા.જેનાથી અશ્વિનીકુમાર ઉત્પન્ન ગયા તેના પછી સંજા પોતાના પતિની સુંદર મોહક રૂં જોર્ઈ તેને સાથે ઘરે આવી ગઈ.

સૂતજી બોલ્યા-ઋષિઓ આમ તો મનુના ઈક્ષ્વાકુ શિવિ વગેરે નવ પુત્ર હતા પરંતુ એક વખતે સંતાન ન હોવાથી મનુએ પુત્રષ્ટિ યજ દ્વારા ઈલા અથવા ઈડા નામની કન્યાને ઉત્પન્ન કરી. ઈલાએ મિત્રાવરૂણની પાસે જઈને ઈચ્છે છે. મિત્રવરૂણે ખુશ થઈને તેને સુધુમ્ન નામથી પુરૂ થઈ જવાનુ વરદાન આપ્યુ પરંતુ ધરે પાછા ફરતા સમયે તેને રસ્તામં બુધ મળ્યો જેની પ્રાર્થનાથી તેને મૈથુન કરીને ઈલા પુરૂ કરવા નામને સુંદર પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો. ફરીથી તેણે સુધુમ્ન બનીને ત્રણ પુત્ર ઉત્કલ ગય અને વિનતાધ્વ ઉત્પન્ન કર્યા.

મનુનો એક પુત્ર નરિષ્યંતએ ત્રણ પુત્ર અને એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો.રાજ્યુત્રી સુકન્યાએ રયવન ઋષિથી સો પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યા.જેનાથી સૌથી મોટા કુકુદનીની કન્યા રેવતી હતી.જેનો વિવાહ બ્રહ્માજીની અનુમતિથી બલરામ સાથે થયો.
મનુનો એક હાની પુત્ર નગના ગૌદનના વ્યતિકમ,દુબુધ્ધિ તથા પાપના ફળસ્વરૂ૫ યોનિમાં ૫ડવાથી શ્રીકૃષ્ગએ તેનો ઉધ્ધાર કર્યો તેનો પુત્ર પ્રવૃત્તિ પણ મોટો ધર્માત્મા હતો મનુનો આઠમો પુત્ર વૃષદન તેના કર્મોથી શય બન્યો અને નવમો પુત્ર કવિ ખુબ બુધ્ધિમાન થયો જેણે આ લોકમાં સુખને છોડીને દુર્લભ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી.

મનુની વંશાવતીની પરિચય આપતા સેરેજી કહે છે મનુજીના નાસિકાથી ઉત્પત્ન ઈક્ષ્વાકુ નાસો પુત્રીમા વિક્કૃતિ અધાથી મોટો હતો. એકવાર તેણે શશક્ષાનુ માંસ ખાઈ લીધુ.જેનાથી વશિષ્ઠજની આજાથી ઈક્ષ્વાકુ તેને રાજ્યમાંથી કાઢી મુક્યો. ઈક્ષ્વાકુએ શકુનિ વગેરે અન્ય પંદર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. તેમાં અબોધની વંશપરંપરા આ પ્રકાર ચાલી અબોધ-કુકુત્સ્ય-આદિનામ-પૃથુ-વિષ્ટરાશ્વ ઈન્દ્ર યુવાનશ્વ શ્રાવ શ્રાધસ્તક-વૃહદાશ્વ-કુવલશિવ-વૃશાસ્વ હર્યસ્વ-નિકુંભ મહતાશ્વ,અક્ષારવ-હેમવતી કન્યા પ્રસંન જીત યુવનાશ્વ માંધાલા-મુચકુંદ કવીશ્ધર-સત્યવ્વત.

એકવાર વિશ્વામિત્ર તેમની પત્નીને ત્યાગીને સમુદ્ર તટ પર તપસ્યા કર્રી રહ્યાં હતા. ભુખથી વ્યાકુળ બાળકોથી બચાવા વિશ્વામિત્રની પત્ની તેના સુપુત્રને પોતાના ગળામાં બાંધી તેની સાથે પોતાને પણ વેચવા લાગી તો સત્યવ્રત તેને ખરીદી લીધી ગળામાં બાંધવાને કારણે તે બાળકનુ નામ ગાલબ ૫ડયુુ તે થાળક તેનીમાં અને તેના ભાઈઓને સત્યવ્રતએ (વિશ્વામિત્રની પ્રસન્નતા માટે) ખુબજ પ્રેમપૂર્વક પાલન-પોષણ કર્યો.
એકવાર દુષ્ટ સત્યવ્રતે વશિષ્ઠજજની કામધેનુને મારી નાખી અને તેનુ માંસ પોતે ખાધુ તથા વિશ્વામિત્રના પુત્રોને ખવડાવ્યુ. પિતાનુ અપમાન કરવા વિશ્વામિત્રના આશ્રમમાં મરેલા પશુઓ ફેકવા અને કામધેનુનો વધ કરવાના રૂપમાં ત્રણ-ત્રણ મહાપાપ કરવાવાળા સત્યવ્રતને વશિષ્ઠજીએ ત્રિશંકુ થવાનો શાપ આપ્યો.

વિશ્ધામિત્રના તપથી પાછા ફર્યા જ્યારે સત્યવ્રત દ્વારા પોતાની પત્ની અને પુત્રીની રક્ષા કરવાની વાત સાંભળી તો આભારવશ વિશ્વમિત્રએ પોતાના તપોબળથી તેને શરીર સાથે સ્વર્ગમાં મોકલી દીધો સત્યવ્રતની વંશ પરાંપરા આગળ આ રીતે ચાલી સત્યવ્રત-હરિશચંદ્ર રોહિત, વૃક-બાડુ-સગર-સાઈ હજાર પુત્ર (પિલ મુનિના શાપથી બળીને રાખ) અને પંચજન-અંશુમાન-દિલીપ ભગીરથ (સ્વર્ગથી ગંગા લાવીને પુર્વજોના ઉધ્ધારક) શ્રુતસેન-નાભાગ અંબરીશ-અથુતાજત-કૃતપર્ણ-અનુપર્ણ-કલ્મષપાદ-સર્વકર્મા-અનરણ્ય-કુંડીદુહનિષિરતિષદાંગ-દીર્ધ બાહું-રદુ-અજ-દશરથ-રામચંદ્ર-કુશ-અતિથિ

વિષયનલ-પુછડરીક-ક્ષેત્રધન્વા-અહિનગ-શયાદ-સહસ્વાન-વીરસેન-પરિપાત્રબલારથ-સ્થલ-સુર્ય-યક્ષ-અગુણ-વિચ્ધ-હિરણ્યનાભ-યોગાચાર્ય-યાજવકલ્યપુષ્પ-ધુવ-અગ્નિવર્ણા-શીઘ-મરૂત મરૂતનો પુન્ન યોગસિધ્ધ થયો તો જે કાલાપ ગામમાં હજી સુધી રહેલો છે કલિયુગમાં તેનો નાશ થવાથી કલાપ ગામ વાસી ફરીથી સુર્ય વંશનો ઉધ્ધાર કરશે તેની વંશાવલી આ પ્રમાણે આગળ ચાલશો.

યોગસિધ્ધ-તક્ષક-વૃહદબ-બૃહદ્રણ-ઉરૂકિય-વત્સબધ્ધ-પ્રતિવ્યોમભાનુદિવાકર-સહદેવ-વૃહદશ્વ-ભાનુમાન-પ્રતીકશ્વ-સુપ્રતીક-મરૂદ્વવ-વૃહદશ્વભાનુમાન-પ્રતીકશ્વ-સુપ્રતીક-મરૂદેવ-સુનક્ષત્ર-પુ ષ્કર-અંતરિક્ષ-સુત-સંજયશાક્ય-સુધોદલાંગન શુદ્રક-સુરથ-સુમિત્ર-વિચિત્ર વીર્ય વિચિત્ર વિર્યની સાથે ઈક્ષ્વાકુ વંશ સમાપ્ત થઈ જશે. श्रાધ્ધનુ મહત્વ અને તેના ફળનુ વર્ણન કરતા સુતજી શૌનક વગેરે ઋષિઓને બતાવે છે કે પોતાના પિતા-પિતામહ તથા પ્રપિતામહના

શ્રાધ્ધ કરવાવાળા પુરૂષ સત ધર્મ તથા સારા સંતાન જરૂ પ્રાપ્પ કરશે. ભારદ્વાજ ઋષિના સાત દુષ્ટુધધધિ પુત્ર હતા તેમણે એક દિવસ ઋષિ વિશ્વામિત્રની ગાયને મારીને ખાઈ લીધી અને આવીને કહી દીધુ કે જંગલમાં સિંહે ગાયને પકડી લીધી છે.તેમણે એક સાર કામ એ કર્યુ હતું કે તે ગાયના માંસથી પોતાના પિતૃઓનુ શ્રાધ્ધ કરી નાખ્યુ. સાતેયભાઈ આ ખોટુ ભાષણ અને ગૌહત્યાના પાપથી દોષિત થઈને વારાફરતી

વ્યાધપુત્ર,મૃગ,ચક્રવાક,જલચર તથા નભચર બન્યા આ બધી યોનિઓમાં પિતૃઓના પ્રસાદથી જ તેમનુ ઉત્તમ જ્ઞાન જળવાઈ રહ્યું અને વારાફરતી તેમનો શાપ દુર થઈ્ઈ ગયો. તેનુ એકમાત્ર કારણ તેમનુ ગાયનુ મારણ કરીને ધર્મથી પિતૃઓનુ તર્પણ કરવાનુ જ હતું. આ રીતે પિતૃ તર્પણ, શ્રાધ્ધ. તથા પુજન ખુબજ પુણ્યશાળી છે.

સુતજી વ્યાસજીની ઉત્પતિનુ વર્ણન કરતા કહે છે. એક દિવસ ઋષિ પરાશર યમુનાના કિનારે તિર્થયાત્રા કરતા નિષાહને ઝડપથી નદીપાર કરાવવા માટે કહેવા લાગ્યા. આના પર નિષાદે પોતીીન પુત્રી મત્સ્યગંધાનો પરાશરને પરિચય આપીને નદીપાર કરાવવા માટે કહ્યુ.જ્યારે પરાશરનાવમાં બેસીને નદીની વચ્ચે પહોંચ્યા તો આશ્ચ્ચર્યની વાત બની કे અનેક અટસરાના પ્રેમને ઈુકરાવનારા પરાશર આ

નિષાદબાળા પર મુગ્ધ થઈ ગયા અને તેનો હાથ પકડીને પ્રેમા-લાપ કરવા લાગ્યા તેની મનાઈ કરવાથી તે ફરી કામ પિડિત થઈ ગયા ત્યારે નિષાદંકન્યાએ કહ્યું કે કયાં તમે ઉચ્ય કુળના ઋષિ અને કયાં હું નિષાદ બાળા આના પર ઋષિએ નિષાદબાળમાને પોતાના તપોબળથી ખુબજ રૂપવતી બનાવી દીધી અને જ્યારે તે સમાગમ માટે તપ્તર થયા તો તેણે કહ્યું કે દિવસનો સમય છે અને અજવાળામાં

તેના પિતા આવીને જોઈ શકે છે ત્યારે પરાશરે તપોબળથી શતનુ ગાઢ અંધારૂ ઉત્પન્ન કરીને નિષાદબાળા સાથે સમાગમ કર્યો.આના પર તેણે પૂછયું કે તમારા આ સંસર્ગથી જો હું ગર્ભવતી થઈ ગઈ તો તમારા ચાલ્યા જવાથી મારી શું હાલત ગશે. ત્યારે પરાશર બોલ્યા કે હे બાળા, મારી આફાનુ પાલન કરીને તું સત્યવતીના નામથી પ્રસિધ્ધ થઈશ અને તારા ગર્ભમાંથી એક અદૂભુત શક્તિશાળી બાળક ઉત્પન થશે અને તેના પર પણ તારૂ કુંવારાપણુ નષ્ટ નહીં થાય. પરાશર ચાલ્યા ગયા અને આ બાજુ યોગ્ય સમયે સત્યવતીએ વ્યાસ નામના એક સુંદર બાળકને જન્મ આપ્યો.જન્મ થયા બાદ પુત્રએ માતાને પ્રણામ કર્યા અને કહ્યું કે જ્યારે પણ જરૂર પડે તો મારૂ સ્મરણ કરજે, હું આવી જઈશ.

અનેક તિર્થોનુ ભ્રમણ કરતા વ્યાસજી જ્યારે કાશી આવ્યા તો એ વાત પર ચિંતા થઈ કે શિવલિંગમાંથી કોણ ઝડપથી સિધ્ધિ દાયક છે આ વાત ધ્યાનમાં આવતા તે શિવજનુ ધ્યાન કરવા લાગ્યા આ વાત ધ્યાનમાં આવતા તે શિવજીનુ ધ્યાન કરવા લાગ્યા અને સમાધિ તુટતા તેમણે એ અનુભવ કર્યો ક અતિમુક્તે દ્વર ક્ષેત્રમાં મધ્યમે શ્વરલિંગની સમાન કોઈ વધારે મહત્વપૂર્ણ નથી અને ત્યારે તેમણે ગંગામાં સ્નાન કરીને વ્રતનો આરંભ કર્યો તેમણે ગંગામાં સ્નાન કરીને વ્રતનો આરંભ કર્યો. તેમણે વિધિવત ક્યરેક થોડા ભોજનથી અને ક્યારેક

નિરાહાર રહીને મધ્યમેશ્વરની પુજી કરી તેની પુજાથી શંકરજ્એ પાર્વતીની સાથે તેમને પોતાના દર્શન દીધા.તેમના દર્શન મેળવીને વ્યાસજ ધણા પ્રસન થયા અને તેમની જુદી-જુદી રીતે સ્તુતી કરવા લાગ્યા.જ્યારે શંકરજએ વ્યાસજને વરદાન માંગવા માટે કહ્યુ તો વ્યાસજએ પોતાના મનની ઈચ્છા બતાવી અને એ કહ્યું ક મારી ઈશ્છાપૂર્તિ માટે વરદાન આપો. ત્યારે શિવજએ કહ્યું કे તમારી ઈ્છા પુરી થાય અને તેમણે એે પછ કહ્યું

તમારામાં બિરાજમાન થઈને ઈતિહાસ અને પુરાણોની રચના કરીશ. વ્યાસજ એ આ રીતે અઠાર પુરાણેની રચના કરી આ પુરાણોના નામ આ રીતો છેઅને ભવિષ્ય. વ્યાસજની ઉત્પતિ અને શિવજની આરાધનાના. વિષયમાં સાંભળી ઋષિ બોલ્યા કે, હવે અમને તમે ભગવતી જગદંબાનુ ચરિત્ર સંભળાો. એ પછી સૂતજી બોલ્પા કे સ્વારોશિષ મન્વંતરમાં વિરથનોલ સત્યવાદી પુત્ર સુરથ થયો જ્યારે નવ રાજાઓએ

તેનું રાજ્ય છિનવી લીધુ તો તે વનમાં ચાલ્યો ગયો અને ષિયો સાથે રહેવા લાગ્યો પરંતુ તે કમનસીબે હંમેશા ઉદાસ રહેતો હતો. એક દિવસ સમાધિ નામના એક વૈષ્યે સુરથને કહ્યુ કે तેને તેના પુત્રોએ ધરમાંથી બહાર કાઢી મૂક્યા છે પણ તેમ છતાં પણ તે પોતાના પુત્રોનું સારૂ ઈછે છે રાજએ આ વાત પર આર્વર્ય વ્યક્ત ક્યું કે આ વ્યક્તિ અપમાન કરવાવાળા સામે પણ આદરભાવ રાખે છે અને મેધા નામના ઋષિ

પાસે જઈને આ લાગણીનું કારણ પૂછયું ત્યારે ઋષિએ તેને કહ્યું ફे, મન મોહિત કરવાવાળી માયારૂપી શક્તિને કારણે થાય છે એ પછી તેમણે મહામાયાનો પરિચય આપ્યો તેમાે કહ્યું કે, વિષ્યુજ જ્યારે યોગનિંદ્રામાં સૂઈ્ઈ ગયા ત્યારે કાનના મેલમાંથી જન્મેલા બે દૈત્યોએ બ્રહનાજને મારવાની કોશિเશ કરી. બ્રહ્મા પોતાની રક્ષા માટે વિષ્ણુ તથા પરમે દ્યરી દેવીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.બ્રહ્માજની સ્તુતી સાંભળી ફાગણ સુદ બારશના દિવસે મહામાયા મહાકાળીના રૂપમાં પ્રગટ થયા અને આ દૈત્યોને મારવાનું આશ્વાસન આપ્યું સાથે યુધ્ય કર્યુ અને અંતમાં ભગવાન શિવે તેમને મારી નાંખ્યા.

આ તરફ રેંભાસુરનો પુત્ર દેવતાઓ સાથે જતીને સ્વર્ગમાં રાજકારણ લાગ્યો હતો અને દ્વેતાઓ બ્રહ્મા, વિષ્ણુને લર્ઈ શિવજ પાસે આવ્યા. દેવતાઓની પીડાથી શિવજનો ખુબ ગુસ્સો આવ્યો અને એ સમયે તેમના મુખથી અને દેવતાઓના શરીરથી જે શક્તિ નીકળી તે એક શક્તિ સ્વરૂપ

દેવીના રૂપમાં પરિર્વિતત બની. દેવતાઓએ પ્રસન્ન થઈ એ દેવીને પોત પોતાના શર્ત્રો દીધા. એ શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ દેવી ગરજવા લાગ્યા મહિષાસુર શક્તિ સાથે લડવા માટે આવ્યો તો બંને વચ્ચે ઘમાસાન યુધ્ધ થયું.દેવીએ મહિસાસુરની મયાને છિન્ન ભિન્ન કરી નાંખી અને અંતે પોતાના ત્રિશૂળથી તેની ડોક કાઢી નાંખી ત્યારે દેવતાઓએ દેવીની સ્તુતિ કરી બીજી તરફ શુભ અને નિશુંભના ઉત્પાતથી પીડિત દેવતા પોતાની પીડા દૂર કરવા માટે પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા.

પાર્વતીએ તેમને આશ્વાસન આપ્યુ અને અર્તધ્યાન થઈ ગયા તે સુંદર રૂપ ધારણ કરી શુંભ અને નિશુંભની સામે આવ્યા તેમનુ મનોહર રૂપ જોઈ સેવકોએ પોતાના સ્વામીઓ પાસે તે ર્રીને મેળવવા માટે વિન્તી કરી ત્યારે સુશ્રીવ નામના દૂતે જઈને જગદંબાને કહ્યું કे તમે શુંભ-નિશુંભમાંથી કોર્ઈ એકની પસંદગી કરો ત્યારે દેવીએ કહ્યું કે, જેમને સંગ્રામમાં कીતશે એને હું

મારોલ પતિ બનાવીશ.આ સાંભળી શુંભે પોતાના સેનાપતિનને આજા આપી તો ધુમાક્ષ દેવી સાથે લડવા ચાલ્યો.દેવીએ તેને હુંકારથી જ નષ્ટ કરી દીધો. શુંભને જ્યારે આ વાતની ખબર પડી તો પોતાના ખૂબ પરાકમી ચંડમુંડ વગેરેને મોકલ્યા પરંતુ દેવીએ બધાને મારી નાંખ્યા.એ પછી શુંભનિશુંભ,કાલકેય ચૌર્ય તથા દુર્ધષ વગેરે વીરો સાથે લર્ઈ પોતે યુધ્ધ કરવા આવ્યા ત્યારે દેવીએ ઘંટનાદ કરી ધનુષ પર પણ છ ચઢાવી

અને આક્રમણ ક્યુ જ્યારે સેંકડો हैત્યો મરી ગયા ત્યારે નિશુભ પોતે દેવીની સામે આવ્યો અને દેવીએ પોતાના ઝેરીલા બાણોથી તેનુ માથુ કાપી નાંખ્યુ પોતાના મોટાભાઈ માર્યા ગયાના સમાચાર સાંભળી શુંભ ખુબ દુ:ખી અને અવાચક્ર બની ગયો અને ભયંકર શસ્ત્રોથી દેવી પર આક્રમણ કરવા લાગ્યો.ભગવતીએ પોતાના ત્રિશૂળથી તેનુ માથું પણ કાપી નાંખ્ય અને નિશુંભના મર્યા બાદ हैત્યો ડરીને ભાગી ગયા તો દેવોએ દેવી પ્રત્યે પોતાનો આભાર વ્યક્ત કર્યો.

દાનવો પર આ રીતે વિજય મેળવી દેવોમાં ગર્વ આવ્યો અને તે આત્મપ્રશંસા કરવા લાગ્યા.ત્યારે દેવોનું ગર્વ દૂરશ કરવા માટે દેવીએ એજ અત્યંત દિવ્ય રૂપધારી કૂટ તેજ કાઢયુ જેને જોઈ દેવતા ગભરાઈ ગયા અને તેમણે બધી વાત ઈન્દ્રને જઈને કહી. ઈન્દ્રે વાયુને ખબર જાણવા માટે મોકલ્યો તો એ દિવ્ય તેજે વાયુની પરીક્ષા

લેવા માટે તેની સામે એક તણખલુ મૂકી ઉપાડવાનુ કઘ્યું વાયુએ પોતાની બધી તાકાત વાપરી તેમ છતાં તે ઉપાડી ન શક્યો અને વરૂણ તેને પલાળી ન શક્યો આ બધી સ્થિતિથી ઈન્દ્ર ગભરાઈ ગયા અને જ્યારે તે તેજને શોધવા લાગ્યા તો તેજ અંર્તધ્યાન થઈ્ઈ ગયુ ત્યારે કોઈ ઉપાય ન રહેતા ઈન્દ્ર તે તેજનું સ્તવન કરવા લાગ્યા. ત્યારે તે દેવીએ પ્રગટ થઈને કહ્યું કે, હું પરબ્રહ્મ, પ્રણવ રૂપિણી છું અને દૈત્યો સામે તમારો વિજય કરાવ્યો છે એટલે તમે ગર્વ છોડી મારી પૂજા કરો. એ પછી દેવતાઓનો ગર્વ દૂર થઈ્ई ગયો અને તે સામાન્ય થર્ઈ રહેવા લાગ્યા.

સુતજીએ દ્વેવતાઓ પાસેથી વેદ છિનવાયા પછી તેના પરિણામોની ચર્ચા કરતા કહ્યું કે, ધણા સમય પહેલાની વાત છે એક વખત એક મહાબળી રૂદ્રના પુત્ર દુર્ગએ દેવતાઓ પાસેથી વેદ છિનવી લીધુ. વેદોના અભાવથી યજ્ઞ કર્મ બંધ શર્ઈ ગયા અને દુર્ગમ ભયંકર ઉત્પાત કરવા લાગ્યો.બ્રાહ્મણ પણ આચારભ્રષ્ટ થઈ્ઈ ગયા એ પછી દેવતાઓએ મહામાયાની શરણમાં જઈ પોતાનુ દુ:ખ રજુ કરી પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા.

દેવીએ પોતાના શરીરથી દસ દેવીઓ કાઢી કાળી, તારા, શ્રીવિઘાપ ભુવને શ્વરી, ભૈરવી, છિન્નહતા, લગુલા,માતંગી,ધુમા અને ત્રિપુરસુંદરી આ બધાએ મળળ દૈત્યનો સફાયો કરી નાંખ્યો.ત્યારે દેવતાઓએ ફરી દેવીની આરાધના કરી અને પોતાને હંમેશા વિધ્નુુ્ત રાખવાની પ્રાર્થના કરી. આ પ્રાર્થનાથી દેવીએ આશ્ચાસન આપ્યુ કे સમય-સમય પર દેવતાઓના કલ્યા૬ માટે અવતાર ધારણ કરતા रेेशे.

શુતજી બોલ્યા કે, દેવો પરામણદ સર્વોચ્ચ સ્થાન છે. જાન, કર્મ અને ભક્તિ આ ત્રણ શક્તિને મેળવવાના માર્ગ છે. ચિત્તનુ આત્માથી સંયોગ શાન છે બાહ્મનો અર્થ સંયોગકર્મ અને દેવી તથા આત્માની એકતા અનુભૂતિ ભક્તિ છે આ ત્રણેનો સંભોગ ક્રિયાયોગ કહેવાય છે.જે પરમ સાધન છે.

Shiv Puran in Gujarati – કોટિરૂદ્ર સંહિતા

Shiv Puran in Gujarati - કોટિરૂદ્ર સંહિતા

Devotees often recite Shiv Puran in Gujarati to seek liberation from the cycle of birth and death.

Shiv Puran in Gujarati – કોટિરૂદ્ર સંહિતા

ઋષિઓએ સુતજને પૂછ્યું હે સુતજી તમે કથા કરીને : ર્તિલિંગ મુખ્ય છે. તેનુ હું વિસ્તારથી વર્ણન કરીશ. અત્રિશ્વર મહાદેવ: જુના સમયની વાત છે કે સતત સો વર્ષ સુધી અનાવૃષ્ટીને કરણે કામદવન ખુબજ ઉષ્ણ અને શુષ્ક થઈ ગયા તે રહેવા માટે અન ઉપયોગી થઈई ગયા ત્યારે તેમાં અગ્નિજએ પોતાની પત્ની અનસુયા સાથે કઠોર તપ કર્યુ. શિવજના જાપ કરતા કરતા ષિ અચેત થઈ ગયા પતિ-પત્નિના દર્શન કરવા માટે દેવતા ગંગા વગેરે નદીઓ અને અનેક ઋ ષીઓ ત્યાં આવ્યા પરંતુ શિવજ અને ગંગા,અનસુયાના ઉપકાર કરવા માટે ત્યાં રોકાઈ ગયા.

ચૌદ વર્ષ સુધી સમાધિસ્થ રહેવા પછી અત્રિજીએ અનસુયા પાસે જળ માંગ્યુ તે કમંડળ લઈને પાણીની શોધમાં નીકળી ગંગા પણ તેમની પાછળ-પાછળ ગઈ અને તેમની સત્યનિષ્ઠા અને સેવાભાવથી પ્રસન્ન થઈને બોલી કे હું ગંગા છું તુ જે ઈચ્છે તે વરદાન માંગ.અનસુયાએ જળ માગ્યુ ગંગાના કહેવા પ્રમાણે જ્યારે અનસુયાએ ખાડો ખોધો તો ગંગાએ તેમાં પ્રવેશ કર્યો અને અનસુયાએ જળ લીદુ તથા ગંગાને પ્રાર્થના કરી કે તે તેના પતિ સુધી પહોંચવા અને તેમના આવવા સુધી ત્યાંજ રહે અનસુયા દ્વારા લાવેલા જળનુ આચમન કરીને

ષિએ આશ્ચર્ય પ્રગટ કર્યુ અને પૂછયું કे વરસાદ ન હોવા છતાં પણ આ પાણી કયાંથી આવ્યુ? અનસુયાએ બતાવ્યું કે ભગવાન શંકરની કૃપાથી ગંગાજી અહીંયા આવ્યા છે અને આ ગંગાજળ છે.જયારે અગ્નિએ આ આશ્ચર્યજનક વાતને પોતાની આંખે જોવા માગ્યુ તો અનસુયાએ તેને તે ખાડો બતાવી દીધો.અગ્નિએ પોતાના તપને સફળ માનના વારે-વારે તે જળનુ આયમન કર્યુ અને હાથ જોડીને ગંગાને હંમેશના માટે આ સ્થાન

પર રહેવાની વિનંતી કરી ત્યારુ ગંગાએ કહ્યું કે જો અનસુયા પોતાના શિવ-પુજક પતિની એક વર્ષ સુધી સેવાનુ પુણ્ય મને આપી દે તો હું અહીંયા રહી શકુ અનસુયાએ તે પુણ્ય આપી દીધુ તેજ સમયે મહાદેવજી પાર્થિવ લિંગના રૂપમાં ત્યાં પ્રગટ થયા અને ઋષિ દંપતિએ પંચમુખ શંકરને જોઈને તેમની સ્તુતી કરી તથા તેમને ત્યાં રહેવાની પ્રાર્થના કરી અનસુયા દ્વારા ખોદવામાં આવેલા ખાડા મંદાકિની કહેવાય અને શિવજીનુ પાર્થિવલિંગ અત્રિશ્વર જયોર્તિલિંગ કહેવાયુ અને શિવજીનુ પાર્થિવલિંગ અત્રિશ્વર જયોર્તિલિંગ કહેવાયુ.

મહાબલે જ્વરઃ સોમની નામના બ્રાહ્માની કન્યા સાથેના લગ્ન પછી કેટલાક વર્ષોમાં તેના પતિનુ મૃત્યુ થઈ ગયુ કેટલોક સમય તેણે સદાચાર તથાપવિત્રતાનુ જીવન જીવ્યા પછી તે કામપીડિત થઈને વ્યભિચારિણી બની ગઈ. તેના પર તેના ઘરવાળાઓએ તેને ઘરમાંથી કાઢી મુકી સોમની એ એક શુદ્રને અપનાવી લીધો. જે નાથી તે માંસાહાર અને મદિરાપાન પણ કરવા લાગી. એક દિવસ તેણે એક વાછરડાને મારીને તેનુ માંસ ખાઈ લીધુ તેના મર્યા પછી યમરાજે તેને નર્કવાસ માંથી નિવૃત કરી તે આંધળી છોકરીના રૂપમાં એક ચાંડાલના ર૫માં જન્મ લીધો.તે આંધળી છોકરીના કૃષ રોગની શિકાર થઈ ગઈ.

કેટલાક સમય પછી ગોકર્ણની યાત્રા કરતી વખતે તે પણ ભિક્ષાની લાલચમાં શિવ ભક્તોની પાછળ-પાછળ ચાલી કોઈએ તેની હથેળીમાં બિલ્વમંજરી રાખી તો તેણે તેને અભક્ષ સમજને ફેકી દીધી. સંયોગથી બિલ્વ મંજરી રાતના સમયે કોઈ શિવલિંગના મસ્તક પર જઈને પડી આ બાજુ ચૌદશની રાત્રે કંઈ ન મળવાને કારણે તેનુ વ્રત નિરાહાર થઈ ગયુ અને રાત્રિના જાગરણ પણ થઈ ગયુ. સવારે ઘરે પાછા ફર્યા પછી ભુખથી વ્યાકુળ થઈને મરી ગઈ.

શિવગણોએ તેને પોતાના વિમાનોમાં ઉઠાવીને શિવના પરમ પદને પ્રામ્ત કરાવ્યુ. શિવજીનુ અજ્ઞાનથી પણ કરવામાં આવેલી પુજાનુ ફળ તેને મળ્યુ અને તેનો ઉધ્ધાર થઈई ગયો. એક બીજી કથા પ્રમાણે એકવાર કલ્માષ્યાર્દ એક મુનિ અને તેના પુત્રને પકડીને મારી નાખ્યા મુનિ પત્નીએ જ્યારે પોતાના પતિ અને પુત્રને છોડવાની પ્રાર્થના કરી અને કલમાષયાદ ન માન્યો તો મુનિ પત્નીએ તેને ख્રી સમાગત કરવાથી મૃત્યુ પ્રાપ્ત થવાનો શ્રાપ આપી દીધો.

એ પહેલા તેને વશિષ્ઠ દ્વારા બાર વર્ષ સુધી રાક્ષસ હોવાનો શ્રાપ મળ્યો હતો.બાર વર્ષ પછી તે જ્યારે શ્રાપ મુક્ત થયો તો તે પોતાની પત્ની દમયંતી સાથે સમાગમ કરવા લાગ્યો ત્યારે તે પતિ વ્રતાને તે શ્રાપ યાદ આવ્યો અને તેને પોતાના પતિને સમાગમથી વિરક્ત કરી દીધો.ત્યારે તે ઉદાસ થર્ઈને વનમાં ચાલ્યો ગયો. તેણે જ૫,ત૫,દાન, વ્રત ક્યા પરંતુ તેને બ્રહહત્યામાંથી મુક્તિ ન મળી.છેવટે તે શિવભક્ત ગૌતમની શરણમાં આવ્યો અને તેને ગોકર્ણ નામની શિવક્ષેત્રમાં જઈને મહાબળે શ્વર લિંગની પુજા કરવાની સલાહ આપી ત્યાં તેણે પુજાની તરફ છેવટ સુધી બ્રહ્મહત્યાથી મુક્ત થઈને શિવ પદને પ્રાપ કર્યુ.

નંદિકેશ્વર મહાદેવ : કર્ણિકા નામની એક નગરી રેવા નદીના પશ્ચીમી તટપર હતી ત્યાં એક કુલીન બ્રાભ્મણે પોતાના પુત્રોને બધું ધન સોંપીને કાશી પ્રસ્થાન કર્યુ અને ત્યાંજ સ્વર્ગવાસી થયા તેમની પત્નીએ કેટલુક ધન પોતાની અંતિમક્રિયા માટે રાખીને બાકીનુ પોતાના પુત્રોમાં વહેંચી દીધુ કેટલાક સમય પછી બ્રાહણીનુ મૃત્યુ નજીક આવી ગયુ. તો ખુબજ દાન,પુજી કરવાથી પણ તેના પ્રાણ નીકળતા ન હતા તેની અંતિમ ઈચ્છા પુછવામાં આવતા તો તેણે કહ્યું કે તેની અસ્થિઓ કાશીમાં ગંગામાં વિસર્જીત કરવામાં આવે.પુત્રો દ્વારા આશ્વાસન આપવાથી તેના પ્રાણ નિકળળ ગયા.

તેનો સુષાદ નામના મોટા પુત્ર અસ્થિઓ લઈને કાશી ગયો તો એક બ્રાહ્મણને ત્યાં રોકાયો.ત્યાં તેણે જોયુ કे જ્યારે રાતના બ્રાહણ પાછો ફર્યો અને તેણે વાછરડાને ચુસાવીને ખીલા સાથે બાંધી દીધો અને ગાયને દોહવા લાગ્યો.તો વાછરડાએ તેનો પગ કચડી નાખ્યો બ્રાહ્મણે વાછરડાને માર્યુ તો તેણે ઉછળકુદ કરવાનું બંધ કરી દીધુ પરંતુ ગાય દોહયા પછી તેણે નિર્દયતાથી વાછરડાને પીટયુ. વાછરડાની વેદનાથી દુ:ખી તેની માંએ વાછરડાને બતાવ્યુ કे તે સવારે બદલો લેવા માટે બ્રાહણને પાડી દેશે ત્યારે વાછરડાએ પોતાની

માતાને મનાઈ કરી અને કહ્યું કે આપણે કોણ જાણે કયા પાપનુ ફળ ભોગવી રહ્યાં છીએ અને હવે એવુ કોઈ દુષ્કર્મ ન કરવુ જેથી આગળ કોઈ કષ્ટ પડે અને મુક્તિનો માર્ગ સમાપ્પ થઈ્ई જાય.ગાયનો ક્રોધ ઘણો વધારે હતો અને તેને પોતાના વાછરડાની ચેતાવણી પણ ધ્યાનમાં નરહી. તેણે વિચાર્યુ હું સવાર થતા જ પોતાના શિંગડાથી દુટ્ટ બ્રાહ્મણને મારીને તેને ઘાયલ કરી દઈશ અને તે ત્યાંજ મરી જશે.સુધાદે ગાય અને વાછરડાનો આ સંવાદ સાંભળ્યો અને આ ઘટનાને જોવા માટે પીડાનુ બહાનુ બતાવીને ત્યાંજ સુતો રહ્યો.

બીજે દિવસે બ્રાભ્ને પોતાના પુન્રને ગાય દોહવાનુ કહીને ચાલ્યો ગયો અને બ્રાહણનો પુત્ર પોતાની માતાની સાથે જેવો થાય દોહવા લાગ્યો તો ગાયે તેને કઠોર પ્રહારથી મારી નાખ્યો.ઘરમાં હાહાકાર મચી ગયો અને બ્રાહ્મીએ ગાયને ખીલા સાથે છોડી દીધી. બ્રહ્મત્યાના પાપને કારણે ગાયનુ સફેદ શરીર કાળુ પડી ગયુ હતું ગાય પોતાના લક્ષ્યની તરફ ચાલવા લાગી અને સુષાદ પણ તેની પાછળ ગયો ગાય નર્મદા કિનારે નંદિશ્વર મહાદેવના સ્થાને પહોંચી અને ત્યાં તેણે ત્રણ ડુબકી મારી તેનુ શરીર ફરીથી સફેદ થઈ ગયુ. નંદિશ્ધરના અનુશ્રહ અને નર્મદાના મહાત્મ્યથી તેનુ પાપ દુર થયું.

તેજ સમયે સુષાદની સામે ગંગાએ એક સ્રીનુ રૂપ ધારણ કરીને પોતાની માતાની અસ્થિઓનુ વિસર્જન માટે ક્्યુ. તેણે કહ્યું કे આજનો દિવસ વૈશાખ સુદ સાતમ છે ગંગા નર્મદામાં વાસ કરે છે સુषાદે એવુ $જ$ કર્યુ तो તेની માતાએ દિવ્ય શરીર ધારણ કરીને તેને આશીર્વાદ આપ્યા. જિકા નામની વિધવા કન્યાએ શિવજીનુ પાર્થિવ પુજન કર્યુ તો એક માયાવી દૈત્ય આકાર તેની પાસે રતિદાન માગવા લાગ્યો તે કન્યા શિવભક્ત હતી અને કામ ભાવના નષ્ટ થઈ્ઈ ચુકી હતી તે એકાગ્ર ચિતથી શિવજીના નામનો જ જાપ કરતી હતી हैત્યએ તેને પોતાનુ અપમાન સમજયુ અને

દાનવનુ રૂ૫ બતાવીને ડરાવવા લાગ્યો તો કન્યાએ શિવજને બોલાવ્યા શિવજીએ દુષ્ટ દૈત્યનો વિનાશ કર્યો અને કન્યાને વરદાન માંગવાનુ કહ્યુ એ બ્રાભ્મ કન્યાએ શિવજીની અચલ ભક્તિનુ વરદાન માંગ્યુ અને શિવજને પાર્થિવ રૂપમાં ત્યાંજ રહેવાની પ્રાર્થના કરી.શિવજી પોતાનુ પાર્થિવ શરીર ત્યાંજ છોડીને અંતર્યાન થઈ ગયા.એજ દિવસથી તે સ્થાન નંદીકેશ્વર મહાદેવના નામથી ઓળખાવા લાગ્યુ.

અંધકે જ્વર મહાદેવ :- સમુદ્રમાં રહેવાવાળો અંધકાસુર ત્રિલોકને પોતાના વશમાં કર્યા પછી દેવતાઓને હેરાન કરવા લાગ્યો ત્યારે દેવતાઓએ શિવજીની સ્તુતી કરી અને તેમના શરણમાં આવ્યા શિવજએ દેવતાઓને તેના પર ચઢાઈ કરવા માટેનો આદેશ આપ્યો.શિવજી પોતે જ પોતાના ગણોને સાથે લઈને અંધકના ગર્ત પર આવ્યા અંધક પણ ભીષણ યુધ્ધ કરતા જેવો પોતાના ગર્ત પર આવ્યો તેવા જ શિવજીએ ત્રિશુળથી તેનો વિચ્છેદ કરી નાખ્યો અંધકે ભગવાન શંકરની સ્તુતી કરી તો શંકરે વરદાન માંગવાનુ કહ્યુ.. ત્યારે અંધકે તેને ત્યાંજ રહેવાનુ વરદાન માંગ્યુ અને ત્યારથી ત્યાંનુ નામ અંધકેશ્વર મહાદેવ પડયु.

હાટકેશ્વર મહાદેવ: એક વખત દારૂક વનના નિવાસી ઋષીઓની પરીક્ષા માટે શંકર પોતાના વિકટરૂપ સાથે હાથમાં જયોર્તિલિંગ ધારણ કરીને ઋષિ પત્નીઓ પાસે પહોંચ્યા અને કામુક ચેષ્ટાઓ કરવા લાગ્યા જ્યારે ઋષી લોકો પહોંચ્યા તો આ અવધુતને ધણુ ખરૂ-ખોટુ કહ્યુ. મહાદેવ શાંત રહ્યા પરંતુ ઋષિઓ તેની વાસ્તવિક્તાને સમજી ન શક્યા અને તેમના લિંગને પૃથ્વી પર પડવાનો શ્રાપ આપી દીધો. પૃથ્વી પર પડીને લિંગ આગની

જેમ સળગવા લાગ્યુ અને આમ-તેમ ઘુમવા લાગ્યુ. બધા લોક વ્યાકુળ થઈ્ઈ ગયા ઋષિ લોકો બ્રહ્માજી પાસે ગયા અને તેમને ઉપાય પુછયો બ્રહ્માજીએ તેમને કહ્યું કે તમે દેવી પાર્વતીની આરાધના કરો ઋષિઓએ શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી શિવપાર્વતીની પણ પુજા કરી. શિવજીએ બતાવ્યું કे જો પાર્વતી તેને ધારણ કરે તો તમારા લોકોનુ દુઃખ દુર થઈ્ઈ શકશે. અહીં એજ રૂપ સ્થાપિત હાટકેશ્વર મહાદેવ કહેવાયા.

બટુકેશ્વર : દધિચી બ્રાહ્મણી પુત્ર વધુ ખરાબ સ્વભાવની હતી. એ. કારણે તે ક્યારેય ક્યાંય રોકાઈ શકતા ન હતા. એક સમયે દધિચીના પુત્ર સુદર્શને પોતાની પત્ની દુકુલા સાથે શિવરાત્રીના દ્વિવસે સહવાસ કર્યો અને સ્નાન કર્યા વગરજ શિવની પુજા કરી શિવજએ તેને જડ થવાનો શ્રાપ આપી દીધો. એ વાત પર દુ:ખી દધિભીએ પાર્વતીને પ્રાર્થના કરી જેનાથી પ્રસન્ન થઈને

ભગવતીએ તેને પોતાના પુત્ર બનાવી દીધો પાર્વતીના કહેવાથી શિવજીએ પોતાના ચારેય પુત્રોને બટુકના રૂપમં ચારે દિશામાં અભિશિત દકરી દીધા અને અહીં એ કહ્યું બટુકની પુજા વગર શિવ ભક્તિ પુરી નહીં થાય. મલ્લિકાર્જુન મહાદેવ:પોતાના લગ્ન માટે જ્યારે કાર્કિકેય પૃથ્વીની પરિક્રમા કરીને પાછા ફર્યા તો તો તેમને નારદજી દ્વારા ગણેશજીના કैલાસ લગ્નની ખબર પડી. તેનાથી તે નારાજ થઈને માતા-પિતાની વાત ન માનીને કૌચ પર્વત પર ચાલ્યા ગયા.

શંકરે દેવર્ષિઓને કુમારને સમજાવવા માટે મોકલ્યા તો પણ કુમાર માન્યા નહી ત્યારે પાર્વતીની સાથે શિવ જાતે જ ત્યાં ગયા પરંંતુ માતા-પિતાના આગમનનુ સાંભળીને કુમાર ત્યાંથી પણ ત્રણ યોજન દુર ચાલ્યા ગયા.શિવ- પાર્વતીનને જ્યારે કુમારે ત્યાં ન મળ્યા તો તેમણે અન્ય જગ્યાએ જવાનો વિચાર કર્યો પરંતુ ત્યાં પહેલા એક જયોતિ સ્થાપિત કરી દીધી. તેજ દિવસથી મલ્લિકર્જુન ક્ષેત્રનુ નામ તે મલ્લિકાર્જુન કહેવાય છે.

સોમેશ્ચર મહાદેવ:-દક્ષે અપોતાની સત્યાવીસ પુત્રીના લગ્ન ચંદ્ર સાથે કરી દીધા હતા પરંતુ ચંદ્રએ તેની પુત્રી રોહિણી પ્રત્યે વધારે આસકિત બતાવી એનાથી અન્ય છવીસ પોતાને અપમાનિત અનુભવવા લાગી તેમણે પોતાના પિતાને અપમાનિત અનુભવવા લાગી. તેમણે પોતાના પિતાને પતિની ફરિયાદ કરી તો દક્ષે પોતાના જમાઈને સમજાવ્યુ પરંતુ પ્રયાસ નિષ્કળ ગયો.ચંદ્રમાં રોહીણીમાં જ આસક્ત રહ્યો ત્ટારે દક્ષે ચંદ્રને ક્ષયી થવાનો શ્રાપ આપી દીધો.

દેવતા લોકો ચંદ્રના દુ:ખથી દુ:ખી થયા અને બ્રહ્માજીને સાપ સમાપ્ર કરવાનો ઉપાય પુછયો બ્રહ્માજએ મહાશંકરની ઉપાસના કરવો જ એકમાત્ર ઉપાય બતાવ્યો.જ્યારે ચંદ્રએ છ મહીના સુધી શિવજની પુજા કરી અને શિવજ તેમની સામે પ્રગટ થયા તો તેમણે ચંદ્રને વરદાન આપ્યુ કे તે દરરોજ એક પક્ષમાં એક એક કલાનો હાસ ભોગવશે અને પછી બીજા પક્ષાં દરરોજ વધતો જશે દેવતાઓ પર પ્રસન્ન થઈને તે ક્ષેત્રમાં તેમની મહિમા વધારવા માટે સોમેશ્વર નામના ચંદ્રથી સોમેશ્વર નામથી સ્થાપિત થયા.

ઓમકારે વર મહાદેવ :- એક વખત નારદજીએ ગોકિર્ણ તિર્થમાં શિવજીની પુજા કરી અને પછી વિધ્યાચલ પર્વત પર આવીને પણ શ્રધ્યાપુર્વક શિવજની આરાધના કરવા લાગ્યા.આથી ગર્વથી ભરાઈને વિધ્યાચલ નારદજી પાસે આવ્યો અને પોતાને સર્વશ્રેષ્ઠ કહેવા લાગ્યો નારદજીએ કહ્યું કे સુમેરુની સામે તારી કોઈ ગણના નથી.

સુમેરૂની ગણતરી દેવતાઓમાં કરવામાં આવે છે.આ સાંભળીને વિધ્ય ભગવાન શિવની પાર્થિવ મૂર્તિ બનાવી તંથા તેની પુજા કરી શિવજી પ્રસન્ન થઈ્ઈ ગયા અને વરદાન માંગવા માટે કહ્યું.વિધ્યએ પોતાની બુધ્ધિથી મનોકામનાઓ પુરી કરવાનુ વરદાન માંગ્યુ તો શિવજીએ વિચાર્યું કે એ બીજાઓ માટે દુ:ખદ બની શકે છે. ત્યારે તેમણે વિચાર કર્યો કે આ વરદાન બીજાઓ માટે પણ સુખદ બને એ વિચારીને તે જાતે જ ત્યાં ઑકારેશ્વના રૂપમાં સ્થિત થઈ્ઈ ગયા.

કેદારેશ્વર:-બદ્રિકા ગામમાં જ્યારે નર-નારાયણ પાર્થિવ પુજા કરવા લાગ્યા તો શિવજી ત્યાં પ્રગટ થયા.થોડા સમય પછી શિવજીએ પ્રસન્ન થઈન તેમને વરદાન માંગવાનુ કહ્યું તો નર-નારાયણે લોક કલ્યાણની ભાવનાથી તેમને પોતાને પોતાના રૂપી પુજાને કારણે તે સ્થાન પર હંમેશા રહેવાની પ્રાર્થના કરી આ બંનેની આ પ્રાર્થના પર હિમાસ્છદિત કેદાર નામના સ્થાન પર સાક્ષાત મહેશ્વર જયોતી રૂપથી સ્થિત થર્ઈ ગયા અને ત્યાંનુ નામ કેદારેશ્વર ૫ડયુ.

મહાકાલેશ્વરઃમહાકાલે શ્વરની મહિમા વધારે છે અવંતીવાસી એક બ્રાહ્મણના ચાર પુત્રો શિવના ઉપાસક હંતા. બ્રહ્માએ દૈત્યરાજ દુષણે વરદાન મેળવીને અવંતિમાં જઈને ત્યાંના બ્રાહ્મણો ધણા દુ:ખી કર્યા પરંતુ શિવજીની ઉપાસનામાં લીન આ બ્રાભ્મણે જરા પણ દુ:ખ માન્યુ નહીં ત્યારે દૈત્યરાજે પોતાના ચાર અનુચરને મોકલીને નગરીને ઘેરી લીધી અને ધર્મ અનુષ્ઠાન ન કરવાનો આદેશ આખ્યો.

દેત્યના અત્યાચારથી પીડાયેલી મ્રજા ક્રાનણની પાસે આવી બ્રાહ્મોએ પ્રજાને ધીરજ બંધાવી અને પોતે શિવજની ઉપાસનામાં લીન થઈ્ઈ ગયા એ સમયે જ્યારે જ્યારે દુષણ દૈત્ય આ બ્રાહ્મણો પર આક્રમણ કરવા માટે તૈયાર તમ્મર થયો તો તેવા જ શિવજી વિરાટ મહાકાલરૂપે પોતાને પ્રગટ કરી તે દુષ્ટ દૈત્વને બ્રાહણ પાસે ન જવાનો આદેશ આપ્યો પરંતુ તેણે આજા માની નહીં પરિણામે શિવજીએ તેને ચસ્મ કરી દીધો. શિવજીનુ આ રૂપ જોઈને બ્રહ્મા,વિષ્ણુ ઈન્દ્ર વગેરે દેવતાઓએ તેમની સ્તુતી કરી.

આ સંદર્ભમાં એક બીજી કથા પણ છે ઉજ્જૈન નરેશ ચંદ્રસેન જાની હોવાની સાથે-સાથે શિવ ભક્ત પણ હતો. તેના મિત્ર મહેશ્વરજીના ત્રણ મણિભદ્રએ તેને એક ચિંતામણી આપી હતી. જ્યારે ચંદ્રસેન આ મણિને ધારણ કરતા તો તે ખુબજ તેજસ્વી બની જતા. કેટલાક રાજાઓએ તેની પાસે આ મણિની માંગણી કરી અને ન આપવાથી તેમના પર ચઢાઈ કરી દીધી. પોતાની રક્ષાનો કોઈ ઉપાય ન જોતા તે મહાકાલની શરણામાં ગયા શિવજીએ મ્પસન્ન થઈને તેમની રક્ષાનો ઉપાય કર્યો ત્યારે જ પોતાના બાળકને ગોદમાં લઈને

એક બ્રાહ્મણી ફરતી મહાકાલની પાસે પહોંચી તો તે વિધવા બની ગઈ. અજાણ્યા બાળકને મહાકાલેશ્વર મંદિરમાં રાજાને શિવની પુજા કરતા જોઈને તેમનામાં પણ ભક્તિ-ભાવ જાગૃત થઈ્ઈ ગયો. તેણે એક સુંદર પત્થર ઘરે લાવીને શિવ રૂપમાં સ્થાપિત કર્યો અને તેની પુજા કરવા લાગ્યો. તે ધ્યાન એટલો લીન થઈ્ઈ ગયો કે માતાના વારે-વારે બોલાવવા છતાં પણ તેનુ ધ્યાન તુટયુ નહી. આ શિવમાયાથી વિમોહિત માતાએ શિવલિંગને ઉઠાવીને દુર ફેંકી દીધુ.

પુત્ર માતાના આ કર્મથી પણ શિવજીનું સ્મરણ કરતો રહ્યો. શિવજીની કૃપાથી ગોપી પુત્રથી પુજાયેલા તે પત્થર જયોર્તિલિંગના રપપમાં સ્થાપિત થયું શિવજીની પુજા કરીને જ્યારે તે બાળક ઘરમાં ગયુ તો તેણે જોયુ કે ઝુંપડીના સ્થાને એક વિશાળ મહેલ ઉભો છે. આ તરફ શિવજીની કૃપાથી ધન ધાન્ય થઈ ગયો. બીજી તરફ ચંદ્રસેનના વિરોધીથી સંપન્ન રાજાઓના અભિયાનનો પ્રારંભ કરતા જાણી લીધું હતું કે ઉજ્જૈન નગરી મહાકાલની નગરી છે અને ચંદ્રસેન શિવભક્ત છે.તો તેમણે જીતવાનો વિચાર છોડીને બધાએ મળીને મહાકાલની પુજા કરી ત્યાં જ હનુુમાજી પણ પ્રગટ થયા અને તેમણે બતાવ્યું के શિવજ તो મંત્ર વગર પણ પ્રસન્ન થई જાય છે.

ભીમેશ્વર મહાદ્વવ :- ભીમ નામનો એક મોટો રાક્ષસ હતો. તેના માતાપિતાનુ નામ કર્કટી અને કુંભકર્ણ હતું તેના પિતા રાવણના ભાઈ હતા. આ વાતની જાણ ભીમને તેમની પાસેથી થઈ અને એ પણ જાણ થઈ કे તેમને રામચંદ્રજીએ મારી નાખ્યા હતા.માતાએ પણ બતાવ્યું કे મે હજી સુધી લંકા જોઈ નથી. તારા પિતા મને અહીંજ મળ્યા હતા અને જ્યારથી તું જન્મ્યો ત્યારથી હું અહીં જ રહુુું આ મારૂ ઘર જ મારો સહારો છે.

કારણ કે મારા માતા-પિતા પણ અગત્સ્ય મુનિના ક્રોધથી ભસ્મ થઈ ગયા હતા.આ સાંભળીને દેવતાઓથી બદલો લેવા માટે તપ્રર થયો અને કઠોર તપ કરીને બ્રહ્માજને પ્રસન્ન કર્યા.બ્રહાજીએ તેને ખુબજ બળવાન થવાનુ વરદાન આપ્યુ.ભીમે ઈન્દ્ર વગેરે દેવતાઓને જીતીને પોતાના વશમાં કરી દીધા ત્યારબાદ તેમણે શિવજીના મહાન ભક્ત કામરૂપેશ્વરનુ બધું છીનવીને તેમને જેલમાં નાખી દીધા. તેમની પત્ન, પણ શિવની આરાધનામાં લાગેલી રહેતી હતી.

આ બાજી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ વગેરે ભીમથી છુટકારો મેળવવા માટે ભગવાન શંકરની સેવામાં ગયા. બીજી તરફ કોઈએ ભીમને કહ્યું કे કામરૂપેશ્વર તેના મરણનુ અનુષ્ઠાન કરી રહ્યાં છે.ત્યારે રાજા જેલમાં ગયા અને પુછપરછ કરી.રાજા કામેરૂપેશ્વરે બધું સાચે-સાભુ બતાવી દીધુ.આ સાંભળીને ભીમે તેને પોતાની પુજા કરવા માટે કહ્યું તથા તેણે પોતાની તલવારથી શિવજીના પાર્થિવ લિંગ પર પ્રહાર કરવાની ઈં્છા કરી ત્યારે જ શિવજી પ્રગટ થયા પછી બંને વચ્ચે યુધ્ધ થયું છેવટે નારદજી ત્યાં જ રહેવાની પ્રાર્થના કરી અને શિવજી ભીમેશ્વર નામના જયોર્તિલિંગના રપમાં ત્યાંજ સ્થાયી થયા.

વૈદ્યનાથ મહાદેવ:-રાવણે કैલાસ પર્વત પર ઘોર તપ કરીને શિવજીને પ્રસન કરવા માટે બધા પ્રકારની પ્રાકૃતિક આપત્તિઓ સહન કરી પરંતુ જ્યારે શિવજ પ્રસન્ન ન થયા તો રાવણે પોતાનુ માથુ કાપી-કાપીને શિવલિંગ પર ચઢાવવાનુ શેર કરી દીધુ.જ્યારે તે પોતાના નવ માથા ચઢાવી ચુક્યો અને તેના બધા માથા પહેલા જેવા કરીને વરદાન માંગવાનુ કહ્યુ. રાવણે તેમને લંકા આવવા માટે ક્યુ. શંકરે અનિચ્છાએ સ્વીકાર કરી લીધો શંકરે કઘ્યું કे તું મારા લિંગને ભક્તિ સાથે ઘરે લઈ જા પરંતુ જો વચમાં ક્યાંય પણ રાખીશ તો તે ત્યાં સ્થિર થઈ જશે. રાવણ શિવલિંગને લઈને નીકળ્યો અને રસ્તામાં લઘુ શંકાને કારણે એક ગોવાળને તે લિંગ આપી દીધુ ગોવાળ તેનો ભાર ન સંભાળી શક્યો.તે ત્યાંજ પાડી દીદુ ત્યારથી શિવજી વૈદ્યનાથ મહાદેવના રૂપમાં ત્યાંજ સ્થિત છે.

નાગેશ્વર મહાદેવ : પશ્ચિમી સમુદ્ર કિનારે લગભગ સોળ યોજનના વિસ્તારમાં એક વન હતું તેમાં દારૂક અને દારકકા રહેતા હતા તેમણે ખુબજ ઉત્પાત મચાવ્યો તેનાથી તંગ આવીને મુનિ લોકો ઔર્વ મુનિના શરણમાં આવ્યા તેમણે દૈત્યોને નાશ થઈ જવાનો શ્રાપ આપ્યો દેવતાઓએ દેત્યો પર આક્રમણ કર્યુ. દૈત્ય ગભરાયા પરંતુ દારૂકાની પાસે પાર્વતી દ્વારા આપવામાં આવેલી શક્તિના બથ ઉપર તે વનને આકાશ માર્ગથી ઉડાવીને સમુદ્રની વચ્ચે લઈ આવ્યા અને ત્યાં નિશ્ચિત થઈને રહેવા લાગ્યા.તે નૌકાથી સમુદ્રની ચારે તરફ જઈને લોકોને કેદ્દી બનાવીને લાવતા હતા.

એક વખત તેમાં એક સુપ્રિય નામનો શિવભક્ત પણ હતો તે શિવપુજન વગર અન્ન જળ ચ્રહણ કરતો ન હતો. તેણે જેલમાં પણ શિવજીની પુજા શરૂ ંરી દીધી. જ્યારે તેને આ કાર્યની ખબર પડી તો તેણે તેને મારી નાખવાની ધમકી આપી.સુપ્રિયએ ભગવાન શિવને પ્રાર્થના કરી અને શિવજી એક ક્ષણમાં પ્રગટ થઈને રાક્ષસોને મારી નાખ્યા અને ત્યારે તે વનને ચારેય લોક વર્ણો માટે ખોલવામાં આવ્યુ. પરંતુ દારૂકાને પાર્વતીએ જે વરદાન આપી રાખ્યુ હતું તેને કારણે આ યુગના અંતમાં રાક્ષસી સૃષ્ટી થવા અને દારૂકાી શાસિકા બનવાની વાત સ્વીકારી અને નાગેશ્વર જયોર્તિલિંગના રપપમાં ત્યાંજ સ્થાપિત થયું.

રામેશ્વર મહાદેવ : એકવાર ભગવાન શ્રીરામ સીતાજીને શોધતા-શોધતા સુગ્રીવની મિત્રતા સાથે બંધાઈ ગયા અને હનુમાનજી દ્વારા તેમને સીતાજની ખબર મળી રામે રાવણ પર આક્રમણ કરવા માટે વાનર સેનાને સંગઠિત કરી અને દક્ષિણના સમુદ્ર કિનારે પહોંચ્યા તેમની સામે સમુદ્રને પાર કરવાની સમસ્યા હતી. શિવભક્ત રામગંદ્રને સુગ્રીવ વગેરે એ ખુબ સમજાવ્યા પરંતુ તે રાવણની શિવમક્તિ જાણતા હતા.

એ વચ્ચે જ તેમને તરસ લાગી અને જેવુ તેમણે જળ માંગ્યુ અને પીવા લાગ્યા તેવુ જ તેમને શિવની પુજા ન કરવાનુ યાદ આવ્યુ. ત્યારે તેમણે શિવજીનુ પાર્થિવ લિંગ બનાવી ષોડશોપચારથી તેમની પુજા પ્રારંભ કરી શિવજી પ્રસન્ન થયા અને તેમને ત્યાંજ સ્થિત થવાનુ વરદાન માંગ્યુ શિવજી એવમસ્તુ કહ્યું અને ત્યાંજ રામે ધર મહાદેવના રૂપમાં स्थिત થई ગયા.

ઘૂશ્મે જ્વર મહાદેવ : પોતાની સુંદર પત્ની સુદેહાની સાથે ભારદ્વાજ ગોત્રવાળા સુધર્મા નામના એક વેદજ બ્રાહણ દક્ષિણ દિશામાં રહેલા દેવ પર્વત પર રહેતો હતો. તેને કોઈ સંતાન ન હતા જે કારણે તેને તેના પાડોશીઓના મેણા-ટોણા સાંભળવા પડતા હતા પરંતુ સુધર્મા તે પર ધ્યાન આપતા ન હતા પણ સુદ્હાએ તેને जીજા લગ્ કરવા માટે વિવચ કરી દીધો અને પોતાની બહેન ઘૂશ્યાને બોલાવી પોતાના પતિ સાથે લગ્ન કરાવી દીધા અને એમ પણ કહ્યું કे તે કોઈ પ્રકારનો દ્વેષ નહી રાખે સમય જતાં ઘૂશ્માને પુત્ર જન્મ્યો અને તેના લગ્ન થયા.

જોકે સુધર્મા અને ઘૂશ્મા બંને સુદેહાનું બહુ ધ્યાન રાખતા હતા છતાં પણ તેના મનમાં ઈર્ય્યાનો ભાવ ત્યાં સુધી ફેલાઈ ગયો કे તેણે દએક દિવસ યુવકની હત્યા કરી પાસેના તળાવમાં ફેંકી દીધો. સુધર્માને ઘડપણમાં ઘા આર્વી પડયો પણ ઘૂશ્માએ શિવજીનું પૂજન ન છોડયુ. તેણે તળાવ પર જર્ઈ સો શિવલિંગ બનાવ્યા અને તેમની પૂજા કરવા લાગી.જ્યારે તે તેનુ વિસર્જન કરી ઘર તરફ ચાલવા લાગી તો તેને તેનો પુત્ર તળાવના કિનારે ઉભેલો જોવા મળ્યો અને શિવજએ પ્રગટ થઈ સુદેહાના પાપની વાત કહી તથા તેને મારવા માટે ગુસ્સે થયેલા શિવજને રોકી તેમની પ્રાર્થના કરી આવુ કર્મ કરતા રોક્યા અને કહ્યું કે, જો તેઓ પ્રસન છે તો તેઓ અહીં જ રહે. શિવજીએ તે ની પ્રાર્થનાનો સ્વીકાર કર્યો અને ઘૂમેશ્વર નામથી ત્યાં સ્થિત થઈ્ઈ ગયા.

વિશ્चેશ્વર મહાદેવ :- પહેલાના સમયમાં નિર્વિકાર તથા ચૈતન્યબ્રહ્મે સૌથી પહેલા નિર્ગુણથી અગુણ શિવરૂપ ધારણ કર્યુ. પ્રકૃતિ અને પુરૂષ (શક્તિ અને શિવ) ને શિવે ઉત્તમ સૃષ્ટિ માટે તપ કરવાનો આદેશ કર્યો.જયારે તેમણે એક સારા સ્થાન અંગે પૂછયું તો શિવે પોતાની પ્રેરણાથી સંપૂર્ણ તેજથી સંપન્ન

પંચકોશી નામની નગરશરીનું નિર્માણ કર્યુ ત્યાં વિષ્ગુજીએ ઘણા સમય સુધી શિવજની આરાધના કરી. એનાથી ત્યાં અનેક જલધારાઓ વહેવા લાગી. આ અદભૂત દ્રશ્ય જોઈઈ જ્યારે વિષ્ણુજી આશ્ચર્યચકિત થયા તો તેમના કાનમાંથી એકમણિ ત્યાં પડી ગયો જેથી આ જગ્યાનું નામ મણિકાર્ણિકાતીર્થ પડી ગયુ. મણિકર્ણિકકાના પાંચકોશના વિસ્તાર સુધી બધા પાણીને શિવજએ પોતાના ત્રિશૂળ પર ધારણ કર્યુ અને તેમાં

વિષ્ણુ પોતાના પત્ની સાથે સૂઈ ગયા ત્યારે શિવજીની આજાથી આ સૃષ્ટિનું નિર્માણ થયું. શિવે પંચકોશી નગરીને બધાથી અલગ રાખી અને પોતાના જયોર્તિલિંગની સ્થાપના કરી પછી શિવજએ તેને ત્યાંથી ઉઠાવી મૃત્યુ લોકમાં સ્થાપિત કરી દીધુ જે બ્રહ્માના દિવસો પૂરા થવા છતાં પણ નષ્ટ ન થયું. આ સ્થાપના કાશીમાં થઈ. પ્રલયકાળમાં શિવજીએ ફરી તેને પોતાના ત્રિશૂથ પર ધારણ કરી લીધુ.આ પ્રમાણે કાશીમાં અવિમુક્તે શ્વરલિંગ હંમેશા સ્થિર રહે છે.

અને મહાપુણ્ય આપવાવાળી પંચકોશી નગરી ઘોર પાપનો નાશ કરવાવાળી છે ભગવાન શંકરે પાર્વતી સહિત અંદરથી સત્વગુણી અને બહારથી તમોગુણઆ આ નાગરીએ પોતાનું સ્થાયી નિવાસ બનાવ્યું.આ પ્રમાણે ત્રણ પ્રકારના કર્મ કહેવામાં આવ્યા છે જે કર્મકાંડના બંધનમાં નાંખવાવાળા છે

  • સંચિત પહેલાના જન્મમાં કરવામાં આવેલા શુભ અને અશુભર્મ
  • ફ્રિયામણ વર્તમાન જન્મમાં કરવામાં આવી રહેલા કર્મ
  • પ્રારબ્ધ-શરીરના ફળસ્વરૂપ ભોગવવામાં આવતા કર્મ પ્રારબ્ધકર્મનો વિનાશ એકમાત્ર ભોગથી અને સંચિત તથા ક્રિયામાણનો વિલોભ પૂજનથી થાય છે કલીમાં જઈ સ્નાન કરવાથી અને પ્રાણ છોડવાથી મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે.

ત્રંબકે શર મહાદેવ :- દક્ષિણ બ્રહ્મ પર્વત પર અહિલ્યાના પતિ ગૌતમ તપ કરતા હતા સો વર્ષ સુધી અહી પાણી નવરસવાથી લીલોતરી નષ્ટ થઈઈ ગઈ. અહીંના પ્રાણી દુકાળથી પરેશાન થઈ આમતેમ જવા લાગ્યા. એટલે ઘોર દુકાળ પડયો કે ગૌતમજીએ છ મહિના સુધી પ્રાણાયામ દ્વારા માંગલિક તપ કર્યુ એનાથી વરૂણ દેવતા પ્રસન થયા અને ગૌતમે પાણીનુ વરદાન માંગ્યુ.વરૂણદેવના કહેવા મુજબ ગૌતમે એક ખાડો ખોદયો ત્યાં પાણી મળી આવ્યુ. વરૂણે કહ્યું કે અહીં હંમેશા પાણી ભરાયેલુ રહેશે તમારા નામની તેની પ્રસિધ્ધી થશે આ સ્થાન હવન, તપ, યજ, દાન કરવાવાળા લોકોને ફળ આપશે. આ પાણીના કારણે ઋષિયોને આનંદ ગયો અને પૃથ્વી લીલીછમ બની ગઈ. એક વખત ગૌતમના શિષ્ય ત્યાં માટે લેવા માટે ગયા તો અન્ય મુનીઓની

પત્નીઓ પણ ત્યાં પાણી લેવા આવી હતી અને તે પહેલા પાણી ભરવાની જદ કરવા લાગી.ગૌતમના શિષ્ય ગૌતમની પત્નીને બોલાવી લાવ્યા અને તેમણે શિષ્યોને જ પહેલા પાણી લેવાની વ્યવસ્થા કરી મુનિ પત્નીઓએ આ વાતને પોતાના પતિઓ આગળ મીફ, મરચુ ભભરાવીને કરી. ત્યારે મુનિઓએ ગૌતમ સામે બદલો લેવા માટે ગણેશજીની પૂજી કરી ગણેશજના પ્રગટ થતી વખતે તેમણે વરદાન માંગવા કહ્યુ જે પછી

ષિઓએ વરદાન માંગ્યુ કे,ગૌતમને અપમાનિત કરી ત્યાંથી હાંકી કાઢવાનુ બળ તેમને મળે. જે સામે ગણેશજીએ સૂચન કર્યુ કે, આવા મુનિ સાથે દ્વેષ રાખવો યોગ્ય નથી.જેણે પોતાના તપથી આ વિસ્તારમાં પાણીની વ્યવસ્થા કરી છે પરંતુ મુનિઓએ બહુ હઈ કરી ગણેશજીએ તેમની વાત માની લીધી પરંતુ ચેતવણી આપી કે, આખા પરિણામ સારા નહીં આવે એના થોડા દિવસ પછી ગૌતમજી ત્યાં ગયા તો તેમણે એક દુબળી પાતળી ગાય જોઈ અને જેવી તેને ત્યાંથી હટાકવા એક પાતળી લાકડી તેને મારી ગાય મરી ગઈ.આ બનાવ પછી મુનિઓએ ગૌતમ પર ગૌહત્યાનો આક્ષેપ લગાવ્યો.તેમને અપમાનિત કર્યા અને તેમને ત્યાંથી ચાલ્યા જવા માટે કહ્યુ.ગૌતમ દુ:ખી થઈ્ई ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.

ગૌતમે ગૌહત્યાના પાપથી મુક્તિ મેળવવા માટે તેપ કર્યુ. ગંગાજમાં સ્નાન કર્યુ અને કરોડોની સંખ્યામાં પાર્થિવલિંગ બનાવી શિવજીની પૂજા કરી શિવજીએ પ્રસન્ન થઈ દर्शન આપ્યા અને કહ્યું કे, તમે તો આત્માથી શુધ્ધ *षિ છો તમે કોઈ પાપ કર્યુ નથી. જ્યારે શિવજીએ ગૌતમને વરદાન માંગવા કહ્યું ત્યારે ગૌતમે શિવજી પાસેથી તેમને ગંગા આપી સંસારના ઉપકાર માટેનું વરદાન માંગ્યુ.શિવજએ ગંગાનુ તત્વરૂપજળ મુનીને

આપ્યુ ગૌતમે ગંગા પોતાને ગૌહત્યાથી મુક્ત કરવવાની પ્રાર્થના કરી. ગંગાએ વિચાર્યુ કે તે ગૌતમને પવિત્ર કરી સ્વર્ગલોકમાં લઈ ચાલી જશે પરંતુ શિવજીએ તેને કહ્યું જયાં સુધી કલિયુગ છે ત્યાં સુધી તમે ધરતી પર જ રહો. જે સામે ગંગાએ પણ તેમને કહ્યું के પછી આપ પણ પાર્વતી સાથે પૃથ્વી પર રહો. ગંગાજીએ શિવજને પૂછયું ક, જયાં સુધી બૃહસ્પતિ સિંહ રાશિમાં રહેશે ત્યાં સુધી તમારા કિનારે અમે રહી અને સ્નાન કરી શિવજીના દર્શન કરતા રહીશુ અને અમારા પાપ દૂર કરશે આ વાત સાંભળી ગંગા ગોમતી નામથી અને શિવલગ ત્ર્યંબક નામની ત્યાંજ स्थिત थયું.

ગંગા-દ્વારકારનું નામ એટલા માટે પડયું છે કે, ગૌતમજીએ અહીંયા સૌથી પહેલા સ્નાન કર્યુ હતું જ્યારે બીજા મુનિઓ અહીં સ્નાન કરવા માટે આત્મા તો ગંગા અદ્રશ્ય બની ગઈ હતી. ગૌતમે તેમને પ્રાર્થના કરી પણ તેમણે કૃત્યન મુનિઓએ દર્શન આપવાનો ઈન્કાર કરી દીધો.ગૌતમે ફરી પ્રાર્થના કરી તો તેમણે કહ્યું કે, આ પર્વતની સોવાર પ્રદક્ષિણા કર્યા પછી જ તે દર્શન આવશે. મુનિઓએ તેમ ક્યુ અને ગૌતમ પાસે પણ માફી માંગી (જુની કથાઓમાં એ પણ વર્ણન મળે છે કे ગૌતમે તો ઋષિઓને શ્રાપ આપ્યો હતો અને તે કાંચીપુરીમાં જર્ઈ રહેલા લાગ્યા હતા તથા શિવભક્ત ન રહ્યા. તેમના સંતાન પણ શિવભક્તિથી રહિત બની ગયા અને તે દાનવ જેવુ વર્તન કરવા લાગ્યા પરંતુ પછી ગંગાજી ફરીએ સ્થાન પર આવી અને તેમાં સ્નાન કરી તેમનું કલ્યાણ થયું)

કરિશ્વર મહાદેવ:-પહેલાના સમયમાં જ્યારે રાક્ષસો દેવતાઓને ખુબજ કષ્ટ આપવા લાગ્યા અને ધર્મનો હાસ થયો તો દેવતા વિષ્ગુજી પાસે ગયા વિષ્ણુજીએ દેવતાઓને કહ્યું કે તેઓ શિવજની આરાધના કરી મેળવેલી શક્તિથી જ हैત્યોનો સંહાર કરી શકશે. વિષ્ણુજી કैલાસ પર જઈ શિવજની ભક્તિ કરવવા લાગ્યા. તેમણે માનસરોવરમાં ખીલેલા કમળોથી શિવજની પૂજા કરી અને સહસ્ત્ર નામોથી પાઠ કરતા એક-એક નામ

મંત્રનું ઉચ્યારણ દકરી એકએક કમળ શિવજી પર ચઢાવવા લાગ્યા. વિષ્ણની પરીક્ષા લેવા માટે શિવજએ સહસ્ત કમળોમાંથી એક કમળને છુપાવી દીધુ. વિષ્યુએ બધી જગ્યાએ શોધ્યુ અંતે હારીને પોતાનું એક નેત્ર કમળ કાઢીને ચઢાવા લાગ્યા ત્યાંજ શિવજ પ્રગટ થયા અને વિષ્યુજીએ વરદાન માંગ્યુ કे તેઓ हैत्योની શક્તિ હણી લે. ખ્ઝ પછી મહાદેવે વિષ્ણુને પોતાનું સુદર્શન ચક્ર આપ્યુ. જેના પ્રભાવથી વિના કોઈ પરિશ્રમણથી વિષ્ણુજીએ દૈત્યોને પરાજય આપ્યો.

વ્યાધે ધ્ધર મહાદેવ:- શિવજીને પ્રસન્ન કરવાવાળા અનેક વૃત્તોમં શિવરાત્રિનું વ્રત સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. આ વ્રતને પુરૂ કરવા માટે સવારે ઉઠીને નિત્ય કર્મથી નિવૃત થઈને શિવાલયમાં જઈને શિવની પૂજા કરવી જોઈએ. આ ઉપરાંત જયોતિલિંગને સુંદર સ્થાન પર સ્થાપિત કરી બધી સામગ્રી સહીત પૂજા કરવી જોઈએ.

ॐ ન નમ:શિવાયા જાપ કરી ગીત-સંગીતની સાથે ત્રણવાર આચમન કરવુ જોઈએ. રાત્રિ જાગરણ, પ્રાર્થના કરતા વ્રત પુર કરવુ જોઈએ. શિવજની ઉપાસના કરતા કહેવુ જોઈએ, કે હે મહાશંકર તમે આ વ્રતથી સંતુષ્ટ થાવ અને અમારા પર કૃૃા કરો.પછી પોતાની શક્તિ અનુસાર દાન વગેરે કહી શિવલિંગનુ વિસર્જન કર્યા બાદ ભોજન કરવુ જોઈએ. એના વિશે એક કથા આ મુજબ છે કે ગુરદુષ્ટ નામે એક પાપી નિષાદ રોજ વનમાં જર્ર ચોરી કરી

અનેક દુષ્કર્મો કરતો હતો. એક વખત શિવરાત્રિના દિવસે તે પોતાની ગર્ભવતી પત્નીની સાથે ભોજનની શોધમાં નિકળ્યો પરંતુ તેને કાંઈ ન મળ્યું તે નિરાશ થર્ઈ એક તળાવની પાસે એક વૃક્ષની આકાશમાંએ આશાએ બેસી ગયો કે જો કોઈ પશુ પાણી પીવા આવે તો તેને મારીને ખાઈ જાય. રાત્રિના પહેલા પ્રહરમાં એક હરણી પાણી પીવા આવી તો તેના પર ભીલે ધનુષ પર બાણ ચડાવ્યુ જેવુ તેણે આમ ક્યુ તે સમયે તે વૃક્ષ પરથી કેટલાક ફૂલ અને પાણીના ટીપા શિવજીના જયોતિલિંગ પર પડયા એનાથી શિવજનું પૂજન થઈ ગયુ.હરણીએ દુ:ખી સ્વરમાં કહ્યું કે, મને થોડીવાર માટે બાળકોની વ્યવસ્થા કરવા માટે જવા દો.

હું ફરી આવીશ નિષાદે તેને જવા દીધી અને તેની રાહ જોતા એક પ્રહર જાગતા વીતી ગયો. બીજા પ્રહરમાં તે હરણીને શોધતી તેની બહેન તળાવ પર આવી નિષાદે ફરીથી તેનુ જ કર્યુ અને તેનાથી ફરી ફુલ તથા જળ જયોતિલિંગ પર ૫ડ્યા અને શિવજીની પુજા થર્ઈ ગઈ. હરીણીની બહેન પણ થોડો સમય માંગીને ચાલી ગઈ. નિષાદે તેને પણ જવા દીધી ત્રીજા પ્રહરમાં એ બંનેને શોધતો એક તંદુરસ્ત હરણા ત્યાં આવ્યો અને ફરી તેને મારવાની કોશિષ કરી તેમાં ફુલ અને જળ પડ્યા અને શિવજીનુ ત્રીજા પ્રહરનુ પુજન થઈ્ઈ ગયુ.હરણે પણ કરૂણ વાણીમાં નિષાદને પોતાના બાળકોની વ્યવસ્થા કરવા માટે સમય માંગ્યો અને પાછા ફરવાનો વિશ્વાસ આપ્યો. તેની રાહમાં નિષાદનુ ચોથા પ્રહરનુ પણ જાગરણ થઈ ગયુ.

ધરે પહોંચીને ત્રણેએ એકબીજાને પોતાની વાર્તા સંભળાવી અને હરણીને બાળકોનો ભાર સોંપીને હરણ પોતે નિષાદ પાસે જવાનો ભ ચાર કર્યો. હરણીએ વૈંધત્યને ખુબજ ખરાબ બનાવતા સાથે જવાનો આગ્રહ કર્યો અને ત્યારબાદ બાળકો પણ માતા-પિતાની સાથે ત્યાં પહોંચી ગયા. ચોથા પ્રહરમાં જ્યારે નિષાદે ધનુષ બાણ ચડાવ્યા તો તેજ રીતે જળ અને પત્ર-પુષ્પ શિવજી પર ચઢવાથી યોથા પ્રહરની પુજા પણ થઈ ગઈ.

તેનાથી નિષાદનુ પાપ નષ્ટ થઈ ગયુ અને તેણે જાનનો અનુભવ કર્યો.તેને હરણ-હરણીના વચનબધ્ધતાની ભાવનાને કારણે મુક્ત કરી દીધા.નિષાદના આ કર્મથી પ્રસન્ન થઈને શિવજ પ્રગટ થયા અને તેને વરદાન માંગવા માટે ક્્યુ. નિષાદે તેમની પાસે વરદાન માંગ્યુ કે તે ત્યાં જ નિવાસ કરે શિવજીએ તથાસ્તુ કહ્યું અને વ્યાધેશ્વર ત્યાંજ स्थिર થર્ई ગયા. આ રીતે શિવજીના આ જયોર્તિલિંગ જુદા-જુદા રૂપમાં જુદા-જુદા સ્થાનો

Shiv Puran in Gujarati – શતરુદ્ર સંહિતા

Shiv Puran in Gujarati - શતરુદ્ર સંહિતા

Shiv Puran in Gujarati has been translated into various languages to reach a wider audience.

Shiv Puran in Gujarati – શતરુદ્ર સંહિતા

શૌનકજીએ સુતજીને કહ્યું તમે મને શિવજીના લગ્ન અને યુધ્ધ અંગે અનેક સુંદર આખ્યાન સંભળાવ્યા હવે તમે મને ભગવાન શંકરના અવતારોની ગાથા સંભળાવવાની કૃપા કરો સુતજીએ કહ્યું ક આ રહસ્પભરી કથાઓ સાંભળવા માટે સનતકુમારજીએ નંદીશ્ધરજને પ્રાર્થના કરી હતી.

જે કંઈપણ તેમણે સંભળાવ્યુ તમને સંભળાવુ છું. તમે ખુબજ ધ્યાન પૂર્વક સાંભળો. નંદિશ્ધરજીએ કહ્યું કे શેતલોહિત નામના ઓગણીસમાં કલ્પમાં શિવજનો પહેલો સવોજાત નામનો અવતાર થયો.તે સમયે પરબ્રહ્મનુ ધ્યાન કરતા શ્વેત લોહિત નામના કુમાર બ્રહ્માજી શિખામાંથી નિકળ્યા બ્રહ્માજી તેને સધોજાત શિવ જાણીને તેને પ્રસન્ન કરવા માટે વારે-વારે તેમનુ ચિંતન કરવા લાગ્યા તેમના ચિંતનથી નંદન,સુનંદન,વિશ્યનંદન,ઉ૫નંદન ના.ના અનેક કુમાર ઉત્પન્ન થયા.ત્યારબાદ બ્રહભ્માજીએ સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન કરવાની શક્તિ સઘ્યોજાત દ્વારા પ્રદાન કરવામાં આવી.

બ્રહ્માજીન ઉં ઉં નામના વીસમાં કલ્પમાં રક્તવર્ણા થઈ ગયા પછી તેમને સમાન રક્તકાઁા નેત્ર લઈન રક્તવર્ણનો એેક કામદેવ નામનો પુત્ર થયો. તેને સાक્ષાત ગિવ જાણીને બ્રહ્માજએ તેની સ્તુતી કરી આ રક્તવર્ણ બાળકથી વિવાહ,વિશોધ’ વિરજ અને વિશ્વભાવન નામના ચાર પુત્ર ઉત્પન્ન થયા. ત્યારે કામદેવ શિવે બ્રહ્માજને સૃષ્ટી બનાવવાની આજા આપી.

બ્રહ્માજી પીતવાસ નામના એકવીસમાં કલ્પમાં પીત વર્ણના થઈ ગયા. તેમણે પીળા વસ્ત્ર ધારણ કર્યા જ્યારે તેમણે એક પુત્રની કામના કરી તો ખુબજ મોટી ભુજાઓ વાળા મહા તેજસ્વી, તત્યપુરૂષ નામનો એક કુમાર ઉત્પન્ન થયો.બ્રહ્માજીએ તેને શિવજીનો અવતાર સમજયા તે શિવ ગાયત્રીના જા૫ કરવા લાગ્યા. તેમની પાસે ઘણા બધા કુમાર પ્રગટ થયા અને આ કુમારે સૃષ્ટી રચનાનુ સામશ્થ્ય બ્રહ્માજીને પ્રદાન કર્યુ.

ત્યારબાદ શ્રિવ નામના બાવીસમાં કલ્પમાં બ્રહ્માજીએ પુત્રની કામનાથી ત૫ કર્યુઅને એક કાળ રંગનો અત્યંત તેજસ્વી અઘોર બાળક ઉત્પન્ન થયો. બ્રહ્માજ એ તેની પણ ખુબજ સ્તુતી કરી અને તે બાળક પાસે કૃષ્ણ કૃષ્ણરૂપ, કૃષ્ણ શિખ અને કૃષ્ણ કંઠધારી ચાર મહાત્મા ઉત્પન્ન થયા. તેમણે બ્રહ્માજીને સૃષ્ટીની રચના માટે અદૂભુત ઘોર નામનો યોગ

આપ્યો.વિશ્વરૂપ નામના ત્રેવીસમાં કલ્પમાં બ્રહ્માજના ચિંતનથી સરસ્વતીનો ઉદૂભવ થયો પછી તે ઈશ્વર રૂપમાંથી પોતાની શક્તિથી મુંડી,જટી, શિખંડી અને અર્ધમંડી ચાર બાળકોની ઉત્પતિ થઈ તેમણે સૃષ્ટી ઉત્પન્ન કરવા માટે બ્રહ્માજને આદેશ આપ્યો. સનતકુમારજના અનુરોધ પર નંદીશ્વરે શિવજની આઠ મૂર્તિઓનો પણ પરિચય આપ્યો અને એ બતાવ્યું કे અષ્ટમુર્તિઓ કઈ વિશિષ્ટતાઓને લીધે વિશ્વ વિખ્યાત છે.

શર્વ-ભગવાન શંકર વિશ્વંભર રૂપમાં આખા વિશ્વને પૃથ્વી રૂપથી ધારણ કરવાને કારણે સર્વ અથવા શર્વ કહેવાયા ભવ-વિશ્વને જળ મય રૂપ અને જગતને સંજીવન આપવાવાળુ જલમય રૂપ ભવ કહેવાય છે. ઉચ્ર જગતને બહાર અને અંદર રહીને ધારણ કરી તેને સ્વંદિત કરવાવાળુ શિવનુ ઉગ્ર રૂ૫ ઉગ્ર કહેવાય છે.

ભીમ-શિવજી જ્યારે બધાને આકાશ આપવાવાળા નૃપોનો સમુહમાં ભેદક રૂપમાં સર્વદયાપક અને આકાશત્મક હોય છે. તો બીજા કહેવાય છે પશુપતિ સંપૂર્ણ આત્માઓના અધિષ્ઠાતા અને બધા ક્ષેત્રવાસી પશુઓને કાપવાળા શિવને પશુપતિ કહેવામાં આવે છે.ઈશાનુ-આકાશમાં સુર્ય રૂપમાં વ્યાપ્ત સંસારમાં

પ્રમાશ કરવાવાળા શિવ ઈશાન રૂપ કહેવાય છે મહાદેવ-રાતીમાં ચંદ્રમાં રૂપથી ધરતી પર અમૃત વર્ષા કરતા જગતને પ્રકાશ અને તૃર્રી આપતા શિવજીનુ મોહક રૂપ મહાદેવ કંંવાય છે. રૂદ જીવાત્મા રૂપ જ રૂદ્ર છે. के રીતે વૃક્ષના મૂળમાં જળ સિંચનથી વૃક્ષના પાંદડા,ફુલ,ફળ વૃગેરે બધા લીલાછમ થર્ઈ જાય છે. આ રીતે જગતના મૂથ શિવજીનુ પુજન અર્ચન કરવાથી મનુષ્યને સંપૂર્ણ પદાર્થ અત્યંત સરળતાથી પ્રાપ્ત થઈ જાય છે.

ભગવાન શિવજી દ્વારા બ્રહ્માજની ઈఖા પુરી કરવા માટે અર્ધનારી ઘરર રૂપને ધારણ કરવાવાળા ઈતિહાસ બતાવતા નંદીશ્વરજએ કહ્યું કे હે સનતકુમારજી જ્યારે બ્રહ્માજી પોતાની માનસી સૃષ્ટિ ન વધવાને કારણે ખુબજ ચિંતિત થઈ્ઈ ગયા તો આકાશવાણી થઈ કे સૃષ્ટીનો વિસ્તાર તો મૈથુનની થશે પરંતુ તે સમયે ભગવાન શંકરે નારી રૂપને ઉત્પન્ન જન કર્યુ ન હતું. એેટલે માટે બ્રહ્માજીએ નારીરૂપ માટે ઘોર તપ કર્યુ. શિવજી પ્રસન્ન થયા અને તેમણે અર્ધનારીશ્ધર (અડધા પુરૂષ અડધી ત્ત્રી) નુ શરીર ધારણ કર્યુ. બ્રહ્માજીએ

પોતાની મનોકામના ભગવાન શંકર સામે વ્યક્ત કરી તો ભગવાન શંકરે પોતાની સ્રી શિવરૂને પોતાનાથી અલગ કરી દીધુ બ્રહ્માજીએ આ રીતે શિવજીની શક્તિને તેનાથી પૃથક થયેલી જોઈને ખુબજ કઠિનતા અનુભવી રહ્યાં હતા. બ્રહ્માજએ ભગવતીને પ્રાર્થના કરી કે તે મૈથુનની સૃષ્ટીની રચનામાં સફળતા અપાવવા માટે નારી કુળને પ્રગટ કરો. બ્રહ્માજી વાત સાંભળી શક્તિએ પોતાની ભ્રમરો વચ્ચેથી એકબીજી નારી રપ ઉે ઉત્પન્ન કરીને બ્રહ્માજીને આપી દીધી. શિવજીએ બ્રભ્માજના તપ પર પ્રસન થઈને ભગવતીને એ અનુરોધ કર્યો તો શક્તિએ બતાવ્યુ કे તે દક્ષના ધરે જન્મ લેશે અને તેમની મૈથુન સૃષ્ટીની ઈચ્છા પૂર્ણ કરશે.આવુ કહીને શિવ અંતર્ધ્યાન થર્ઈ ગયા.

નદીશ્વરજીએ સનતકુમારની જિજ્ઞાસા પર ધ્યાન રાખતા તેમને પોતાના જન્મની કથા સંભળાવી તે બોલ્યા મારા પિતા શિલાદ ઋષિને પુત્રની કામનાથી ઘણા દિવસો સુધી તપ કર્યુ. તેમના તપથી પ્રસન્ન થઈને ઈન્દ્રએ તેમને વરદાન માંગવાનુ કહ્યું. ઈન્દ્રના કહેવાથી મારા પિતા શિલાદે અયોનિજ અને મૃત્યુહિતન પુત્ર આપવાનુ વરદાન માંગ્યુ આના પર ઈન્દ્રએ કહ્યું કે આવુ વરદાન આપવાની ક્ષમતા માત્ર શિવમાં જ છે.ઈન્દ્રની વાત સાંભળીને શિલાદજએ શિવજની પુજી શરૂ કરી દીધી.એના પર ભગવાન શિવે તેમને અયોનિજ અને મૃત્યુહિન પુત્ર પ્રાપ્ત કરવાનુ વરદાન પ્રસન્નતા પૂર્વક આપી દીધુ. શિલાદ મુનિ ઘરે આવી ગયા અને તેમની યજની અગ્નિમાંથી હું પ્રગટ થયો. મને ત્રિનેત્રધારી, ચતુર્જી

અને જટા-મુગટધારીને પુત્રના ર૫માં મેળવીને મારા પિતા ખુબજ પ્રસન્ન થયા.મારા પેદા થવાથી આનંદીત થઈને તેમણે નારૂ નામ નંદી રાખ્યુ.જ્યારે हुં સાત વર્ષનો થઈ ગયો તો ત્યારે મિત્ર વરૂણ મને જોવા માટે આવ્યા અને એ વાત પર આશ્ચર્ય પ્રગટ કર્યુ કे મેં આટલી નાની ઉંમરમાં આટલુ જાન મેળવી લીધુ. તેમણે મારા પિતાને બતાવ્યું કે મારૂ એક વર્ષનુ આયુષ્ય બાકી બચ્યુ છે. તેનાથી મારા પિતા ખુબ દુ:ખી અને ચિંતિત થયા પરંતુ મેં મારા પિતાને આશ્વાસન આપ્યુ કે હું ભગવાન શંકરની સ્તુતીથી મૃત્યુ જીતી લઈશ અને એવુ કહીને હું તપ કરવા માટે મહાવનની તરફ પ્રયાણ કર્યુ.

મહાવનમાં જઈને મેં ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કરવા માટે અત્યંત કઠોર તપ કર્યુ અને તે તપથી પ્રસન્ન થઈને પાર્વતી સહિત ભગવાન શંકર મારી સામે આવ્યા. મેં તેમને પ્રણામ કરી પછી તેમની સ્તુતી પ્રારંભ કરી અને તે મારી સ્તુતીથી ઘણા પ્રસન્ન થયા. ત્યારે તેમણે બતાવ્યુ કे મિત્રાવરૂણને તો સ્વયં ભગવાન શંકરે મોકલ્યા હતા. નહીં તો હું તો તેમનો અજર-અમર પુત્ર છું ભગવાન શંકરે મને પોતાના ગણોનો અધિપતિ બનાવ્યો.

જેવા શિવજીએ કૃપા પુર્વક પોતાના ગળામાંથી એક માળા કાઢીને મારા ગળામાં નાખી દીધી હું તરત જ રૂદ્ર રૂપ શિવ બની ગયો. શિવજીએ મને પોતાની સાથે ચિરકાથ સુધી રાખવાનુ વરદાન આપ્યુ.સમય આવતા મરૂતની અત્યંત સ્વરૂપવાન રૂપવતી સુયશા નામની કન્યા સાથે મારા લગ્ન કરાવવામાં આવ્યા અમે બંને પતિ-પત્નીએ ભગવતી પાર્વતીના ચરણોમાં ભક્તિ પ્રદાન કરી અને અમે તેમની પાસે રહીને તેમના ગુણગાન કરવા લાગ્યા.

નંદિશ્ધરજીએ ભગવાન શંકરના સંપૂર્ણ ३૫૫ ભૈરવજીની ઉત્પતિની કથા સંભળાવી.તે સનતકુમારજીને બોલ્યા અનેક લોકો એવા છે જે શંકરજીની મહિમાને સમજતા નથી અને ભૈરવને તેમનુ પ્રતિરૂપ માનતા નથી. ખરેખર તો ભૈરવ તો ભગવાનનુ જ પ્રતિરૂપ છે.શિવજીની માયા અગમ્ય છે.આ અગમ્ય માયાના સંબંધમાં હું તેમની વાસ્તવિકતાનો પરિચય કરાવતા તમને એક જુની કથા સંભળાવું.

એકવાર બ્રહ્માજી સુમેરૂપ્વત પર બેઠા હતા દ્વતા લોકો તેમની પાસે આવ્યા અને તેમને વિનંતી કરી કे તે અવિનાશી તત્વ અંગે કંઈક બતાવે બ્રહ્માજ તે સમયે શિવજીની માયાથી મોહિત હતા એ કારણ એ તત્વને જાણતા હોવા છતાં પણ કહેવા લાગ્યા- એક માત્ર હું જ સંસારને ઉત્પન્ન કરવાવાળો છું હું અનાદી ભોકતા છું અજ, એકમાત્ર ઈશ્વર નિરંજન બ્રહ્મ છં હું જ સર્વાતીત પૂર્ણ બ્રહ્મ છું ત્યાં વિષ્ણુ પણ મુનઓની મંડલીમાં હાજર હતા તેમણે બ્રહ્માજીને સમજાવ્યા કે તમે મારી આજાથી જ સૃષ્ટિના રચયિતા બન્યા છો. મારો અનાદર કરીને કેવી રીતે તમે તમારી જાતને પ્રભુ સિધ્ધ કરી શકો છો ત્યારે બ્રહા અને વિષ્ગુ અલગ-અલગ રૂપથી પોતાનુ પ્રભુત્વ સાબિત કરવા લાગ્યા.

જ્યારે વિષ્ણુ અને બ્રહ્મા પોત-પોતાનુ પ્રભુત્વ સ્થાપિત કરવા લાગ્યા તો એ નિર્ણય કરવામાં આવ્યો કે વેદને પુછવામાં આવે ચારેય વેદમૂર્તિ ધારણ કરી પોત-પોતાનો મત વ્યક્ત કરવા માટે આવ્યા ઋગવેદે પોતાનો મત વ્યક્ત કરતા કહ્યું કे જેની અંદર સંપૂર્ણ દભૂત નિદીત છે અને જેનાથી બધું સંચાલિત થાય છે એ પરમ તત્વ રૂ્રજ છે. યજુર્વેદ કહ્યું કे અમે વેદ પણ જેના દ્વારા પ્રમાણિત હોઈએ છીએ અને જે ઈશ્વરમાં સંપૂર્ણ યજ્ઞો તથા યાગોથી ભજન કરવામાં આવે છે તે શિવ જ છે. સામવેદે કહ્યું કे જે બધાં સંસારીઓને આકર્ષિત કરે છે જેને યોગી શોધે છે અને જેની શોભાથી આખો સંસાર પ્રકાશિત થાય છે તે ત્રંબક શિવ જ છે અથર્વવેટે કહ્યું કे જેનો સાક્ષાત્કાર ભક્તિથી થાય છે અને જે સુખ-દુ:ખાતીત પર બ્રહ્મ છે તે માત્ર શંકર છે.

વિષ્ણુજીએ વેદોના આ કથન પછી કહ્યું કે નિત્ય શિવાથી રમણ કરવાવાળા ધૂથ ધુસરિત વેશધારી, પીતવર્ણ સર્વોથી ધેરાયેલા, બળદ પર સવાર શિવજને પરબ્રહ્મ માની ન શકાય. ઑકારજીએ આ વિવાદને સાંભળી શિવજને જ નિષ્ય અને સનાતન જયોતિ સ્વરૂપ પર બ્રહ્મ ગણાવ્યા પરંતુ વિષ્ણુ અને બ્રહ્ના શિવજની માયાના બંધનમાં હોવાથી તેમણે તેમનો મત ન બદલ્યો આજ સમયે તે બંનેની વચ્ચે એક એવી વિશાળ જયોતિ પ્રગટ થઈ જેનાથી બ્રહ્માનું પાંચમુ મસ્તક સળગવા લાગ્યુ.થોડીક જ વારમાં ત્રિશુળ ધારણ કરવાવાળા નીલલોહિત ત્યાં પ્રગટ થયા અને બ્રહ્મા-અજાનથી વશીભૂત થઈ તેમને પોતાનો

પુત્ર બનાવી તેમની શરણમાં આવવા માટે કહેવા લાગ્યા. બ્રહ્માજીની ગર્વપૂર્ણ વાતો સાંભળી શિવજી ગુસ્સે થયા અને તેમણે એજ સમયે ભૈરવ ઉત્પન્ન કર્યો તેને બ્રહ્મા પર શાસન કરવાનો આદેશ આપ્યો. શિવજએ ભૈરવના ભીષણ હોવાના કારણે તથા કાળને ભયભીત કરવાવાગા તે કાળભૈરવને જે ભક્તોના પાપોનો નાશ કરવાવાળા હતા તેને પાપભક્ષક નામ આપી કાશીનો રાજા બનાવી દીધો.એ પછી કાળભૈરવે બ્રહ્માના મસ્તકને

પોતાની આંગળીઓના નખોના અચ્રમણથી કાપી નાંખ્યુ રંનાથી બ્રહહ્મા શતરૂદ્રીનો પાઈ કરવા લાગ્યા.બ્રહ્મા અને વિષ્ગુને સત્ય સમજાઈ ગયુ અને તે શિવજીના મહીમાનુ જાન કરવા લાગ્યા એનાથી પ્રસન્ન થઈ્ઈ શિવવજીએ બંનેને અભયદાન આપ્યુ અને ભૈરવને કહ્યું કे તુ બ્રહહાના કપાળને ધારણ કરી ભિક્ષા માંગતા વારાણસી ચાલ્યો જા.ત્યાંના પ્રભાવથી તું બ્રહહ્મ હત્યાના પાપથી મુક્ત થઈ જઈશ.

ભૈરવજી શિવજીની આજા મુજબ હાથમાં કપાં લઈ કાશી તરફ ચાલવા લાગ્યા તો બ્રહ હત્યા પણ તેમની પાછળ પાછળ ગઈ.વિષ્ણુજીએ તેમની સ્તુતી ફરી અને માયાથી મોહિત ન થવાનું વરદાન માંગ્યુ. જ્યારે વિષ્ણુએ બ્રહ્મ હત્યાને ભૈરવનો પીછો ન કરવાનું કહ્યું તો તેણે કહ્યું કे તેતો પોતાને પવિત્ર અને મુક્ત કરવા માટે પીછો કરી રહી છે.જેવા ભૈરવકાશી પહોંચ્યા તો તેમના હાંથમાં રહેલુ કપાલ મોચન તીર્થ પડયુ. આ તીર્થમાં આવી જે વ્યક્તિ વિધિપૂર્વક પિંડદાન અને દેવોનું તર્પણ કરે છે તે બ્રહભ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થઈ જાય છે.

શિવજના ચરિત્રને સંભળાવવા અને સનતકુમારજની શ્રધ્ધા જોઈ નંદીશ્ધરે તેમને તેમના કેટલાય અવતારો અંગે જણાવ્યુ આ અવતારોની સંખ્યા અનેક છે પરંતુ એકવીસ મુખ્ય છે શરમ અવતાર:- વિષ્ગુજીનો ક્રોધ નૃસિંહરૂ ધારણ કરી હિરણ્યકશિયુનો વધ કર્યા પછી પણ જ્યારે શાંત ન થયું ત્યારે દેવતાઓના આભહથી પહલાદે નૃસિંહ ભગવાનની સ્તુતિ કરી તેમને શાંત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આમ છતાં તેમને સફળતા ન મળી ત્યારે દેવતાઓ ભગવાન શંકરના શરણે ગયા અને ભગવાનત શંકરે તે જવાબદારી પોતાના માથે લીધી કે નૃસિંહની જવાળાને શાંત કરી દેશે.

શિવજીએ પ્રલયકારી ભૈરવરૂપ વીરભદ્રનો શાંત વેશ ધારણ કરી નૃસિંહજ પાસે જઈ તેમને સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. વીરભદ્રે જઈને તેમને કહ્યું કे તે અચાદિદેવ શંકરના આગ્રહથી તેમનો ક્રોધ શાંત કરવાના હેતુથી આ રૂપધારણ કરી આવ્યો છે. તેણે કહ્યું કે તમે જે કામ માટે આ ર૫ ધારણ કર્યુ હતું તે કામ પુરૂ થઈ ગયુ છે એથી હવે સામાન્ય થઈ જાવ. નૃસિંદે આ સાંભળી પોતાને સમસ્ત શક્તિઓના

પધતક ગણાવ્યા એને વીરભદ્રની વાતોની અવગણના કરી વીરભદ્રે વારંવાર સમજાવ્યા પછી પણ વિષ્ગુએ પોતાનો ગુસ્સો ન છોડયો આ પર શિવજી કઠડ તેજથી શરમ ર૫૫ પ્રગટ થયું અને તેણે નૃસિંહને પોતાના બાવડાઓમાં એ રીતે જકડી લીધો કे તે વ્યાકુળ થઈ ગયો. શરમ નૃસિંહને ઉપાડી કૈલાસ પર લઈ્ઈ ગયા અને વૃષભની નીચે નાંની દીધો તેણે નૃસિંહના બધા અંગો પોતાના લયમાં કરી દીદા એનાથી દેવતાઓનો ભય દૂર થયો અને તે શંકરની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

ગૃહપતિ અવતાર:-નર્વપુર નામનું એક રમણીયનગર નર્ભદામદીના કિનારે આવેલુ હતું તેમાં શિવજીના ભક્ત વૈદ્घાનરુુન રહેતા હતા તેમણે તેમની પતિવ્રતા સ્ર્રીની સેવાથી પ્રસન્ન થઈ વરદાન માંગવા માટે કહ્યું ત્યારે તેણે કહ્યું કे હुં મહાદેવને પુત્રરૂપમાં ઈફ્છુ છુ. આ સાંભળી વિશ્વાનર મુનિએ પત્નીની ઈચ્છા પૂરી કરવા માટે વીરે શ્વરલિંગની કાશીમાં આવી વિધિપૂર્વક પૂજા કરી.શિવજી પ્રસન્ન થયા તેમણે મુનિને દર્શન આપ્યા અને તેની પ્રાર્થનાનો સ્વીકાર કર્યો મુનિ પ્રસન થઈ્ઈ પોતાના ધરે આવ્યા.થોડા સમય પછી તેમની પત્નીએ એક પુત્ર રત્નને જન્મ આપ્યો. જેનું નામ ગૃહપતિ રાખવામાં આવ્યુ.

એ એટલો તેજસ્વી હતો કે ત્રણે લોકમ તેનુ નામ થઈ્ई ગયુ. નારદજીએ એકવાર આવી આ દિવ્ત્યાવકતા ઉજ્જવળ ભવિષ્યની જાહેરાત કરી અને કહ્યું કે, ૧ર વર્ષની ઉંમર થવા સુધી આ બાળકને આગ અને વિજળીનો ભય રહેેે એનાથી માતા પિતાને ચિંતા થઈ પરંતુ શિવજના મહિમાના કારણે તે સ્વસ્થ બની ગયા. આ તરફ ગૃહપતિએ કાશીમાં જઈ વિશ્ચેશ્વર લિંગની પૂજા કરી.

ઈન્દ્ર તેના તપથી પ્રસન્ન થયા અને તેને વરદાન માંગવા કહ્યું પરંતુ બાળકે શિવજી સિવાય અન્ય કોઈ પાસે કાંઈ પ.ણ માંગવાનો ઈનકાર કરી લીધો. ત્યારે ક્રોધિત થઈઈ ઈન્દ્રે તેની પર વ્રજથી પ્રહાર કર્યો. બાળક મૂર્છિત બની ગયો. શિવજીએ પોતાના હાથોથી તેને સચેત કરી દીધો અને કહ્યું કे તેણે કોઈ ચિતા કરવી ન જોઈએ કેમકે શિવજીએ જ તેની પરીક્ષા માટે ઈન્द્રને મોકલ્યા હતા બાળક શિવજના દર્શન કરી પ્રસન્ન થઈ ગયો અને શિવજીએ તેને અજરઅમર કરી દિશાઓના અધિપતિ બનાવી દીધા.

વક્ષે શ્ધર અવતાર:-દેવતાઓના મિથ્યા અભિમાન અને મદને દૂર કરવા માટે શિવજીએ યક્ષેશ્વર અવતાર ધારણ કર્યો.જુના સમયની વાત છે કे દેવો અને हैત્યોએ મળી સમુદ્રનુ મંથન કર્યુ.એમાંથી જ્યારે વિષ નીકળ્યું તો બ્રહ્મા વગેરેની સાથે દેવતા પણ બહુ ચિંતીત થયા અને શિવજીની સેવામાં ઉપસ્થિત થયા. ભગવાન શંકરે દેવતાઓ પર કૃપા કરી વિષપાન કરવાનો સ્વીકાર કર્યો. વિષપાનથી તેમનું ગળુ ભુરૂ બની ગયુ અને તે નીલકંઠ મહાદેવ કહેવાવા લાગ્યા. સમુદ્ર મંથનમાં બીવ રત્નોની સાથે અમૃત પણ નીકળ્યું જેના માટે દેવતાઓ અને દેત્યો ઘચ્ચે ખુબ સંઘર્ષ થયો. રાહુના ભયથી પીડિત થઈ ચંદ્રમા ભાગ્યા અને ત્યારે શિવજીએ તેમને પોતાના મસ્તક પર ધારણ કર્યા તો તેમનુ નામ ચંદ્રશેખર પડયુ.

અમૃતપાન કરવાથી દેવતાઓને મદ થયો અને તે પોતાને અજેય સમજવા લાગ્યા તથા પોતાના બળની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા તો તેમના ધમંડને દૂર કરવા માટે શિવજીએ યક્ષરૂપ ધારણ કર્યુ અને તેનાથી સામે પોતાના બળની પ્રશંસા કરી તો શિવજીએ એક તણખલુ તેમની આગળ મૂકી દીધુ અને કહ્યું કે તમે તેને કાપો.

દેવતાઓએ બધી તાકાત લગાડી કાપવા પ્રયાસ કર્યો પરંતુ તેમને સફળતા ન મળી. તેમને બહુ નવાઈ લાગી પરંતુ ત્યાં આકાશવાણી થઈ જેમાં કહેવામાં આવ્યું કે આ યક્ષ ભગવાન શંકર જ છે. દેવતાઓએ આ સાંભળ્યું તો તે સચેત બની ગયા અને પોતાના અપરાધની માફી માંગતા તેમણે શિવજીની આરાધના કરી ત્યારે મહાદેવજએ દેવતાઓને ફાન આવ્યુ અને અંર્તધ્યાન બની ગયા એકાદશરૂદ્રાવતા જુના સમયમાં જ્યારે ઈન્દ્ર અચરાવતી છોડી ભાગી ગયા ત્યારે તેમના શિવભક્ત

પિયાકશ્યપને ખૂબ દુ:ખ થયું તેમણે કાશીપુરીમાં જઈ શિવલિંગની સ્થાપના કરી અને વિશ્વેશ્વર મહાદેવનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરી પોતાના તપથી પ્રસન્ન કર્યા શિવજી તેમના પર પ્રસન્ન થઈ ગયા અને તેમણે કશ્યપજને ખાતરી આપી કે દેવતાઓની દૈત્ય સંબંધી બાધાઓ દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરશે. પોતાના વચન મુજબ શિવજીએ પોતાની ગંધથી ૧ ૧ રૂદ્રોને ઉત્પન્ન કર્યા એમના નામ આ મુજબ છેકપાલી, પિંલ, ભીમ, વિરૂપાક્ષ, શાર્ર્ર, વિલોહિત, આધિપાઘ, અર્દિબુધન્ય, શંભુ, ચંડ તથાભવ એમના જન્મ પછી તેમના દ્વારા શિવજએ દૈત્યોનો વિનાશ કરાવ્યો અને દેવતાઓને તેમની અલકાપુરી પરત અપાવી દીધી.

દુર્વાસા અવતાર:-એક સમયે દ્રક્ષ નામના પર્વત પર ઋષિ અત્રીએ પોતાની પત્ની અનસૂયા સાથે કઠોર ત૫ કર્યુ.તેમના તપથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ ત્રણેય પ્રસન્ન થયા અને તેમને એક-એક પુત્ર થવાનું વરદાન આપ્યુ આ વરદાન મુજબ બ્રહ્માના અંશથી ચંદ્રમા, વિષ્ગુના અંશથી દુર્વાસાને અનસૂયાએ પોતાના ઉદરથી જન્મ આપ્યો આજ દુર્વાસા એક વખત અંબરોષની પરીક્ષા લેવા ગયા.અંબરીષે બારસની તિથી આવતા અતિથીના રપપમાં આવ્યા અને નહાવા ગયેલા

દુર્વાસાની રાહ જોયા વગર પારાયણ કરી લીધુ આ જાણી દુર્વાસા ક્રોધથી પાગલ થઈ્ઈ ગયા તેમના વિના કારણ ક્રોધ સામે રાજાની રક્ષા માટે જેવુ સુદર્શન ચક્ર દુર્વાશાની તરફ આગથ વધ્યુ ત્યાંજ આકાશવાણી દ્વારા દુર્વાસાના વાસ્તવિક રપને વાણી તે રોકાઈ ગયો અને પછી તેણે શિવર૫ દુર્યાસાની સ્તુતિ કરો અંબરીષે પણ દુર્વાસાનું વાસ્તવિક ર૫પ જાણી લીધુ હતું એટલા માટે તેણે દુર્વાસાની પૂજા કરી અને દુર્વાસાએ પ્રેમપૂર્વક અંબરીષને ત્યાં ભોજન કર્યુ.

એક સમયની વાત છે દુર્વાસાએ રામચંદ્રજીની પરીક્ષા લીધી તે નિયમ મુજબ રામચંદ્ર સાથે એકાંતમાં વાર્તાલાપ કરી રહ્યાં હતા. રામ અને દુર્વાસાની વચ્ચે લક્ષ્મણ આવી પહોંચ્યા વચ્ચે આવવાના કારણે રામે લક્ષ્મણનો ત્યાગ કર્યો.રામચંદ્રના આત્મિથી પ્રસન્ન થઈ દુર્વાસાને તેમને એક વરદાન આપ્યુ. આજ પ્રમાણે એકવાર કૃ્ણની પણ દુર્વાસાએ પરીક્ષા લીધી હતી અને તેમની બ્રાહ્મણ ભક્તિ પર પ્રસન્ન થઈ વજની

સમાન દ્રઢ તથા શક્તિશાળી અંગવાળા થવાનું વરદાન આપ્યુ.આજ રૂપમાં દ્રોપદીએ જ્યારે એકવાર નગ્ન સ્નાન કરતા દુર્વાસાને પોતાની સાડીનો ટુકડો આપ્યો હતો જેને પહેરીને તે પાણીમાંથી બહાર નીકળ્યા હતા. ત્યારે તેમણે સંકટના સમયે દ્રૌપદીને વર્ત્ર વધવાનું વરદાન આપ્યુ હતું આ પ્રમાણે શિવજીનું દુર્વાસારૂપ અવતાર અનેક અદ્તુત કાર્ય કરતુ રહ્યું.

મહેશ અવતાર:-એકવાર શિવજી ભૈરવને દ્વારપાલના રૂપમાં નિયુક્ત કરી સ્વયં વિહાર કરવા માટે પાર્વતી સાથે અંદર ચાલ્યા ગયા.શિવજીને પ્રસન્ન કરી ઉન્મતરૂપમાં પાર્વતી જ્યારે દરવાજાની બહાર આવ્યા તો ભૈરવે તેમના અનુપમરૂ૫-સૌંદર્ય પર મુગ્ધ થઈ આસકિત ભાવ અનુભવ કર્યો.પાર્વતીએ ભૈરવના મનની વિકૃતિ જાણી લીધી અને તેને મનુષ્ય યોનિમાં પૃથ્વી પર જન્મ લેવાનો શાપ આપી દીધેલ જ્યારે ભૈરવને આત્મજાન થયું તો તેને ખુબ પશ્ચાતાપ થયો અને તે પાર્વતીની વંદના કરવા લાગ્યા.

તેમની વંદનાથી પ્રસન્ન થઈ ભગવતીના અમીર શાપ હોવા છતાં પણ તેમની ઈચ્છાથી તેને મનુષ્ય યોનિમાં વેતાલ બનવું પડયુ આ બાજુ શિવજીએ પણ તેના સ્નેહથી મુગ્ધ થઈ પાર્વતી સહિત લૌકિક ગતિના રૂપમાં પૃથ્વી પર અવતાર લીધો અહીં પૃથ્વી પર પાર્વતીનું નામ શારદા અને શિવજીનું નામ મહેશ પડયુ હનુમાન અવતાર:-જ્યારે શિવજીએ વિષ્ણુના મોહીની રૂપને જોયુ તો પોતાની લીલાશ પોતાનો વીર્યવાન કરી દીધો. ત્યારે સપ્તઋષિઓએ તેના કેટલાક પાન પર સ્થાપિત કર્યુ અને ગૌતમની પુત્રી અંજનાના ગર્ભમાં પ્રવેશ કરાવ્યો. એનાથી પ્રબળ-પરાક્રમી હનુમાજીનો જન્મ થયો. બાળપણમાં

સૂર્યને નાનુ ફળ સમજી જેવા હનુમાનજી પોતાના મોંમા નાંખવા લાગ્યા તો દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી તેને છોડી દીધો હનુમાનજીએ બધી વિદ્યાઓનો અભ્યાસ કર્યો અને સુગ્રીવના મંત્રી બની ગયા જે પોતાની પત્નીના વિયોગમાં વ્યાકુળ બની ક્રિષ્યમૂક પર્વત પર રહેતા હતા. આજ હનુમાનજીએ પત્નીના વિયોગમાં ભટકી રહેલા શ્રીરામચંદ્રજીએ શિવજીનું પૂજન કરી સમુદ્ર પાર કર્યો અને રાવણ સાથે યુધ્ધ કર્યુ આ યુધ્ધમાં હનુમાને રામની ખુબ મદદ કરી જયારે લક્ષ્મણ મૂર્છિત થઈ્ઈ ગયા તો હંનુમાને જ સંજીવની જડી બુટ્ટી લાવી તેમને સચેત કર્યા અને અહી રાવણને મારી લક્ષ્મણ સહિત રામને બંધનથી મુક્ત કર્યા હનુમાને જ રામનું સંકટ દૂર કરી રામ અને સીતાનું મિલન કરાવ્યુ.

વૃષભ અવતાર:-પહેલાના સમયમાં દેવતા અને દૈત્ય મૃત્યુ, વૃધ્ધાય અને રોગથી ચિંતિત થઈ શિવજીની શરણમાં આવ્યા. ત્યારે તેમણે દેવતા અને દૈત્યોને એ સલાહ આપી કે વાસુકીને દોરુ બનાવી ક્ષીર સાગગ્માં મંથન કરે અને મંદરાચલ પર્વતને મથાની બનાવે.શિવજીની મદદથી દેવતા અને દેત્ય બંને પોતાના આકલમાં સફળ થયા. સમુદ્ર મંથનમાં ૧૪ રભ મળ્યા લક્ષ્મી, ચંદ્રમા, પારિપત, શંખ, કામધેનુ, કૌસ્તુભા, મણિ, અમૃત, ધન્વંતરી, ઉચ્ચૈશ્રવા, મદિરાવિષશર્ણ, કલ્પવૃક્ષ અને એરાવત આ રત્નો દેવતા અને દૈત્યોએે યથાર૫ વરણ કર્યુ દૈત્યોને બળપૂર્વક દેવતાઓ પાસેથી અમૃતકાળકા છિનવી લીધો અને પોતાના પક્ષમાં રાખી લીધો.

જ્યારે દેવતાઓ પરાજિત થઈ્ઈ ગયા તો શિવજને પાર્થના કરી. ત્યારે શિવજએ આજાથી વિષ્ણુએ મોહિનનું રૂપ ધારણ કરી દૈત્યો પાસેથી અમૃત ધીનવી દેવતાઓને પીવડાવ્યુ. દૈત્યોએ ખુબ ઉત્થાન મચાવ્યો પરંતુ વિષ્ણુએ દેવતાઓની રक્ષા કરી.કેટલાક हैત્ય પોતાની રક્ષા માટે પાતાળલોકમાં ચાલ્યા ગયા વિષ્ણુએ ત્યાં પણ તેમનો પીછો કર્યો.એમણે જોયુ કે અનેક ચંદ્રમુખી સ્ત્રીઓ છે વિષ્ગુજીએ બધા સાથે રમણ કરી યુધ્ધમાં કુશળ અનેક પુત્રોને જન્મ આપ્યો.આ પુત્રોએ પૃથ્વી પર ખુબજ ઉત્પાત મચાવ્યો તેમના ઉત્પાતથી પરેશાન થયેલા મુનિઓ બ્રહ્માજને સાથે લઈને શિવજની પાસે ગયા અને તેમને પ્રાર્થના કરી.

બ્રહ્યા અને મુનિઓની પ્રાર્થના પર શિવજેએ વૃષભનુ રૂપ ધારણ કરીને પાતાલમાં વિવરમાં પ્રવેશ કર્યો ત્યાં તેમણે ભીષણ ગર્જના કરી. વિષ્ગુના પુત્રોએ શિવજી પર આક્રમણ કર્યો. આનાથી વૃષભ વેશધારી શિવજીએ અનેક વિષ્ણુ પુત્રોને નષ્ટ કરી દીધા અનોકને હરાવી ઘણા બધાને મારી નાખ્યા.વિષ્ણુજી પણ શિવજીની વાસ્તવિકતા

ન સમજવાને કારણે તેમના પર આક્રમણ કરવા લાગ્યા આના પર શિવજીએ પોતાને ન ઓળખનારા વિષ્ઝુ પર પણ ભયંકર આક્રમણ કરી દીધુ અને પોતાના શિંગડા તેમને પણ ધાયલ કરી દીધા. જ્યારે વિષ્ણુએ વૃષભની વાસ્તવિકતાને ઓળખી લીધી તો તેમણે શિવજીની સ્તુતી કરી અને તેમને પ્રસન્ન કર્યા વિષ્ણુએ કહ્યું કे હे પ્રભુ! હું તમારી માયાથી મોહિત થઈને તમારી સાથે યુધ્ધ કરી બેઠો ધ્કુ પરંતુ સેવક

અને સ્વામીમાં યુધ્ધ નથી થતુ.શિવજીએ વિષ્ણુના અજાનને કારણે તેમના પર ક્રોધ વ્યક્ત કર્યો અને વિષ્ગુ લજિજિત થયા તથા અપમાનીત થઈને ત્યાંથી જવા લાગ્યા.શિવજીએે તેમને રોક્યા અને તેમનુ ચક્ક ત્યાં જ રખાવીસ દીધુ પરંતુ તેમને બીજુ ચક્ર પ્રદાન કર્યુ.ત્યારબાદ વિષ્ણુજીએ શિવજને કહ્યું કे આ સુંદરીઓ સાથે તે ભલે રમણ કરે તો શિવજીએ તેમનો વિરોધ કર્યો तતtરે તેમણે જાતે જ તેના પર શાસન કર્યું અને વિષ્ણુના દર્યનુ દલન કરીને પાછા આવી ગયા.

પિપલાદ અવતાર એક સમયે દેવતાઓને વૃત્રાસુરે હરાવી દીધા હતા તો દેવતા લોકો બ્રહ્માજી સાથે ચર્ચા કરી દધીચીના આશ્રમમાં આવ્યા અને તેમની સેવા કરી.દધીચીએ પોતાની પત્ની સુર્વચાને ધરે મોકલીને દેવતાઓને તેમના આવવાનું કારણ પૂછ્યું.દેવતાઓએ બતાવ્યુ કે તે તેમની અસ્થિઓ માંગવા આવ્યા છે દવીચીએે શિવજીનુ ધ્યાન કરીને પોતાનુ શરીર ત્યાગી દીધુ અને ઈન્દ્ર જલ્દીજ કામધેનુથી તેમની અસ્થિયા કઢાવીને અને ત્વષ્યના નિરીક્ષણમાં વિશ્ધર્માને વજા રૂપ અર્ત્ર બનાવવાનો આદેશ આપ્યો બાદમાં ઈન્દ્રએ આ વજથી વુત્ર સુરનો વધ કર્યો હતો.

જ્યારે દધીચીની પ્રતિવ્રતા પત્ની ઘરની બહાર આવી તો તેણે પોતાના પતિને ન જોયા તથા સારી કથાની તેને જાણ થઈ તો તે અગ્નિમાં સળગવા માટે તૈયાર થઈ ગઈ. તેજ સમયે આકાશવાણી થઈ જેમાં કહેવામાં આવ્યું \} મુનિશ્ધરનું તેજ તમારા ગર્ભમાં હાજર છે એથી તમે આત્મદાહનો વિચાર છોડી દો.સુર્વચાએ દુ:ખી થઈને દેવતાઓને પશુ થવાની શાપ આપ્યો અને પોતાના ગર્ભને પથ્થરથી તોડી નાખ્યુ તેમના ગર્ભમાંથી દિવ્ય કાંતિ વાળો બાળક ઉત્પન્ન થયો.સુર્વચાએ તેને સાક્ષાત શિવ સમજીને પ્રણામ કર્યા સુર્વચાએ બાળક રૂ૫ શિવને પ્રાર્થના કરી કે તે પીપલના મૂળમાં

નિવાસ કરે અને તેને પતિના લોકમાં જવાની આજા આપે એટલુ કહીને તે સમાધીસ્થ થઈ ગઈ અને પોતાના પતિ સાથે ચાલી ગઈ. આ બાજુ બ્રહ્મા વગેરે બધા દેવતાઓ શંકરજના નવા અવતારને જાણીને પ્રસન્નતા પ્રગટ કરી બ્રહ્માએ તેનુ નામ પિપલાદ રાખ્યુ અને પોતાના લોકમાં ચાલ્યા ગયા પિપલાદ મુનિના રૂપમાં શિવજએ ઘપી લીલા કરી અને પછી પોતાના લોકમાં પાછાન ફર્યા. વૈશ્વનાથ અવતાર જુના સમયની વાત છે કे સુનંદા નામની એક રૂપવતી વેશ્યા નંદીશ્રામમાં રહેતી હતી. તે પોતાના વ્યવસાયમાં જીવતી હોવા છતાં શિવની ભક્ત હતતી અને રૂદ્રાક્ષ તથા વિભુતિ ધારણ કરીને શિવના નામના

જાપ કરવામાં હંમેશા તન્મય રહેતી હતી. એક દિવસ શિવજી એક વૈશ્યનુ રૂપ ધારણ કરીને તેની પરીક્ષા કરવા આવ્યા.તેમની પાસે એક સુંદર કંગન હંતું જેને મેળવવા માટે વેશ્યા પાગલ થઈ ગઈ.તેણે તે કંગન લેવા માગ્યુ અને પોતાના ધર્મ અનુસાર તેંછે પ્રસ્તાવ મુક્યો કે તે કંગનની કિંમતના બદલામાં ત્રણ દિવસ અને ત્રણ રાત્રિ તે વૈશ્યની પત્ની બનીને તેમની સાથે રમણ કરશે. વૈશ્યરૂપધારી શિવજીએ વાતને સ્વીકારી લીધી.સુનંદાએ કંગન લઈને અતિથી વૈશ્યને એક સુંદર પથારી પર સુવડાવી દીધા એટલામાં જ ઘરમાં આગ લાગી ગઈ.તેની સુચના

મેળવવા તે વ્યાકુળ થઈ ગઈ. તેણે એ જાણ્યુ કे આ આગમાં કંગન બળી ગયુ એ કંગનને કારણે વૈશ્યએ ચિતા બનાવીને આત્મદાહ કરી દીધો વૈશ્યના સળગી જવાથી સુનંદા પોતાની પ્રતિજા પુરી કરી શકી નહીં એ કારણે તે પણ વ્યાકુળ થઈ ગઈ અને પોતાના પ્રણોનુ વિસર્જન કરવા માટે આતુર થઈ ગઈ.તેની નિષ્ઠા જોઈને શિવજી પોતાના રૂમાં પ્રગટ થયા અને પોતાના દિવ્ય દર્શનોથી તેને કૃતાર્થ કરી વરદાન માંગવા માટે કહ્યું. સુનંદાએ તેમના ચરણોમાં પડીને તેમના પ્રત્યે ભક્તિનુ વરદાન માંગ્યુ શિવજએ તથાસ્તુ કહીને તે વરદાન આપ્યુ.

દિજેશે અર અવતાર જુના સમયની વાત છે કे ભદ્રાયુ પોતાની પત્ની સીમંતી સાથે વન વિહાર માટે ગયા. એજ વનમાં શંકર અને પાર્વતી પણ દ્વિજ દંપતિના રૂપમાં વન-વિહાર માટે પહોંચ્યા ત્યાં એક મૃગરાજ અચાનક પ્રગટ થયા તેનાથી શિવજી ૩રી ગયા અને પોતાની રક્ષા માટે તે રાજાની શરણમાં ગયા રાજાએ પોતાના ભયંકર અસ્રોથી તે મૃગરાજ પર આક્રમણ કર્યુ પરંતુ તેમનુ આકમણ નિરર્થકર સિધ્ધ થયું અને તે બ્રાહ્મણની સ્રીને મોંમા દબાવીને ભાગી ગયુ.એ જોઈને બ્રાહ્મણો રાજાને ઘપુ સાચુ-ખોટુ કહ્યું અને પોતાની પત્નીના વિયોગમાં બળીને મરવા માટે તૈયાર થઈई ગયો. રાજાએ તેને પ્રાર્થના કરી કे તે આવુ ન કરે.

ત્યારે બ્રાહ્મણે રાજાની સામે એક શર્ત રાખી કे તેની પત્નીના બદલામાં પોતાની પ્રધાન રાણીને બ્રાહ્મણને દાનમાં આપી દે.રાજાએ શરણાગતની રક્ષા ન કરવાની પાપ ભાવનાથી,મુક્તિ મેળવવા માટે પોતાની પત્નીને બ્રાહ્મણને આપી દેવાનો નિશ્વય કર્યો પરંતુ દાનનો સંકલ્૫ કરીને ભદ્રાયુ પોતે ચિંતામાં સળગવા માટે તૈયાર થઈ ગયો. ત્યારે શિવજી એકાએક પ્રગટ થઈને તેને વાસ્તવિકતાનુ જ્ઞાન કરાવ્યુ તથા બતાવ્યુ કે તેની પત્ની છેવટે પાર્વતી છે અને સિંહ માયા નિર્મિત છે.

યતિનાથ અવતાર આહુકા નામનો એક શિવ ભક્ત ભીલ દંપતિ અર્બુદાચલ પર્વતની પાસે રહેતો હતો. એક સમયે ખાવાની શોધમાં આહુક ખુબજ દુર નીકળી ગયો. જ્યારે તે થાકીને ઘરે આવ્યો તો પતિના રપપમાં શિવજ તેના ધરે આવ્યા હતા. તેણે તેમનુ પુજન કર્યુ અને પતિએ ત્યાં રાત વિતાવવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી તો ભીલ સંકોચમાં પડી ગયો. આહુકાએ ગૃહસ્થની મર્યાદાનુ સ્મરણ કર્યુ અને પ્રસ્તાવ રાખ્યો કे પતિ ઘરમાં આરામ કરશે

અને આહુક બહાર રહીને દેખભાળ કરશે. આહુકેએ વાત માની લીધી અને પતિને ધરમાં રહેવાની અનુમતી આપી દીધી તે ધનુષબાણ લઈને ધરની બહાર રક્ષા કરવા લાગ્યો.સવારે આહુકા અને પતિએ જોયુ તો આહુકને પશુ ખાઈ ગયા.આહુકાએ કહ્યું કે તે ચિતામાં બળીને પોતાના પતિ પાસે પહોંચી જશે. જ્યારે આહુકા ચિતામં સળગવા લાગી તો શિવજીએ પ્રગટ થઈને તેને દર્શન આપ્યા અને વરદાન આપ્યુ. આ વરદાનથીજ બીજા જન્મમાં આહુક રાજા નળ બન્યો અને આહુકા દમયંતી.

અવધુતેશ્વર અવતાર એક સમયે અન્ય દેવતાઓ સાથે લઈને બૃહસ્પતી અને ઈન્દ્ર શંકરજની પાસે આવ્યા.શિવજીએ ઈન્દ્રની પરીક્ષા લેવા માટે અવધુતનુ રૂપ ધારણ કરી લીધુ અને તેનો માર્ગ રોક્યો જ્યારે ઈન્દ્રએ તેનો પરિચય પુછયો તો પણ તે ચુપ રહ્યા ઈન્દ્રએ અવધુત પર પ્રહાર કર્યો તે પોતાનુ વજ છોડવા જ જતો હતો કे તે જડ થઈ ગયુ. ત્યારે બૃહસ્પતીએ શિવજને ઓળખી લીધા અને તેમની આરાધના કરી શિવજએ પ્રસન્ન થઈને ઈન્દ્રને ક્ષમા કરી દીધા.

સુરેશ્વર અવતાર:- વ્યાધપાદનો પુત્ર ઉપમન્યુ પોતાના મામાને ત્યાં રહેતો હતો. તે હંમેશા પીડીત રહેતો હતો એન તેને દુધ વગેરે પણ સારી રીતે મળતા ન હતા તોની માતાએ અભાવ માટે શિવજીના ચરણમાં જવા માટે શિવજીએ ઈન્દ્રનુ રૂપ ધારણ કરીને તેને દર્શન આપ્યા અને શિવજીનુ ખરાબ બોલીને વરદાન માંગવાનુ કહ્યું પરંતુ ઉપમન્યુ તેમના પર ક્રોધિત થયો અને ઈન્દ્રને મારવા માટે દોડયો.

આ રીતે શિવજીએ ઉપમન્યુના મનમાં પોતાના માટે અતુટ ભક્તિ અને શ્રધ્ધા જોઈને તેને પોતાના રૂમાં દર્શન કરાવ્યા અને ક્ષીર સાગર સમાન એક અનશ્વર સાગર પ્રદાન કર્યો. કૃષ્ણદર્શન અવતાર એક સમયે ઈક્ષ્વાકું વંશમાં શ્રાધ્ધ દેવની નવમી પેઢીમાં રાજા નભંગનો જન્મ થયો. નભંગ વિદ્યાભ્યાસ માટે ગયા અને ગુરુકુનાંથી

ઘણા સમય સુધી બ.હાર આવ્યા ત્યારે નાના ભાઈઓએ રાજ્યને એકબીજામાં ભાગ પાડી દીધા અને નભગની તરફ કોઈનુ ધ્યાન ન રહ્યુ. જ્યારે તે પાછો આવ્યો ત્યારે તેને કહેવામાં આવ્યુ કે તેનો ભાગ તો પિતા પાસે છે પરંતુ પિતા એ પણ આ વાતને ખોટી બતાર્વી તથા તેને કહ્યું કે જો તેને સમૃધ્ધ થવુ હોય તો તે યશ સંપન્ન કરે અને બ્રાહ્મોના મોહને દુર કરી તેની પાસે સમૃધ્ધિ માગે નભગ યફભૂમમાં પહોંચીને વિશ્વ દેવ સુક્તથી ભગવાન

શંકરની આરાધના અને પુજન ક્યુ તેણે યજ સંપન્ન કરાવ્યો. આંગિરસ બ્રાહ્મણ યજનું શેષ ધન નભગને આપીને સ્વર્ગમાં ચાલ્યા ગયા એજ સમયે શિવજીએ કૃષ્ગ રથમાં દર્શન આપી નભગની પરીક્ષા કરી અને કહ્યું કे બાકી ભન પર તેમનો અધિકાર છે. જ્યારે વિવાદ વધ્યો તો શિવજીએ તેના પિતા પાસે નિર્ણય કરાવવા માટે કહ્યું શ્રાધ્ધ દેવે કહ્યું કે આતો ભગવાન શંકર છે અને બાકીની વસ્તુઓ તેમની છે. જોતે ઈચ્છે તો તું મેળવી શકે છે. પિતાના શબ્દો સાંભળીને ન ભગે અનેકરીતે શિવની પુજા કરી અને તેમના આપેલા જાનથી તેની સદ્ગતિ थई.

ભિક્ષુવર્ય અવતાર એક સમયની વાત છે.વિદર્ભના નરેશ સત્યરથને દુશ્મનોએ મારી નાખ્યા અને તેમની ગર્ભવતી પત્નીએ મુશ્કેલીથી પોતાનો જીવ બચાવ્યો સમય જતા તેને એક પુત્ર જન્મ્યો અને જ્યારે રાણી તળાવના કિનારે પાણી પીવા ગઈ તો ત્યાં એક મગર દ્વારા ગળી ગઈ. તેનો પુત્ર ભુખતરસથી રડવા લાગ્યો ત્યારે ત્યાં શિવજની માયાથી એક ભિખારણ પહોંચી અને તેને બાળક પર દયા આવી શિવજીએ ભિક્ષુકનુ રૂપ ધારણ

કરીને તેને બાળક વિશે બતાવ્યુ અને કહ્યું કे તે બાળકનુ પાલન પોષણ કરી આ બાળક શિવભક્ત વિદર્ભ નરેશ સત્ય રથનો પુત્ર છે.શિવજીએ ભિક્ષુણીને પોતાના યોગના દર્શન કરાવ્યા ભિક્ષુણીએ તેમની ગર્ભવતી પત્નીએ મુશ્કેલીથી પોતાનો જીવ બચાવ્યો સમય જતા તેને એક પુત્ર જન્સ્યો અને જ્યારે રાણી તળાવના કિનારે પાણી પીવા ગઈ તો ત્યાં એક મગર દ્વારા ગળી ગઈ તેનો પુત્ર ભુખતરસથી રડવા લાગ્યો ત્યારે ત્યાં

શિવજીની માયાથી એક ભિખારણ પહોંચી અને તેને બાળક પર દયા આવી શિવજીએ ભિક્ષુકનુ ર૫ ધારણ કરીને તેને બાળક વિશે બતાવ્યુ અને કહ્યું કે તે બાળકનુ પાલન પોષણ કરી આ બાળક શિવભક્ત વિદર્ભ નરેશ સત્ય રથનો પુત્ર છે શિવજએ ભિક્ષુણીને પોતાના યોગના દર્શન કરાવ્યા ભિક્ષુણીએ તેમની આજ્ઞાથી બાળકનુ પાલન પોષણ કર્યુ જે મોટો થઈને શિવજીની કૃપાને પાત્ર બન્યો.

બ્રહ્મારી અવતાર:- આ અવતારમાં ભગવાન શંકર પાર્વતીની પરીક્ષા લેવા માટે આવ્યા હંતા જ્યારે સતીએ હિમાલય રાજને ત્યાં જન્મ લીધો અનેં શિવજને મેળવવા માટે તપસ્યા કરી ત્યારે પહેલા તો શિવજીએ સપ્રर્ષ ને પરીક્ષા કરવા મોકલ્યા અને પછી બ્રહ્મચારીના રૂપમાં પોતેજ ગયા.બ્રહ્મચારીના રૂપમાં તેમણે શિવજીની બુરાઈ કરી. જેને સાંભળીને પાર્વતીએ બ્રહચારીને ધણુ ખરૂ-ખોટુ ક્्यु. શિવે પ્રસન્ન થर્ઈને પોતાના દર્શન આપ્યા અને પછી પાર્વતી સાથે લગ્ન કરી લીધા.

કિરાત અવતાર:-અર્જુને શિવને પ્રસન્ન કરવા માટે ઘોર ત૫ કય્યું જ્યારે દુર્યોધનને ખબર પડી તો તેણે મુક हैત્યને વિધન નાખવા માટે મોકલ્યો તેણે સુવરનો વેશ ધારણ કરીને અર્જુન પર આક્રમણ કર્યુ બીજ બાજુ શિવજીએ પોતાના ભક્તની રક્ષા કરવા માટે સુવર પર બાણ ચલાવ્યુ એ સમયે શંકર કિરાતનો વેશ ધારણ કરેલો હતો. અર્જુને શિવને ન ઓળખી કહ્યું કे આ સુવર મારા દ્વારા માર્યુ ગયુ છે.

જ્યારે કિરાત વેશધારી શિવે તેના પર પોતાનો અધિકાર જમાવ્યો આ વાત પર બંનેમાં ભયંકર યુધ્ધ છેડાઈ ગયુ અર્જુનના બધા શસ્ત્ર બેકાર થઈ ગયા.નિરાશ થઈને તે પછી શિવની આરાધનામાં લાગી ગયો. જ્યારે તેણે જોયુ કે તેના દ્વારા નાંખવામાં આવેલી શિવજીની મૂર્તિની માળા કિરાતના ગળામાં પડી છે. તો તેને વાસ્તવિકતાનુ જાન થયું અને એટલામાં જ શિવજીએ તેને પોતાના દિવ્યરૂપા દર્શન કરાવ્યા અને પાશુપાત અર્ત્ર આપ્યુ.

નટ નર્યક અવતાર જે સમયે તપ લીન પાર્વતીને શિવજીએ દર્શન આપ્યા અને તેના પિતા પાસે વિધિવત તેમને માંગવાની પ્રાર્થનાનો સ્વીકાર કર્યો તો ભગવાન શંકરે નટનર્તકનુ રૂપ ધારણ ક્યુ. તેમના ડાબા હાથમાં લિંગધારણ કર્યુ અને જમણા હાથમાં ડમરૂ લીધુ અને ખુબજ સુંદર નૃત્ય કર્યુ. તેમના નૃત્યથી ત્યાં હાજર રહેલા બધા લોકો ખુબજ પ્રસન્ન થયા ત્યારે તેના પોતે જ રે્નનો થાળ લઈને ત્યાં આપવા માટે આવી પરંતુ શિવજીએ

ભિક્ષામાં પાર્વતીને માંગ્યા તો મેના ખુબનજ ક્રોષિત થઈ્ઈ ગયા. તેમણે પોતાના નોકરોને તેમને કાઢી મુકવા માટે કહ્યું પરંતુ નોકર એવુ ન કરી શક્યાએટલા માંજ ત્યાં હિમાલય રાજ પણ આવી ગયા અને તે પણ નર્તકની માગણી પર ક્રોધે ભરાયા.થોડા સમય પછી નર્તક વેશધારી શિવજીએ પાર્વતીને પોતાનુ રૂ દેખાડી પોતાની જાતો જ આગળ ચાલ્યા ગયા.તોમના ચાલ્યા ગયા પછી મૈના અને હિમાલયરાજને વાસ્તવિકતાનુ ભાન થયું અને તેમણે પાર્વતીને શિવજને આપવા માટેનો નિર્ણય કર્યો.

વિભુ અશ્વત્યામા અવતાર:- બૃહસ્પતીના પૌત્ર અને ભારદવાજના અચોનીજ પુત્ર દ્રોણાચાર્ય એ શિવજને પોતાના તપથી પ્રસન્ન કર્યા અને તેમની પાસે તેજસ્વી પુત્ર માંગ્યો. પરિણામે યોગ્ય સમયે અશ્વત્થાનાનો જન્મ થયો.જેના બળ પર કૌરવોને ખુબ જ ગર્વ થયો.અશ્વત્યમાએ કૃષ્ણ-અર્જુન વગેરેને જોત જોતામાં પાંડવોને હરાવી દીધા.જ્યારે તેમણે બ્રહ્માસ્ત્રનો પ્રયોગ કર્યો તો અર્જુને શૈવાશસ્ત્રનો પ્રયોગ કરીને તેને શાંત કરી દીધો.અશ્વત્યામાએ શિવજીના અસ્રથી ઉતરાના ગર્ભસ્થ શિશુને નીર્જીવ કરી દીધુ પરંતુ પછી ભગવાન શ્રી કૃ્ણએ શિવજીની કૃપાથી તેને ફરીથી જીવીત કર્યુ એ ઉપરાંત શ્રીકૃષ્ણ અને બધા પાંડવોએ અશ્વત્યમાનુ પુજન કર્યુ.

સાધુ અવતાર જ્યારે હિમાલય રાજે પોતાની પુત્રી પાર્વતીને શિવજને આપવાનો નિર્ણય કર્યો ત્યારે દેવતાઓને ઈર્ષા થવા લાગી અને તેમણે એ વિચાર્યુ કे કયાંય પર્વતરાજ શિવજીની કૃપાથી નિર્વાણ પથના અધિકારી ન બની જાય.જો એને શિવજની કૃપાથી બધા રત્ન મળી જાય તો પૃથ્વીની રત્નગર્મા સંજા નકામી થઈ જશે. એના પર તેમણે બૃહસ્પતી સાથે મંત્રણા કરીને બ્રહ્માજની પાસે જવાનો નિશ્ચય કર્યો અને ત્યાં શિવજીની નિંદા કરીને હીમાચલને પોતાના નિશ્વયમાંથી અલગ થવાનો અનુરોધ કરવા લાગ્યા બ્રહ્માજીએ શિવજીની

નિંદા કરવાની મનાઈ કરી દીધી પરંતુ દેવતાઓની ઘણી પ્રાર્થના કર્યા પછી બ્રહ્માજએ ક્યુ કે કોઈપણ દેવતા આવુ ન કરી શકે તમે જાતે જ શિવજીની પાસે જાવ અને તેમને પોતાની નિંદા કરવા માટે પ્રાર્થના કરો. એ સમયે શિવજએ સાધુનો વેશ ધારણ કર્યો અને હિમાલય રાજની પાસે જઈને પોતાની નિંદા કરી હિમાચલે પહેલા તો સાધુનુ સ્વાગત કર્યુ પરંતુ પછી તેને પોતાને જયોતિષી બતાવીને શિવજીનુ વિશુધ વર્ણન કર્યુ અને તેમના પુછવાથી સનતકુમારજી નંદીશ્વરજીએ બતાવ્યું કे સર્વવ્યાપક ભગવાન શંકરના બાર જયોતિલિંગ કહેવામાં આવે છે.તેમાંના નવ ખુબજ પ્રમુખ છે. બાર જયોર્તિલિંગ આ પ્રમાણે છે.

  • સૌરાષ્ટ્રમાં સોમનાથ
  • શ્રીશૈલમાં મલ્લિકાર્જુન આ ભૃગુ કક્ષ સ્થાન પર વિદ્યમાન છે અને ઉપલિંગના ર૫મં રૂદેશ્ધર કહે છે.
  • ઉજ્જૈનમાં મહાકાલેશ્વર આ નર્મદા કિનારે આવેલુ છે અને તેનુ ઉપલિંગ દુગ્ધેશ કહેવામાં આવે છે.
  • વિધ્યાંચલમાં ઓમકારેશ્વરએ બિદુ સરોવર પર આવેલુ છે અને તેનુ ઉપલિંગ કર્દમેશ કહેવામાં આવે છે.
  • હિમાલય પર્વત પર કેદારનાથ તે યમુના કિનારે આવેલુ છે તેનુ ઉપલિંગ ભૂતેશકહેવામાં આવે છે.
  • ડાકીનીમાં ભીમશંકર એ સહપાદીમાં આવેલુ છે. તેનુ ઉપલિંગ ભીમેશ્વર કહેવામાં આવે છે.
  • કાશીમા વિશ્વનાથ
  • અંબિકેશર તે ગૌતમ કિનારે આવેલુ છે.
  • અયોધ્યા પુરીમાં નાગેશ્વર તે સરસ્વતીને કિનારે આવેલુ છે અને ભૂતે શ્વર તેમનુ ઉપલિંગ છે.
  • ચિત્તાભૂમિમાં વૈદ્યનાથ
  • સેતુબંધમાં રામેશ્વર
  • દેવ સરોવરમાં ધુમેશ્વર તેનુ સ્થાન શિવાલય છે અને વ્યાબ્રેશ્વર તેમનુ ઉપલિંગ છે.

નંદીમ્વરજએ આ જયોર્તિલિંગોની પુજાનુ ફળ બતાવતા કહ્યું કે સોમનાથની પુજા કરવાથી ક્ષય અને કુષ્ઠ વગેરે રોગ દુર થાય છે મલ્લિકાર્જુનના દર્શનથી મનોવાંછિત ફળ મળે છે. મહાકાલેશ્વરના દર્શનથી બધી કામનાઓની મૂર્તિ થાય છે અને ઉત્તમ ગતી પ્રાપ્ત થાય છે.ઓમકારહિંગ ભક્તોને વાંછિત ફળ આપે છે કેદારેશર

જયોર્તિલિંગ નરનારાયણ ભૂત છે અને અભિષ્ઠ ફળ આપનારા છે ભીમશંકર ભક્તોને બધું જ આપનારા છે અને વિશ્ષેશ્યર લીંગ ભક્તિ અને મુક્તિ આપે છે કાશી વિશ્વનાથને પુજનારા કર્મ બંધનથી મુક્ત થઈ્ઈને મોક્ષના ભાગી બને છે અને તેજ રીતે અંબિકેશ્વના દર્શનથી કામનાઓની પૂર્તિ થાય છે. વૈઘનાથના પુજનથી રોગ દુર થાય છે અને સુખમાં વધારો થાય છે નાગેશ જયોર્તિલિંગથી પાપ નષ્ટ થાય છે.રામેશ્વર મુક્તિ આપનારા છે તે બધા ભક્તોની કામના પૂર્ણ કરે છે અને ધુમેશ્વરના આ સંસારના સુખો પ્રામ કરાવે છે.

Shiv Puran in Gujarati – રુદ્રસંહિતા

Shiv Puran in Gujarati - રુદ્રસંહિતા

The stories in Shiv Puran in Gujarati illustrate the infinite compassion of Lord Shiva.

Shiv Puran in Gujarati – રુદ્રસંહિતા

એક સમયે શૌનક વગેરે મુનીયોએ નૌચિતારણ્યમાં સૂતજન જિજ્ઞાશાવશ કેટલાક પ્રશ્નો પૂછયા. તેમણે પૂછયુ

  • શિવજનું સર્વશ્રેષ્ઠ ર૫ અને પાર્વતી સહિત તેમનું દિવ્યચરિત્ર શું છે?
  • શિવજ કર્ઈ રીતે પ્રસન થાય છે? અને પ્રસન્ન થયા પછી શું ફળ આપે છે?
  •  બ્રહ્મા,વિષ્ણુ અને મહેશ શિવજીના અંશથી ઉત્પન્ન થયા તો પછી તેમાં પૂણાંશના રૂપમાં મહેશની સ્વીદૃતિ કેમ છે?

સૂતજીએ મુનિયોને કહ્યું કે એકવાર નારદજએ બ્રહાજીને આ જ પ્રમાણેના પ્રહન પૂછયા હતા. નારદજીએ પૂછયું હતું કે, શિવત્વનું પૂર્ણરૂપ શું છે? ત્યારે બ્રહ્માજીએ નારદજને વિગતવાર શિવત્વનું વર્ણન કર્યું અને સૃષ્ટિની ઈચ્છા,ઉત્પતિ અને સ્વરૂપ પર પ્રકાશ પાડયો.બ્રહ્માજએ કહ્યું કે, પ્રારંભિક પ્રલયકાળમાં જયારે સ્થાવર જંગમનો વિનાશકાળ આવ્યો હતો અને સૂર્ય, શ્રહ, તારા બધું નષ્ટ થર્ઈ ગયુ હતું અને ચોતરફ અંધકાર ફેલાયો હતો ત્યારે એક સદબ્રહ્મ જ બાકી રહી ગયો હતો તે સદૂબ્રહ્મ જે યોગીઓ દ્વારા ધ્યાન ગમ્ય છે.

મન,વાણી અને ઈદ્રિયોના ફાનથી ઉ૫ર છે, નામ-ર૫, વર્ણ રહિત છે સત-અસતથી પર છે તે સત્યજાન અનંત સ્વરૂપને ભક્ત અને જ્ઞાની ઈશ્વર કહે છે. આ પરમેશ્વર સ્વરૂપ શિવજ પોતાનાથી અનશ્ધર શક્તિ ઉત્પન્ન કરે છે એનું નામ પ્રકૃતિ,ત્રિગુણમયી માયા અને નિવિકાર બુધ્ધિના રૂપમાં માનવામાં આવે છે. પ્રકૃતિ, શક્તિરૂપા, અંલિકા,ત્રિદેવ-જનની,નિત્ય તથા મૂળ પ્રકૃતિ કહેવાય છે. પ્રકૃતિની અંલિકાર૫માં આઠ ભુજી અને વિચિત્ર મુખ છે. માયાના સંયોગથી તે અન્ય અનેક રૂપોમાં થર્ઈ જાય છે.

પરબ્રહ્મ શિવ મસ્તક પર ગંગા અને લલાટ પર ચંદ્રમા ધારણ કરે છે તેમના ત્રણનેત્ર છે પાંચ મુખ છે અને દસ ભુજાઓ છે. તે કાળ સ્વરૂપ ભગવાન છે અને ત્રિશુલધારી છે તેમણે જ કાશી રપપમાં પોતાના શિવ ક્ષેત્રને સ્થાપિત કર્યુ છે આ શિવક્ષેત્ર શિવ અને પાર્વતીથી રહિત કયારેય હોતુ નથી એટલા માટે આ અવિમુક્ત ક્ષેત્ર કહેવાય છે.

સૃષ્ટિની ઉત્પતિના વિષયમાં બ્રહામજએ નારદજને કહું કે,સૃષ્ટિની ઈચ્છા થવાથી શિવજ્ઝે તેનો ભાર પોતે ન લીધો. સૃષ્ટિની ઈચ્છા બળવોતર થવાથી તેમના ડાબા ભાગના દશમાંથી એક પુરૂષનો આર્વિભાવ થયો.તેનું નામ શિવજીએ વિષ્ણુ રાખ્યુ અને તેને પરમકાર્ય કરવા માટે ગહન તપ કરવાનો

આદેશ કર્યો વિષ્ણુજીએ ધણા સમય સુધી ત૫ કર્યું ત્યારે શિવજીની કૃપાથી વિષ્ણુના શરીરમાંથી અનેક જલધારા નીકળી અને તેના પર મોહિત થઈ વિષ્ગુજી સૂઈ ગયા. આજ કારણે નાર એટલે કે પાણી પર સૂવાના કારણે તેમનુ નામ નારાયણ પડયું એ સમયે વિષ્ણુજીથી જ બધા તત્વોનો જન્મ અને વિસ્તાર થયો.

સૌથી પહેલા પ્રકૃતિથી મહત્ત્વ એનાથી પછી ત્રણ ગુણ ત્રણ ગુણોથી અહંકાર,અહંકારથી પાંચ તન્માત્રાઓ શબ્દ,રૂપ,રસ અને ગંધ અને તેનાથી પંચભૂત પૃથ્વી જળ,આકાશ,પ્રકાશ, વાયુ પ્રગયા થયા તે પછી પાંચ સાનોન્દ્રીયો નૈત્ર,નાભી નાક,જીભ અને ત્વચા તથા પાંચકર્મેન્દ્રીયો, વાણી, પગ,હાથ,ગુદા અને ઉપસ્થ ઉત્પન્ન થયા આ પ્રમાણે શિવજની ઈસ્છાથી જ ૨૪ પ્રકારના સારત્વરૂપ પ્રગટ થયા અને બધા એકઠા થઈ બ્રહ્મરપ પાણીમાં સૂઈ ગયા.

ભગવાન નારાયણના સૂઈ જવાથી શિવજની ઈચ્છાથી જ તેમની નાભિથી એક કમળ ઉત્પન્ન થયું અને પછી તે કમળથી શિવમુખે મને (બ્રહ્મા) ઉત્પન્ન કર્યા. મને એ સમયે કંઈ ખબર ન હતી કેટલીક પળ પછી મેં મારા કર્તાને શોધવા પ્રયાસ કર્યો પરંતુ હું તેનું મૂળ શોધી ન શક્યો.

ત્યારે એ નાળથી મને ઉપર જવા માટે એક આકાશવાણી સંભળાઈ અને ૧ર વર્ષ સુધી કઈણ તપ કર્યા બાદ વિષ્ણુના દર્શન થયા હું તેમને ઓળખી ન શક્યો અને તેમની ઓળખાણ પૂછી જયારે વિષ્ણુએ પોતાને સર્વજ અને મારા પિતા હોવાનું કહ્યું ત્યારે મેં તેમનો તિરસ્કાર કર્યો અને ખરાબ શબ્દો કીધા અમારી વચ્ચે વિવાદ છેડાઈ ગયો અને વિવાદે સંઘર્ષનુ સ્વરૂપ લીધુ અચાનક અમારી વચ્ચે સ્તંભરૂપમાં લિંગ પ્રગટ થયું અને યુધ્ધ બંધ કરી તેને પરિચય આપવાની વિનંતી કરી.

શિવજીએ પોતાનો પરિચય આપ્યો. તેજ સમયે અને ॐ નો ગંભીર ધ્વનિ સાંભળ્યો તથા શિવલિંગને વિષ્ણુજીએ વિશિષ્ટરૂપમા જોયું તેના ડાબા ભાગમાં આકાર,જમણા ભાગમાં હાકાર અને જમણા મધ્યભાગમાં નકારને જોયો.સત્ય,આનંદ અને અમૃત સ્વરૂપ પરબ્રહ્મ જ ઍંકારમાં દેખાઈ રહ્યો હતો. જયારે અમે એ વિષયમાં વિચાર કરી રહ્યાં હતા ત્યાં એક મહાત્મા ત્યાં આવ્યા તેમણે કહ્યું કे,

ॐ શિવજીનું બ્રહ્મસ્વરૂ૫ જ છે. તેમણે કહ્યું કे તે અગોચર છે ॐँ ના અ,૩,મવર્ણ બ્રહામ, વિષ્ણુ, અને મહાદેવનુ પ્રતીક છે અને આ ત્રણે રૂપ સૃષ્ટિમોહન તથા અનુચ્રહ કાર્યોના પ્રતીક છે. અકારબીજ છે હકાર કારણરૂપ યોનિ છે તથા નકાર બીજી છે આ પ્રમાણે મહેશ્વરની ઈચ્છાથી બીજી બીજ યોનિમાં પડી ચારે દિશાઓમાં વિકસીત થવા લાગ્યા તેનાથી એક સુર્વણમય અંક ઉતપન્ન ગયુ અને વર્ષો સુધી પાણીમાં સ્થિર રહ્યું તેના બે ભાગ

થઈ્ઈ ગયા. ઉપરના ભાગથી સ્વર્ગલોક અને નીચેના ભાગથી પૃથ્વી લોક પ્રગટ થયું. આ અંડથી જ શિવજીનો ચતુભુજ અવિર્ભાવ થયો અહીં શિવજ ત્રિરૂપધારી બ્રહ્મા,વિષ્ણુ અને મહેશ રૂપમાં પ્રભુ છે અને બનેે મહાદેવની વેદમંત્રોથી સ્તૃતિ કરી અને શિવજી દ્વારા દસ ભુજ રૂ૫ પરમ કાંતિમાન પંચમુખરૂપમાં અમારી સામે પ્રગટ થતા જોઈ અમને સંતોષ થયો શિવજીથી or ૪૮ અक્ષરોવાળો ગાયત્રીમંત્ર આઈ માત્રાઓ વાળો શિવમંત્ર, મૃત્યુંજય,ચિંતામણીમંત્ર તથા દક્ષિણામૂર્તિ મંત્ર ઉત્પન્ન થયો અને બંનેએ આ પાંચે મંત્રોને ચ્રહણ કરી શિવજીની સ્તૃતિ શરૂ કરી.

આ સમયે ભગવાન શંકરે પ્રસન્ન થઈ વિષ્ણુએ પૂછયુ તમે કૃપા કરીએ કહો કે, તમે કયા રૂપમાં પ્રસન્ન થાવ છો, શું ફળ આપો છો?અને તમારૂ દિવ્ય રૂપ શું છે. આ જિજ્ઞાસાને શાંત કરવા માટે એક આખુ વ્રત જાણવું જરૂરી છે. એક સમયે હિમાલયની સુંદર કંદરામાં નારદજીએ ખુબ લાંબુ તપ કર્યુ અને અહં બ્રહ્માસ્મિની ભાવનાથી સમાધિસ્થ થઈને બ્રહ વિધાનનને અપનાવ્યુ. નારદજીના ઘોર તપથી ઈન્દ્ર વિચલિત થઈ ગયા અને કામદેવ પાસે પોતાની મનોકામના પુરી કરવા માટે મદદ માંગી ઈન્દ્રને એ ભય હતો કे તપ સફળ ઈન્દ્રને ડર હતો કे ત૫ સફળ થવાથી નારદ કયાંય ઈન્દ્રપઠની માગણી ન કરવા લાગે.

કામદેવે ઈન્દ્રની વાત માનીને નારદજના તંથને ભંગ કરવાનો વિચાર કર્યો. કામદેવ નારદજીના તપસ્યા ક્ષેત્રમાં ગયા અને ત્યાં જઈને પોતાની બધી કામપૂર્ણ અસરોનો ખુબજ પ્રસાર કર્યો પરંતુ નારદજીમાં લેશમાત્ર વિકાર ઉત્પન્ન ન થયો નારદજી તેજ જગ્યા પર તપસ્યા કરી રહ્યાં હતા. જયાં શિવજીએ કામદેવને ભસ્મ કર્યા અને તે આખા વિસ્તારને કામના પ્રભાવથી અસરહીન જાહેર કરી દીધો હતો. જયારે ઈન્દ્રને કામદેવની નિષ્ફળતાના સમાચાર મળ્યા તો તે પોતે જ આવીને નારદજમાં અભિમાન ઉત્પન્ન થઈ ગયુ અને તે પોતાને કામજીત માનવા લાગ્યા.

તેમના મનમાં એટલો મોહ ઉત્પન્ન થયો કे તે શિવજીની પાસે આવીનો પોતાના કામવિજયની કથા સંભળાવવા લાગ્યા.શિવજીએ નારદજને સલાહ આપી, પરંતુ નારદજ માન્યા નહી અને તે કામવિજયની કથા સંભળાવી તે ઉપરાંત વિષ્ગુ લોકમાં પણ તે જાણે એજ વાત બતાવી આ રીતે નારદજના મનમાં પોતાનામાં કામ વિજયી થવાનો અહંકાર પૂર્ણરૂપથી ભરાઈ ગયો વિષ્ગુજએ નારદજનુ યોગ્ય સ્વાગત કર્યુ અને જયાં તેના જ્ઞાન વૈરાગ્યની પ્રશંસા કરી ત્યાંજ નારદજીએ આ આચરણ માટે શિવની મનોમન સ્તુતિ પણ કરી. નારદજીનો મોહ અને અહંકાર એટલો

વધી ગયો હતો કે તેનો નાશ થવો જરૂરી હતો છેવઠે શિવજીની ઈચ્છાથી વિષ્ણુએ નારદના મોહ અનેખ અહંકારના નાશ માટે એક યોજના બનાવી વિષ્ગુએ નારદના માર્ગમાં એક સુંદર નગર બનાવ્યું ત્યાંના શાસક શીલનિધી દ્વારા પોતાની અદ્વિતીય સુંદરી કન્યાનો સ્વયંવર કરમવ્યો નારદજી ત્યાં પહોંચ્યા તો તે કન્યાએ તેમને પ્રણામ કર્યા.તેને જોતા જ તે તેમના પર મુગ્ધ થઈ ગયા નારદજીએ તેમની ભાગ્ય રેખા પર વાંચ્યુ કે તેનો પતિ અજેય હશે. તેથી જ નારદજી તેને મેળવવા માટે વ્યાકુળ થઈ્ઈ ગયા આ કાર્યને પૂર્ણ કરવા માટે નારદજી વિષ્ણુનુ રૂપ લેવા માટે તેમની પાસે ગયા અને તે કન્યા સાથે પરણવાની ઈસ્છા વ્યક્ત કરી. ત્યારે વિષ્ણુજીએ નારદને વાનરનુ રૂપ આપીને તેમને મોહ ભંગ કરવા માટે તેમને સ્વયંવરમાં મોકલ્યા.

નારદજી સ્વયંવરના સ્થળે પહોંચ્યા શિવજીની માયાને કારણે ત્યંં ઉપસ્થિત બધા રાજાઓએ નારદજીને તેના વાસ્તવિક રૂપમાં જોયા પરંતુ શિવજીના બે ગણ ત્યાં બ્રાહ્મણના વેશમાં હતા અને તે નારદની હાંસી ઉડાવવા લાળ્યા. જયારે કન્યા વરમાળા હાથમાં લઈને ત્યાં હાજર થઈ તો ઉંચા ઉંચા થઈને જોવા લાગ્યા બીજી તરફ તે કન્યા નારદજને જોઈને અત્યંત ત્રસ્ત થઈ રહી હતી તેણે જેવા જ એક રાજાના રૂપમાં વિષ્ચુજીને

દરવાજા પર જોયા તો તેમના ગળામાં માળા નાખી દીધી. આ જોઈને નારદજ એકદમ દુ:ખી થઈ ગયા તથા તોમણે રૂદ્રગણોના કહેવાથી પોતાનુ પ્રતિબિંબ પાણીમાં જોયુ. નારદજને ખુબજ ક્રોધ આવી ગયો અને તે સમાપ્ત થયો નહી અને તે સીધા વિષ્ગુને સાયુ-ખોટુ સંભળાવવા લાગ્યા નારદજીએ વિષ્ણુને ર્રી વિયોથી દુ:ખી થવાનો શાપ આ અને એ પણ કહ્યું કે આ વિયોગભર્યા દુ:ખને દુર કરવા માટે તમારે વાનરોની જ સહાયતા લેવી પ૩શે.વિષ્ણુજીએ શિવજીની માયાને સમજતા આ શાપને શિરોમાન્ય કર્યો.

શિવજીએ પોતાની માયા સમેટી લીધી અને ત્યારબાદ તરતજ નારદજ પોતાની સહજ સ્થિતિમાં આવી ગયા અને પોતાના આચરણ માટે વિષ્ણુના ચરણમાં પડીને ક્ષમા-પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા. ત્યારે તેમને ખબર પડી કે તેમના અભિમાનને સમાપ્ત કરવા માટે શિવજીએ જ માયાની જાળ રચી હતી નારદજી એ જાણીને ખુબજ આશ્ચર્ય થયું કે તેમને અનુભવ થયો કે શિવજીના આદેશથી વિષ્ણુ, બ્રહહા તથા અન્યના ત્ર વિશિષ્ટરૂ છે.સૃષ્ટિ જન્મદાતા બ્રહ્મા, પાલનકર્તા વિષ્ણુ અને સંહારકર્તા મહેશ એટલે રૂદ્ર એવી રીતે શિવજીની પુજા કરવાથી,રદદ્રાક્ષ અને સાધકનુ અજાન દુર થાય છે. વિષ્ણુજએએ બતાવ્યું

હે હે મુનિ નારદ,ભગવાન શિવ તમારૂ કલ્યાણ કરશે સ્ર્રોત સાંભળો તથા શિવજીની પુજી કરો ત્યાર પછી તરતજ વિષ્યુજ અંતરધ્યાન થઈ્ઈ ગયા અને નારદજી પૃથ્વી પર આવીને જુદા-જુદા સ્થળોએ શિવલિંગની પુજા અને અર્ચના કરવા લાગ્યા અહીં બ્રાભ્મણ વેશ ધારણ કરનાર ગણોના દર્શન નારદજને થયા ગણોને તે વિશે હાપ આપવાને લીધે નારદજીને પસ્તાવો થયો,પરંતુ તેમની વાણી અસત્ય ન થઈ શકતી હતી તેથી નારદજીએ તેમને શાપથી ઉધ્ધારનો ઉપાય બતાવ્યો તેમણે કહ્યું કे શ્રેષ્ઠ મુનિના ધરે ઉત્પન્ન થઈને તમે રાક્ષસ બનશો અને અતુલ્ય બળ,પ્રતાપ તથા ઐ શ્વર્ય પ્રાપ્ત થશે. આના પર પ્રસન્ન થઈને શિવજી ચાલ્યા ગયા.

મુનિઓએ સુતજીને પૂછયું કે આ વિસ્તારથી બતાવવાની કૃપા કરશો કે કેવી રીતે શિવે અનેક રૂપોમાં આવીને સૃષ્ટીની ઉત્પતિ પાલન અને સંહાર કરે છે. ત્યારે સુતજીએ શિવજી દ્વારા કહેવામાં આવેલી વાતને વિસ્તારથી બતાવીએ પ્રમાણે ચાર હજાર યુગનો બ્રહ્મા રૂપી મારો એક દિવસ હોય છે અને એટલા જ પરિમાણની એક રાત્રિ હોય છે આ પરિમાણમાં જ મારૂ સો વર્ષનુ આયુષ્ય હશે દરેક વર્ષમાં બાર મહીના અખને મહીનામાં

ત્રીસ દિવસ અને પરિમાણ પૂર્વ કથિત હશે. માર એક વર્ષ વિષ્ણુજીનો એક દિવસ હશે અને આ રપમાં તેમનું આયુષ્ય સો વર્ષનુ હશે રૂદ્રજીનો એક શ્વાસ બ્રહામ, વિષ્ણુ અને હર, ગાંધર્વ, રાક્ષસ તથા સર્પોનો ર, ૧૦૦ અહો રાત્રિનુ પરિમાણ હશે રૂદ્રના શ્વાસ લેવાથી એક પળ વ્યતિત થશે અને આ રીતે ૬૦ પળોની એક ઘડી અને ૬૦ ધડિઓ નો રૂદ્રનો એક દિવસ થશે રૂદ્રનો શ્વાસ લેવાની કોઈ સંખ્યા નથી અને સમગ્ર સૃષ્ટીનો પ્રલય થયા પછી પણ રૂ્રજ શાસન કરશે.

બ્રહ્મા અને વિષ્ણુએ શિવજીને પ્રણામ કર્યા અને તેમના આદેશને શિરોમાન્ય કરવાનો નિશ્ચય વ્યક્ત કર્યો એના પર શિવજી સંતુષ્ટ થઈને અંતધ્યાન થઈ ગયા. આ વર્ણનને સાંભળીને બ્રહ્માજી બોલ્યા એ સમયથી લોકોમાં લિંગપુજા પ્રચલિત છે સૌથી પહેલા બ્રહ્મા અને વિષ્ગુએ લિંગપુજાને અપનાવી અને ત્યારબાદ અન્ય લોકોએ સુતજી બોલ્યા કે પ્રતિષ્ઠિત લિંગની સવિધિ ઉપાસના રિધ્ધિ-સિધ્ધિ આપનારી છે બ્રહ્મા,વિષ્ણુ અને રૂદ્ર ત્રણેય ભગવાન શિવના અંગરૂપ છે પરંતુ ગુણવત્તાની દ્રષ્ટીથી રૂદ્રની શ્રેષ્ઠતાનો આધાર સ્વયં શિવરૂપમાં छे.

મુનિઓએ સુતજી પ્રત્યે પોતાની કૃતજાતા પ્રગટ કરી અને તેમણે શિવપુજનની વિધિ બતાવવાનો અનુરોધ કર્યો ઋષિઓના મ્રવનોને સાંભળીને સુતજી બોલ્યા કे બ્રહ્યાજને નારદે,ઉ૫મન્યુને કૃષ્ણએઅ અને સનતકુમારને વ્યાસજએ એજ પ્રહન કર્યો તે લોકોએ શિવજીની પુજાનુ જે વિધાનનું વર્ણન કર્યુ છે તને હुં તમને બતાવુ છું. દરેક શિવભક્ત તે બ્રહ મુહૂર્તમાં ઉઠે અને શિવ ગુરૂદેવ અને તિર્થોનુ સ્મરણ કરતા શિવર્ત્રોત્રનો પાઈ કરે.

દક્ષિણ દિશામાં જઈને દરરોજ કાર્મ સંપન્ન કરી હાથગ પગને માટીથી ધોઈને સાફ કરવા ત્યારબાદ સ્નાન કરીને ગણેશજીની પુજ્ર કરો અને પછી શિવલિંગની સ્થાપના કરીને ત્રણવાર પ્રાણાયામ કરો અને ત્રણવાર આચમન કરો ત્રંબકમ યજામહે આ મંત્રનુ ઉચ્ચારણ કરીને શિવજનુ ધ્યાન ધરો અને પછી પ્રણવ મંત્રથી ષડન્યાસ કરતા

શિવજીની પુજાનો પ્રારંભ કરો. ભક્તે વેદો મંત્રોના ઉચ્ચાર કરતા તે સહસ્ત્ર જળધારાથી શિવલિંગને સ્નાન કરાવો પછી ચંદન,કુલ વગેરે અર્પણ કરી વેદમંત્રો દ્વારા સ્તુતિ કરતા પોતાના પ્રણામ નિવેદન કરે.અંજલિમાં ફુલ લઈને આપ્તકામ થવાની પ્રાર્થના કરો અને આ પ્રાર્થનાની સાથે જ શિવલિંગ પર ફુલોની વર્ષા કરો પોતાના અપરાધોની ક્ષમા- યાચના માટે આચમન કરો તે ઉપરાંત પ્રસન્ન મનથી વ્યાપાર વગેરે કરતા સિધ્ધિને માપ કરો.

પૂર્વ સમયની વાત છે કે બ્રહ્મા દેવતાઓને સાથે લઈને વિષ્ગુલોક ગયા.વિષ્ણુએ દેવતાઓને આવવાનું કારણ પૂછ્યું તો તેમણે બતાવ્યુ કે અમે એ જાન મેળવવા આવ્યા છીએ કે દુરિત-વિનાશ માટે કયા દેવતાની સેવા કરવી જોઈએ. તેમના આ પ્રશનના જવાબમાં વિષ્ણુજ બોલ્યા કે ભગવાન શંકર બધા દુ:ખોનુ નિવારણ કરવાવાળા છે એટલે એજ સેવ્ય છે શિવજીની પુજાથી મનુષ્ય બધા દુ:ખો નષ્ટ થાય છે અને તેનાથી બધા સુખ પ્રાપ્ત થાય છે તથા મુક્તિ પણ સુલભ થઈ્ઈ જાય છે. વિશ્વકર્માએ વિષ્ણુજન આદેશથી અને જુદા જુદા દેવતાઓના અનુરોધથી અનેક દેવતાઓને પ્રદાન કરવા માટે અનેક શિવલિંગોની રચના કરી અને તેને જુદા-જુદા દેવતાઓને આપી દીધા.

ઈન્દ્ર માટે પદસ રાગ મણિા ખચિત,વિશ્વ દેવ માટે રજતમય,કુબેર માટે સ્વર્ણમય, અથ્વિનીકુમાર માટે પીતળના, નાગ માટે ચંદનના, ધર્મરાજ માટે પીતમણીના, લક્ષ્મી માટે સ્ફટિકના, છાયા માટે મૃતિકામય, વરૂણ માટે ઈન્દુ નિલમણિ ખ્યિત, ચંદ્ર માટે મૌકિતક, યજા માટે દધિમય, બ્રહાા માટે સુવર્ણમય,અને દેવી માટે નવનીતમય લિંગોની રચના કરીને બધા દેવોને આપી દીધા. જયારે બધા દ્વેતાઓને લિંગ મળી મુકયા, ત્યારે વિષ્ણુએ ફરી

તેમને કહ્યું કે બ્રહ્મની પ્રાપ્તિનો એકમાત્ર ઉપાય પ્રતિમા-પુજન છો જે રીતે મૂળના ખેંચાવાથી ડાળીઓ લીલીછમ થઈ જાય છે,એજ રીતે શિવલિંગની પુજાથી બધા દેવતાઓ પોતાનામાં જ પ્રસન્ન થર્ઈ જાય છે. આ રીતે વિષ્ણુજ પાસેથી તત્વજ્ઞાન મેળવીને દેવતા લોકો ફરીથી પોતાના ધામમાં પાછા ફરી ગયા અને નિષ્ઠા પૂર્વક શિવલિંગની પુજા કરવા લાગ્યા. બ્રહ્માજએ નારદજને કહ્યું કे જાણવુ પણ ખુબજ જરૂરી છે કે ક્યા પાનફુલથી શિવજીની પુજા કરવાથી શું ફળ મળે છે.

કમલપત્ર,બિલિપત્ર,શંખપુષ્પીથી શિવજીનુ પુજન લક્ષ્મી દાયક છે ૫૦ કમળ પુષ્પોથી શિવજીનું પુજન રોગનિવારક છે અને એક સહસર્ત કમળોથી કરવામાં આવેલી પુજા ભાર્યાદાયક છે જે વ્યક્તિ મુક્તિ ઈચ્છે છે. તેણે કુશાથી શિવજની પુજા કરવી જોઈએ અને જેને આયુષ્યની ઈચ્છા છે તેણે દુર્વાથી તથા પુત્ર ઈં્છતા હોય તેણે ધતુરાથી શિવજની પુજા કરવી જોઈએ અને પ્રતાપના ઈન્છુ કે પણ આંકડાના ફુલથી શિવજીની પુજા કરવી. કરેણના ફુલથી કરવામાં આવતી પુજાથી દરિદ્રતા દુર થાય છે તથા હારસિંહારથી કરવામાં આવેલી પુજા સમૃધ્ધિ દાયક હોય છે શત્રુનાશ માટે જેના શત્રુનુ મૃત્યુ અભીષ્ટ હોય ત્યાં રાઈના ફુલોથી શિવજની પુજા કરવજ જોઈએ. કેતકી અને ચંપા ફુલ શિવની પુજા માટે બહિરકૃત છે.

નારદજીએ બ્રહ્માજીને શિવજીના અંતર્હિત થઈ ગયા પછીનુ વ્રતાંત જાણવા ઈચ્છયુ ત્યારે બ્રહ્માજીએ બતાવ્યું કે શિવજના અંતર્ધ્યાન થઈ જવાથી મેં હંસનુ અને વિષ્ણુજીએ વરાહનુ રૂપ ધારણ કરી લીધુ તથા સૃષ્ટીની રચના પર વિચાર કર્યો હંસ અને વરાહનું રૂપ ધારણ કરવાના કારણો ઉપર પ્રકાશ ફેંકતા અને નારદજીની જિજ્ઞાસાનું શમન કરતા બ્રહ્માજી બોલ્યા કे હંસની ગતિ ઉપર જવાની નિશ્મલ હોય છે અને ક્ષીર-નીર જેવી વિવેક બુધ્ધિ તત્વ અતત્વના જાનમાં જેવી હંસની હોય છે એવી કોઈ બીજા પક્ષીની નથી હંસ જ જ્ઞાન અને અજાનના

નિર્ધારણમાં સૌથી વધારે સક્ષમ છે તેથી જ મेં હંસનુ રૂપ ધારણ કરી લીધુ વરાહની નીચે જવાની ગતિ નિશ્ચલ હોય છે. તેથી વિષ્ણુએ વરાહનુ રૂપ ધારણ કરી લીધુ. ત્યારબાદ નારદજીને સૃષ્ટી-રચનાનુ વિવરણથી પરિચિત કરાવતા બ્રહ્માજએ કહ્યું કે શિવના અંતર્હિત થઈ જવાથી વિષ્ણુજ બ્રહ્માંડમાંથી બહાર નીકળીને વૈંકુઠ ચાલ્યા ગયા અને તે સમયે મેં શિવ અને વિષ્ણુને પ્રણા કરી સૌથી પહેલા જળનું નિર્માણ કર્યુ અને તે સમયે મેં શિવ અને વિષ્ણુને પ્રણામ કરી સૌથી પહેલા જળનું નિર્માણ કર્યુ તે જળમાં મે એક

અંજલી નાખીને ર૪ તત્વો વાળું ઈડુ પ્રગટ કર્યુ તે ફરી વિરાટ થઈ ગયુ. આ વિરાટ ઈડામાં ચેતન્ય લાવવા માટે મેં બાર વર્ષ તપ કર્યુ તેના ફળ સ્વરૂપ વિષ્ણુજીએ અણુના અનંતમાં પ્રવિષ્ટ થઈને તેને ચેતન્ય આપ્યુ. ત્યારબાદ જયારે મેં સૃષ્ટિ નિર્માણ આરંભ કર્યા. ત્યારે સૌથી પહેલા અવિધા અને અહંકાર પ્રધાન પાપની સૃષ્ટી મારી સામે પ્રગટ થઈ. તેનાથી મેં સ્થાવરોની રચના કરી અને ફરીથી મુખ્ય સૃષ્ટીની રચના માટે શિવજીનુ ધ્યાન કરવા લાગ્યો.ત્યારબાદ ત્રાંસી ચાલવાળા જીવ ઉત્પન્ન થયા. જેનાથી અસંતુષ્ટ થઈને મે સતોગુણી દેવોની સૃષ્ટી બનાવી. ત્યારબાદ શિવજીના આદેશથી રજોગુણ પ્રધાન માનવીય સૃષ્ટી બનાવી આ પ્રકારે તામસી સ્થાવર, ત્રિર્યક દેવ તથા માનવ સૃષ્ટી થઈ ગયા પછી મેં સર્ગોની રચના કરવાનો વિચાર કર્યો.

સર્ગ-રચનાનો વિચાર આવવાથી ત્રણ સર્ગ ઉત્પન્ન થયા મહતસર્ગ,સુક્ષ્મ ભૌતિક સર્ગ તથા વૈચારિક સર્ગ વૈચારિક સર્ગથી અષ્ટવિધ પ્રાકૃતિક સૃષ્ટી ઉત્પન્ન થઈ આ પ્રકૃતિમાં વિકૃતિ આવવાથી અવર્ણનીય કુમાર સર્ગ ઉત્પન્ન થયો તેના ઉપરાંત દિવજાત્મક સર્ગના અસ્તિત્વમાં આવવાથી માનસ પુત્ર સનક ઉત્પન્ન થયો. સનક વગેરેની વૈરાગ્યની ભાવનાને કારછે જયારે તેમાેે સૃષ્ટી-રચનાની મારી ન આદેશની અવગણના કરી તો મને ક્રોધની સાથે એટલુ વધારે દુ:ખ થયું કे મારી આંખમાં આંસુ આવી ગયા.

ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુ પ્રગટ થયા અને તેમણે મને સાંત્વના આપી તથા ભગવાન શિવનુ ધ્યાન કરવાનુ કહ્યું મેં શિવજીનુ ધ્યાન કર્યુ અને મારા ધ્યાનથી પ્રસન થઈને અર્ધનારીશ્ધર તેજરાશિ નીલ લોહિત શિવ પ્રગટ થયા અને મારી પ્રાર્થનાથી તેમણે પોતાના તુલ્ય રૂદ્રોની સૃષ્ટી બનાવી મેં હાથ જોડીને તેમને માનવીય સૃષ્ટી કરવાની પ્રાર્થના કરી જે મરણધવર્મા હોય. આ પ્રાર્થના પછી ભગવાન મહા દેવે દુ:ખ સાગરમાં નિમગ્ન થનારી અને શુભ ન લાગવાવાળી સૃષ્ટી કરવાની અનિચ્છા પ્રગટ કરી તેમણે કહ્યું હું શરણાગતોને તત્વજ કરાવવાનો છું અને દુ:ખીઓનો ઉધારક છું તેથી જ હું સુખ-દુ:ખમય પ્રજાની સૃષ્ટી નહીં કરૂ આ સૃષ્ટીનો કાર્ય ભાર તમે $જ$ સંભાળો એ વાત જુદી છે કे માયાની બાધા તમને આ કાર્યમાં નહીં આવે.

શિવજના અંતધ્યાન થઈ્ઈ ગયા પછી બ્ર હ્માજીએ સૃષ્ટી-રચનાનુ કાર્ય જાળવી રાખ્યું તેમણે બતાવ્યું કે મેં પંચભૂતોના પંચીકરણ દ્વારા પૃથ્વી જળ, વાયુ, આકાશ, અગિન, પર્વત,સમુદ્ર અને વૃક્ષ વગેરે તથા કાળઆદિથી પર્યન્ત કાળોની સૃષ્ટી બનાવી એના પર પણ હું સંતુष्ट રહ્યો અને મેં ભગવાન શિવનુ ધ્યાન કર્યુ

અંબિકા સહિત શિવનુ ધ્યાન કરવાથી મને જે શક્તિ મળી તેના દ્વારા નેત્રોથી મરીચીને ભૃગુને હદદયી અંગિરાને માથાથી પુલહને કાનથી પુલસ્થને ઉદાન વાયુથી વસિષ્ઠે સમાન વાયુથી ઋતુને અપાનવાયુથી અત્રિને સ્રોતથી દત્રને પ્રાણથી અને ક્રોડથી હે નારદ તમને અને પોતાની છાયાથી કર્દમને ઉત્પન્ન કર્યા. આ કાર્યની સાથે જ જયારે સાધનોના આધારભૂત ધર્મને સંકલ્પથી જન્મ લીધો અને આ કાર્યથી મને ખુબજ સંતોષનો અનુભવ થયો.

આટલી બધી સૃષ્ટી પછી મેં પુરૂષ અને નારીના રૂપમાં પોતાને જ અલગ કર્યા એમા મનુ રૂપ પુરૂષ અને શતરૂપા રૂપી સ્તીનુ રૂપ ધારણ કરી બંનેના લગ્ન કરી મૈથુની સૃષ્ટી ઉત્પન્ન કરી. મનુએ શતરપાથી બે પુત્ર પ્રિયવત્ર અને ઉત્તાનપાદ તથા ત્રણ પુત્રિઓ આફ્રિ, દેવહુતિ અને પ્રસુતિ.ઉત્પન્ન થઈ. આક્દૃતિએ રૂચીને, દ્વેહહતિએ કર્દમને ગ્રહણ કર્યા અને દક્ષ પ્રજાપતિએ પ્રસૂતિનો સ્વીકાર કર્યો પછી તેમની સંતાનોથી આખુ જગત ભરાઈ ગયુ.

આકૃતિએ દક્ષિણ અને યક્ષનને પછી યજએ દક્ષિણના બાર પુત્રોને જનન્મ આપ્યો. દેવહુતિએ પણ અનેક સંતાનો ઉત્પન્ન કરી દક્ષની ચોવીસ કન્યાઓ ઉત્પન્ન થઈ.ઈ. તેમાં તેમણે શ્રધ્ધા, લક્ષ્મી, ધૃતિ, તૃષ્ટ, પુષ્ટિ, મેધા, કિયિયા, બુધિધ, લજજા, વાયુ, શાંતિ, સિધ્ધિ અને કિર્તિ આ તેર પુત્રીઓને યમને આપી દીધી અને બાકી ખ્યાતિ, સ્મૃતિ, પ્રીતિ, ક્ષમા,સંતતિ, અનુરૂયા,સ્વાહા અને સ્વધા, ભૃગુ, ભવ, મરીચિ, અંગિસ, પુલસ્ત્ય, ઋતુ, અત્રિ, વસિષ, વગેરેને ક્રમ ર૫પને સોંપી દીધી. ત્યારબાદ તો શિવજીની કૃપાથી અસીમિત સૃષ્ટી ઉત્પન્ન થઈ. અસંખ્ય જાતિઓ ઉત્પન્ન થઈ. તેમાં બ્રાહ્મણ જાતિ જ સર્વોત્કૃ છે.

નારદજીને બ્રહ્માજી બોલ્યા કे હે નારદ, હું વધારે વિસ્તારથી શિવરૂની વ્યાખ્યા કરુ ધું નિર્ગુણ ભગવાન શિવનું ડાબુ અંગ વિષ્ણુ છે બ્રહ્મા તેમનું સેત્ય અંગ છે અને તેમનું હદય રૂદ્ર છે આજ ક્રમથી ત્રાણ ગુણ સત્વ તેમનું હૃય રૂદ્રછે આજ ક્રમથી ત્રણ ગુણ સત્વ, રજ અને તેમની સ્થિતિ છે શિવજની જ સતોગુણી માયા સતી રજોગુણી, માયા સરસ્વતી અને તમોગુણી માયા લક્ષ્મી છે. સતોગુણી માયાનુ સતીરૂપમાં શિવજી સાથે જ વિવાહ થયો કંનાથી પોતાના પિતાના યજ્માં પોતાના પતિ શિવ (રૂદ્ર)નો ભાગ ન જંઈઈ તેજ સમયે પોતાના પ્રાણનો ત્યાગ કરી લીધો. ત્યારબાદ દેવતાઓની પ્રાર્થના પર તેમણે હિમાચલ સુતાના રપમાં પુનઃજન્મ લીધો અને તપસ્પા કરીને શિનજને પ્રામ કર્યા. આ સાંભળીને નારદ૬ બોલ્યા, હે પુજ્ય પિતામહ,તમે મને ભગવાન

શંકરના કેલાસગમન અને ત્યાં તેમણે મહત્વના કાર્ય કર્યા તે બતાવવાની કૃપા કરો. બ્રહ્માજી બોલ્યા હે નારદ, હું એક વૃતાંત સંભળાવુ છું જુના જમાનામાં ક્રાંપિલ્ય નગરમાં વેદ-વેદાંગના જાતા એક રાજપુરોહિત યજ્ત નામના એક વિધ્વાન રહેતો હતો તેનો યશ ચારે તરફ ફેલાયેલો હતો. તેને એક પુત્ર હતો ગુણનિધિ ગુણનિધિ નાનપણમાં $જ$ ખરાબ સંગતમાં પડીને જુગાર વગેરે રમવા લાગ્યો હતો. તે ઘરનો સામાન ચોરીનો જુગારમાં હારવા લાગ્યો.શરૂઆતમાં ગુણનિધિની માતાએ જાણવા છતાં પણ તેના દુર્ગુણ પિતાથી છુપાવ્યા જ્યારે પણ યજ્ત પોતાના પુત્ર વિશે પુછતો ત્યારે બહાનુ બનાવીને કંઈપણ કહી દેતી તે બતાવતી કે ગુણનિધિ, દેવપુજન,વિદ્યાઅભ્યાસમાં વ્યસ્ત છે.

આ રીતે તે ખોટુ બોલતી હતી સમય આવવાથી ગુણ નિધિના લગ્ન પણ થઈ્ઈ ગયા. લગ્ન પછી ગુણનિધિ માતાએ પોતાના પુત્રને કહ્યું કે હવે તું તાર કુકર્મ છોડી દો અને પિતાની જેમજ પરંપરાગત કાર્ય કરવા લાગો અને શિક્ષણ મેળવો. ગુણનિધિની માતાએ એ પણ કહ્યું કે જો તેના દુન્કર્મોની જાણ રાજાને થશે તો તેના પિતાની આજવિકા પણ સમાપ્પ કરી દેશે અને પિતા દુ:ખી થશે પરંતુ તે સમયે માતાના નિવેદનની ગુણનિધિ પર કોઈ અસર થઈ નહી તે ચોરી કરીને વધુને વધુ દારૂ પીવા લાગ્યો તે સાથે દરરોજ ઘરના ઘરેણા ચોરીને તથા માતા પાસેથી છીનવીને જુગારમાં હારવા લાગ્યા માતાએ પુત્રના અવગુણ છુપાવવાનુ દુષ્પરિણામ જોઈને પોતાનુ ભાગ્ય પીટયુ પરંતુ તેના પિતાને છતાં પણ કંઈ બતાવ્યુ નહીં ભાગ્યવશ એક દિવસ યશદત્તે પોતાની મુલ્યવાન

વિંટી એક જુગારીના હાથમાં જોઈ અને તેના પર ચોરીનો આરોપ લગાવી દીધો ત્યારે જુગારીએ ગુણનિધિનો બધો ભેદ તેના પિતા સામે ખોલી દીધો જયારે પિતાએ બધી વાત સાંભળી તો તેને ગુસ્સો આવ્યો પરંતુ સાથે-સાથે શરમથી પાણી- પાણી થઈ ગયા. તેમને પોતાના પર ખુબજ ક્ષોભ થયો તે પોતાના ઘરે આવ્યા અને પત્નીને તેજ વિંટીની માગણી કરી. જ્યારે તેણે જોયુ કे તેની પત્ની વિંટી ન આપીને જુદા-જુદા બહાના બતાવે છે

તો તે પત્ની પર ખીજાયો અને ઘણુ ખરૂ-ખોટુ કહ્યું પરંતુ પછી તે પોતાના ભાગ્યને કોસવા લાગ્યો એ દુ:ખથી દુ:ખી થઈને યજ્ઞદતે એ વિચાર્યું કે તે પુત્ર વગરનો હોત તો સાર હોત. પોતાના પિતાના વિવશતા ભરેલા વિલાપને સાંભળીને ગુણનિધિને પણ શરમ આવી અને તે ચિંતાથી ભરાઈ ઉઠયો.તેને એટલુ દુ:ખ થયું કે તે ધર છોડીને ચાલ્યો ગયો ત્યાં તે ભુખ તરસથી તંગ થઈને પશ્ચાતાપ કરવા લાય્યો

એક દિવસ અભાવથી પિડાયેલા ગુણનિધિએ સાંજના સમયે એક નગરમાં શિવરાત્રીનું વ્રત ધારણ કરેલા કેટલાક શિવભક્તચોને મિત્રો સાથે શિવાલયની તરફ જતા જોયા તે પણ તેમની પાછળ-પાછળ ગયો ત્યાં ગુણનિધિએ જોયુ કે તે પુજી-અર્ચના કરી રહ્યાં છે. તે મિઠાઈની સુંગધથી આકર્ષાઈને બહાર દરવાજા પર એટલા માટે બેસી ગયો કે જ્યારે આ લોકો પુજા કરતા-કરતા સુઈ જશે તો તે ખાઘ સામગ્રી ચોરીને ખાઈ જશે

એજ થયું જ્યારે શિવભક્ત નૃત્ય વગેરે ગીતો સમાપ્ત કરીને સુઈ્ઈ ગયા તો ગુણનિધિએ પોતાના દુપટ્ટાનું દોર્ડુ બનાવ્યુ અને દીપકમાં સળગાવી શિવ નિર્માલ્યની વસ્તુઓ ચોરીને ભાગવાની ચેષ્ટા કરી ત્યારે જ તેનોલ એક પગ સુતેલા શિવભક્ત સાથે ટકરાયો. શિવ ભક્તે ચોર-ચોર કહીને બુમો પાડવી શરૂ કરી દીધી તો લોકો પણ જાગી ગયા અને બધા તેને પકડવા લાગ્યા આજ પકડા-પકડીમાં ગુણનિધિનું મृत्यु थई ગયુ.

જ્યારે યમદુત ગુણનિધિને પકડવા માટે આવ્યા તો શિવગણોએ પણ હાજર થઈ્ઈે તેનો વિરોધ કર્યો અને તેઓ ગુણનિધિને શિવલોક લઈ્ઈ જવા લાગ્યા બંનેમાં વિસ્વાદ થયો.યમદુતોએ ગુણનિધિ દ્વારા કરવામાં આવેલા પાપકર્મને ગણવા શરૂ કરી દીધા.

ત્યારે ગણોએ કહ્યું કે તેણે શ્રધ્ધા પુર્વક શિવ-પુજન જોયુ છે કીર્તન સાંભળ્યું છે અને પોતાના દુપટ્ટાથી દીપદાન કર્યુ છે તેથી તેના પાપ કર્મ સમાપ્ત થઈ ગયા. યમદુતોએ શિવગણ પાસે પરાજયનો સ્વીકાર કરી લીધો તે ધર્મરાજની પાસે ગયા અને તેમને બધું વર્ણન સંભળાવ્યુ. ધર્મરાજ બોલ્યા હે ગણો! હું પણ મારી બધી આજાઓનું ઉલ્લંધન સહન કરી શકુછું પરંતુ એ આજાનુ ઉલ્લંઘન કયારેય ન સહન કરી શકુ કે શ્વેતવિભૂતિધારી, રૂદ્રાષ્ષારી, ત્રિયુંડધારી અને શિવમાં આસ્થાવાન કોઈપણ વ્યક્તિને ભૂલીને પણ અહીં ન લાવો જે શિવમાં આસ્થા રાખે છે તેને શિવલોકમાં મોકલવાની મારી હંમેશા આજા છે.

ગુણ નિધિ શિવલોકમાં જઈને કેટલાક સમય સુધી ઘણુ સુખ ભોગવતો રહ્યો ત્યારબાદ કલિંગ નરેશ અરિદમના ધરે દમ નામના પુત્રના રૂપમાં પેદા થયો. તે નાનપણથી જ શિવભક્તિમાં રત હતો અને પછી પિતાના મૃત્યુ બાદ બધા પ્રદેશમાં બધા દેવલયોમાં દીપદાનનો રાજકીય આદેશ કરાવ્યો. ભગવાન શિવની કૃપાથી મર્યા પછી દમ અલકા દેશનો શાસક બન્યો તે પૂર્વ જન્મનો ગુણ નિધિ હતો. જ્યારથી ગુણનિધિ અલકાનો રાજા બન્યો ત્યારથી તેણે ભગવાન શિવની

ખુબજ ભાવના પૂર્ણ આરાધના કરી અને ૧૧૦૦૦ વર્ષો સુધી તપસ્યા કરતા શિવજને એ રૂમાં પોતાના વશમાં કર્યા કે તે અંબિકા સહિત તેને વરદાન આપવા માટે અલકાપુરી આવે તેમણે ધ્યાનમાં લીન ગુણનિધિને આંખો ખોલવા કહ્યું અને પોતાના દર્શનથી આંખો ખોલવા માટે કહ્યું અને પોતાના દર્શનથી લાભાન્વિત થવાનો આદેશ આપ્યો.ગુણનિધિએ આંખો ખોલીને ભગવાન શંકર અને માતા ઉમાને જોયા ભગવતી

ઉમાના રૂપ-સૌદર્ય અને સૌભાગ્ય પ્રત્યે કૃદ્રષ્ટી રાખવાથી તેની જમણીસ આંખ ફુટી ગઈ. સીધી આંખોથી પોતાના પ્રત્યે ધુરતા જોઈને ભગવતી ઉમાએ શિવજીની તરફ જિજાસાપૂર્વક જોયુ તો તેમને ખબર પડી કे તે તેનો પુત્ર છે અને તેના સૌભાગ્યની પ્રશંસા કરી રહ્યો છે ત્યારબાદ શિવજએ તેને યક્ષપતિ કુબેર બનવાનુ વરદાન આપ્યુ અને આજા કરી કે તે અલકાપુરીને પોતાનુ સ્થાયી નિવાસ બનાવી લે. ત્યારબાદ શિવજીએ ગુણનિધિને ઉસના ચરણ સ્પર્શ કરવા માટે કહ્યું કे મારા રૂપ પ્રત્યે द્વેષને કારણે તારી ફુટેલી આંખ પીતવર્ણ થઈ જશે અને તાર નામ કુબેર હશે આ રીતે કુબેર ભગવાન શિવના આદેશ પર વિર્વકર્મા દ્વારા બનાવવામાં આવેલા એક નગરમાં જે અલકાપુરીની નજક જ હતું રહેવા લાગ્યો.

વિશ્વકર્માએ કૈલાસ પર એક સુંદર અને સુવિધાજનક રહેવાના આવાસનુ નિર્માણ કર્યુ જયાં શંકર કયારેક આત્મસ્થ થઈને યાંગલીન થઈ જતા અને કયારેક પોતાના ગણો સાથે જુદી-જુદી ચર્ચા-વાતચીત કરતા આ રીતે શિવજી કેલાસમાં રહીને અનેક પ્રકારની લીલા કરવા લાગ્યા.

સતી ખંડ

એક દિવસ બ્રહ્માજીને નારદજીએે પૂછ્યું કે તેમણે શિવને સાક્ષાત નિર્વિકાર બ્રહ્મ બતાવ્યા છે નિર્વિકાર બ્રહ્મ કેવી રીતે સતી સાથે લગ્ન કરી ગ્રહસ્થ ધર્મને અપ નાવી જીવન વ્યતિત કરવા લાગ્યા?વિષ્ણુજીની પ્રાર્થના પર મહાદેવે સતી સાથે લગ્ન કર્યા સતી અને પાર્વતી એકજ શરીરમાં બે સ્થાનો પર કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયા અને સતી પાર્વતીના રૂપમાં ફરીથી કેવી રીતે શિવજને પ્રાપ્ત થયા?શિવ ચરિત્રનું આ ડું સંપૂર્ણ મને બતાવવાની કૃપા કરે.

નારદજીના આ પ્રશનને સાંભળી બ્રહ્માજી બોલ્યા જયારે હું કામવશ પાગલ થઈને પોતાની કન્યા સંધ્યા સાથે મૈથુનની ઈચ્છા કરવા લાગ્યો તો ધર્મરાજે ભગવાન શિવનુ સ્મરણ કર્યુ ત્યારે શિવજીએ મારી સામે પ્રગટ થઈને મને બોધ આપ્યો શિવજીએ મને મારા પુત્રોની સામે ધિક્કાર્યો અને અપમાનિત કર્યો એવુ મે શિવજની માયાથી મુગ્ધ થઈને જ વિચાર્યુ મારા મનમાં બદલાની ભાવના બળવતર બની ગઈ. મેં મારા પુત્રો સાથે વિચાર કર્યો પરંતુ શિવજી સાથે બદલો લેવાનો કોઈ ઉપાય સુજયો નહીં આ સંદર્ભમાં ભગવાન વિષ્ગુએ મને સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો પરંતુ હું મારી હઠ પર અડગ રહ્યો ભગવાન શિવજને મુગ્ધ કરવા માટે દક્ષની સ્ત્રીથી શક્તિનો જન્મ લેવા માટે હું ઉપાસના કરવા લાગ્યો.

મારી સાધના સફળ થઈ અને તેના ફળ સ્વરૂપ ઉમાના રૂપમાં શક્તિએ દક્ષના ઘરે જન્મ લીધો આ શક્તિરૂપ ઉમાએ કઠોર તર કરીને રૂદ્રનુ વરણ કર્યુ અને શિવજી ઉમા સાહેબ કૈલાસ પર વિહાર કરવા લાગ્યા શિવજની માયાથી વિચલિત દક્ષ ગર્વથી ભરાઈને શિવજીની નિંદા કરવા લાગ્યા અને તેણે પોતાને ત્યાં એક ખુબ મોટા યજ્ઞું આયોજન કર્યુ. આ યજાાં દક્ષે અનેક દેવી-દેવતાઓને આમંત્રણ આપ્યુ પરંતુ શિવજને ન તો આમંત્રણ આપ્યુ અને ન યજમાં તેમનો ભાગ રાખ્યો.

દક્ષને એટલુ અભિમાન થઈ ગયુ હતું કે તેણે પોતાની પુત્રીને પણ નિમંત્રણ ન મોકલ્યુ પરંતુ ઉમા શિવજીની આજા લઈને પોતાના પિતાના યજમાં આવી યજમાં પહાંચીને તેણે જોયુ કે ન તો ત્યાં પોતાના પતિનો ભાગ છે અને ન કોઈ બીજા રૂપથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે કારણ કે તે નિમંત્રણ વગર અને હઈ કરીને પતિ પાસેથી આજા લઈને આવી હતી. તેથી જ પાછા ફરવાને બદલે તેમણે ત્યાં જ શરીરને યજ્ઞી અગ્નિમાં સોંપવાનુ સાર સમજ્યું જ્યારે ભગવાન શિવને ખબર પડી કે ઉમાએ પોતાના શરીરને યજને સમર્પિત કરી દીધુ છે ત્યારે તેમણે પોતાની જટામાંથી વિરભદ્ર ઉત્પન્ન કર્યો અને દક્ષના યશને વિધ્વંશ કરવાનો આદેશ આપ્યો.

વિરભદ્ર શિવજ્ના આદેશ પ્રમાણે દક્ષની યજ સ્ધળીમાં ગયો અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ વગેરે બધા દેવતાઓને પરાજીત કરીને દક્ષનું માથુ કાપવામાં સફળ થયો ત્યારબાદ બધા દેવતા શિવની પાસે આવ્યા અને તેમણે શિવજીની પુજા કરી પ્રસન્ન કર્યા ત્યારે શિવજીએ દક્ષને જીવિત કરી દ્વીધો દક્ષે પણ પોતાના બધા અપરાધ માનીને શિવજીની પુજા કરી અને યજ સંપન્ન થયો યજકુંડમાંથી સતીના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન જવાવાળાઓ જયાં જયાં પડી તેને જ જવાળામુખી પર્વત કરે છે. જવાળામુખીના દર્શન પાપનાશક છે આ સતી હિમાલયના ઘરમાં પાર્વતીના રૂપમાં ઉત્પન્ન થઈ અને ફરીથી કઠોર તપસ્યા કરીને શિવજને પ્રાપ્ત કર્યા. બ્રહ્માજીએ કહ્યં કે, સૌથી પહેલા નિર્ગણ , નિરાકાર, નિર્વિકાર સત્ય, અસત્ય

સદાશિવ ભગવાનના ડાબા અંગથી વિષ્ણુની અને જમણા અંગથી મારી અને હદયમાંથી રૂદ્રની ઉત્પતિ થઈ મેં શિવજીના આદેશથી સૃષ્ટીની રચના કરી અને મારા મનમાં સંધ્યા નામની એક રૂપવતી સ્ર્રી ઉત્પન્ન થઈ આ સ્ર્રી પર હું અને મરીચી વગેરે મારા પુત્રો મુગ્ધ થईઈ ગયા એજ સમયે મારા મનમાં એક સુંદર પુરૂ ઉત્પન્ન થયો,જેના ઉત્પન્ન થવાથી અમારા બધાનુ મન વિકૃત થઈ ગયુ અને અમે સંધ્યા પ્રત્યે કામ માટે આતુર થઈ્ઈ ગયા.જે પુરૂષ ઉત્પન્ન થયો હતો,તેણે પ્રણામ કરીને પોતાના યોગ્ય સ્થાન અને કાર્ય પૂછ્યું મેં તેનુ સ્થાન પ્રાણીઓના હદયમાં નિશ્ચિત કર્યુ અને તેનુ કાર્ય સૃષ્ટીની રચના સહાયક થવાનુ બતાવ્યુ. મેં તેને એ પણ કહ્યું કे વિષ્ણુ, રૂદ્ર અને હું તથા અન્ય દેવતા પણ તેના વશમાં રહેશે.

મારા પુત્રોએ તેના અનેક નામ રાખ્યા. જેમકે મદન, મન્મથ, કંદર્ય,કામદેવ, કામદેવે, હર્ષણ, રોચન, મોહન, શોષણ તથા મારનના પ્રભાવની પરીક્ષા માટે તેનો પ્રયોગ કર્યો તેના બાણોની અસરથી હું તથા મારા પુત્ર મુગ્ધ થઈ્ઈ ગયા સંધ્યામાં પણ કામવાસના ઉત્પત્ન થઈ્ઈ ગઈ. જયારે કામદેવે અમારી આ દશા જોઈ્ઈ તો તેને પોતાની શક્તિમાં વધારે વિ.શ્વાસ થઈ ગયો.આ બાજુ ધર્મએ અમારી આ વિક્કિની અવસ્થા જોઈને ભગવાન શિવનુ સ્મરણ ક્યું શિવજએ પ્રગટ થયા અને તેમણે એ વાત માટે મારી આલોચના કરી કે હું મારી કન્યા

પ્રત્યે આશકત થઈ ગયો છું તેમણે કહ્યું બ્રહ્મા તમે વેદોને પ્રગટ કરવાવાળા છો અને આ વેદ વિરૂધ્ધ કાર્ય છે વેદોની આજા છે કે માતા,બહેન,ભાઈની ત્રી અને પુત્રી પ્રત્યે કયારેય પણ કામમુગ્ધ દ્રષ્ટી ન રાખવી જોઈએ મેં તો મારી કામવાસના પર વિજય મેળવી લીધો હતો પરંતુ મારા વિર્ય પરસેવાના રૂપમાં નીચે પડી ગયા અને તેના પડવાથી અગ્નિધ્વંત વગેરે પિતર ઉત્પન્ન થયા. દક્ષનો પરસેવો પડવાથી રતિ નામની રૂપવતી કન્યા ઉત્પન્ન થઈ અને એ રીતે ભગવાન શિવે અમને પતનમાંથી બચાવ્યા.

થોડા સમય પછી દક્ષે પોતાની પુત્રી રતિના લગ્ન કામ સાથે કરવાનો વિચાર કર્યો રતિના સૌંદર્ય પર મુગ્ધ કામદેવે બ્રહ્માજીનો શ્રાપ ભુલી ગયો અને તેની સાથે લગ્ન કરી આનંદ કરવા લાગ્યો. સંધ્યા પોતાને મારી કામવાસનાનો અને શિવજી દ્વારા કરવામાં આવેલા અપમાનનો તથા કામના શ્રાપને કારણ માનીને વ્યચ્ર થઈ ગઈ. તેણે ભયંકર પ્રાયશ્ચિત કરીને એક એવા આદર્શની સ્થાપના કરવાનો નિશ્વય કર્યો જેનાથી કોઈપણ પિતા પોતાની પુત્રીમાં આસક્ત ન થાય. પોતાની ભાવના પુરી કરવા માટે સંધ્યાએ નજીકમાં જ ચંદ્રભાગા નદીના કિનારે પર્વત

૫ર ત૫ કરવાનું શરૂ કરી દીધુ મેં વસિષ્ઠનુ સ્વરૂ ધરીને સંધ્યાને દીક્ષા લેવાનો આદેશ કર્યો મારા ર૫૫ બદલવાનુ કારણ દીક્ષા-ગુરૂમાં શ્ર’ધ્યા ઉત્પન્ન કરવાનુ હતું. કારણકે મારા પહેલા ચરિત્રને કારણે સંધ્યાનું મારા પ્રત્યે શ્રધ્ધાવછાન થવુ સંભવ ન હતું વશિષ્ઠએ બ્રહ્મચારીનો વેશ ધારણ કરીને તેને દીક્ષા આપી અને ॐ નમ:શિવાય મંત્ર આપ્યો.સંધ્યા મંત્રનો મૌન રૂપે જાપ કરતી ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કરવા લાગી.શિવજી પ્રસન્ન થયા અને તેને વરદાન માગવાનુ કહ્યુ.સંધ્યાએ ત્રણ વરદાન માગ્યા

  • કોઈપણ પ્રાણી જન્મતાની સાથે કામ વાસનાથી ભરેલો ન હોય.
  • મારો પતિ મને ખુબ વધારે પ્રેમ કરે અને મને પણ નિશ્ચિત રૂપથી પ્રિય હોય
  • જે વ્યક્તિ મને કામ-દષ્ટિથી જુએ તે નપુસંક થર્ઈ જાય.

સંધ્યાની આ માગણીઓ સાંભળીને શિવજીએ ઘોષણા કરી કે આ સમયથી મનુષ્યના ત્રણ આયુષ્ય રૂપ હશે, બાળપણ, કિશોરા અવસ્થા અને યુવાવસ્થા કામવાસનાનો ઉદૂભવ કિશોર રૂપને સમાપ્ત થવા પર અને યૌવનના ઉદય થવા પર જ થશે.શિવજીએ એ પણ કહ્યું કે તારો પતિ જ તારો અનન્ય પ્રેમી હશે અને તારા

પતિ સિવાય કોઈ પણ વ્યક્તિ તારા પ્રત્યે કામ-ભાવના રાખશે તે પણ પતિત થઈ જશે. બીજા જન્મમાં તુ મેઘાતિથિની પુત્રી બની અભિષ્ટ ફળ મેળવીશ. શિવજી અંતર્ધ્યાન થર્ઈ ગયા અને સંધ્યાએ પોતાને અગ્નિમાં વિસર્જત કરી દીધા. જયાં પર સંધ્યાએ આત્મોત્સર્ગ કર્યુ હતું. ત્યાં એક સુંદર કન્યા ઉત્પન્ન થઈ, મેઘાતિથિએ તેનુ નામ અરંધતી રાખ્યુ અને તેનુ પાલન પોષણ કર્યુ. પછી સમય આવતા વશિષ્ઠજીની સાથે તેના લગ્ન કરી દીધા.

જ્યારે શિવજી ત્યાં અંતર્યાન થઈ્ઈ ગયા મેં દક્ષ વગેરે પુત્રોના પોતાના અપમાનનો બદલો લેવાનો ઉપાય શોધવા માટે કહ્યું અને કામદેવ પ્રત્યે મેં ખુબજ આશાથી જોયુ.કામદેવે શિવજીને મોહિત કરવાનુ સુચન કર્યુ.કામદેવનુ આ સુચન માનીને મેં વસંતને તેનો સાથી બનાવ્યો અને તેને પણ શિવજના મનને વિકારચ્રસ્ત કરવા માટે કામદેવની સાથે મોકલી દીધો. કામદેવે કૈલાસ પર જઈને પોતાની વિદ્યાઓનો પ્રયોગ કર્યો, પરંતુ સફળ ન

થયો અને પાછા આવીને પોતાની નિષ્ઠળતાની કથા સંભળાવી હું એ વાતથી ઘણો ચિંતાતુર थયો અને મેં વિષ્ણુજીનુ સ્મરણ કર્યુ વિષ્ણુજી પ્રગટ થયા અને તેમણે મને શિવજી સાથે દ્રોહ ન કરવાની સલાહ આપી. સાથે જ વિષ્ણુજીએ શિવજને સ્રી-સંયુક્ત કરવા માટે ઉમાની ઉપાસના કરવાનું કહ્યું.વિષ્ણુજીએ બતાવ્યું ક શિવજીએ ૪ તેને કહ્યું છે કે શિવજીનુ રદ્રરૂપ ધારણ કર્યા પછી સતીજ તેમની

પત્ની થશે. ત્યારપછી મેં જગદમ્બિકા શિવાને પ્રસન્ન કરવા માટે તેમની પુજી કરી અને તેમને નિવેદન કર્યુ કे તે દક્ષની પુત્રી થઈને શિવજની પત્ની બને પહેલા તો શિવાએ મને ધુત્કાર્યો પરંતુ પછી મેં મારી તપસ્યાના ગૌરવને કારણે મારી વાતને સ્વીકારી લીધી બીજી તરફ દક્ષને પણ શિવાની પ્રાર્થના કરી પોતાની પુત્રી બનીને શિવજીની પત્ની બનવાનુ વરદાન મેળવ્યુ.

દક્ષ પ્રજાપતિ માનસી દષ્ટિથી પણ પ્રજાની વૃધ્ધિ ન થતી જોઈને મારી પાસે આવ્યા. મારી આજાથી દક્ષે અશ્વીની સાથે લગ્ન કરી મૈથુન દ્વારા હર્યારઅ નામથી સમાન ધર્મશીલ અને ગુણવાળા દસ હજાર બાળક પ્રાપ્ત કર્યા. દક્ષે તેમને આગળ સંતાન વૃધ્ધિ કરવાનો આદેશ આપ્યો હર્યાશ્વે નારાયણ તીર્થમાં ભગવાનનીસ પુજી કરવાનો નિશ્ચય પ્રગટ કર્યો ત્યાં તેનો તમારી સાથે (નારદ)મિલન થયું તમે જ તેને બ્રહભ્મ પ્રાપ્રિનું સાયુ સુખ બતાવ્યુ અને શાનનો

ઉપદેશ આપ્યો. ત્યારબાદ તે પ્રજાની ઉત્પત્તિની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ્ઈ ગયા.ત્યારબાદ ફરી દક્ષે સબલાશ્વગણ નામના એક હજાર અન્ય પુત્રોને જન્મ આપ્યો કારણ કે તે પોતાના પહેલા પુત્રોથી નિરાશ થઈ્ઈ ચુક્યો હતો પરંતુ આ પુત્રોએ પણ ઈશ્વર-ચિંતન કરવાનો પોતાનો નિર્ણય વ્યક્ત કર્યો અને તેણે પણ હે નારદ તમે સાંસારિકતાથી વિરકત કર્યા. દક્ષે તમને શ્રાપ આપ્યો કे તમે એક સ્થાન પર વધારે સમય સ્થિર ન રહી શકો.

કેટલાક સમય પછી દક્ષે સાઠ કન્યાઓ ઉત્પન્ન કરી તેમાં ધર્મથી દસ કન્યાઓનો કશ્ય૫ મુનિ સાથે તેરનો અને ચંદ્રમાં સાથે સત્યાવીશ કન્યાઓના લગ્ન કરી દીધા ત્યારબાદ બે-બે કન્યાઓનો ભૂત અંગીરા અને વૃશ્વાદ્ધ સાથે તથા બાકી રહેલી કન્યાઓના લગ્ન ગરૂડજી સાથે કરી દીધા. આ કન્યાઓથી ઉત્પન્ન થયેલા સંતાનોથી આખુ જગત ભરાઈ ગયુ. આ બાજુ કેટલાક સમય પછી શિવાએ પોતાના આપેલા વરદાનની રક્ષા કરતા દક્ષને ત્યાં અશીનના ઉદરમાં પ્રવેશ કર્યો અને સમય આવતા જન્મ લીધો અને ચારેબાજુ આનંદ છવાઈ ગયો.

અનેક બાળ્લીલાઓ કરતી શિવા વધતી ગઈ અને યુવતી બની ગઈ. તેને યુવતી થતી જોઈને દક્ષ એ વાતની ચિંતા કરવા લાગ્યો કे કેવી રીતે શિવજીના શિવા સાથે લગ્ન થાય. શિવાએ પોતાના પિતાની આજાથી અને માતાની અનુમતિ લઈને ભગવાન શિવને પતિના રૂપમાં મેળવવા માટે પોતાના ઘરમાં જ નંદા વ્રત કર્યુ. શિવા શિવજના ધ્યાનમાં તન્મય બનીને તપ કરવા લાગી તેના આ તપથી બ્રાહ વગેરે દેવતા ખુબજ પ્રસન્ન થયા અને તેમણે કૈલાસ પર્વત આવીને લોક લોકેશ્વર ભગવાન મહાદેવને શ્રધ્ધાપુર્વક નમસ્કાર કર્યા અને તેનુ આરાધન अर्यु.

શિવજીએ દેવતાઓનુ આવવાનુ કારણ પૂછ્યું મેં સૌથી પહેલા શિવજીની સમક્ષ નિવેદન કર્યુ.ભગવાન!તમારી સહાયતા વગર હું સૃષ્ટી-રચનાનુ કાર્ય સંપન્ન ન કરી શકુ જ્યાં સુધી તમે રાક્ષસોનો સંહાર નહીં કરો અને જયાં સુધી તેના ઉત્પાક્ષોનો નાશ નહીં થાય ત્યાં સુધી નવી સૃષ્ટા-રચના સંભવ નથી. તમે રૂદ રૂપમાં અવતાર ધારણ કર્યો છે અને પોતાના ३ૂપ ભેદથી કર્મ ભેદનુ અમને જાન કરાવ્યું છે તમે જ બતાવ્યુ છે કે હું સૃષ્ટિકર્તા છું વિષ્ણુપાલક છે અને તમે રૂદ્રરૂપમાં સંહાર કર્તા છો.

હે પરમ તત્વ શિવ અમે બનેએ લગ્ન કરી લીધા છે અને તમે પણ હવે લગ્ન કરી લો આજ અમારા બધાની વિનંતી છે વિષ્યુજીએ માર સમર્થન કર્યુ અને શિવજીને પ્રસન્ન કર્યા.એના પર પણ શિવજી બોલ્યા કે મને યોગમાં જ આનંદ આવે છે પરંતુ હું તમારી લોકોની ઈં્છાનો પણ આદર કરૂ ધું શું તમારી લોકોની દ્રષ્ટીમાં એવી કોઈ કન્યા છે જે મારા તેજને સહન કરી શકે અને મારી જેમજ યોગીની થई શકે? આ સાંભળીને મેં શિવજની સામે ઉમાનુ ધોર ત૫ અને તેની યોગ્યતાનુ વર્ણન કર્યુ શિવજીએ અમારો અનુરોધ સ્વીકારી લીધો અને અમે ખુબ પ્રસન્ન થઈ ગયા.

નંદાવ્રતનુ ઉપસ્થાપન કરતા ઉમાનો ઘણો સમય પસાર થઈ્ઈ ગયો હતો.શિવજી તેમની સામે પ્રગટ થયા અને વરદાન માંગવાનો અનુરોધ કર્યો ઉમાએ તેમને જોયા અને જોતી જ રહી તે કંઈપણ બોલી શકી નહી. જયારે શ્રિવજીએ બીજીવાર વરદાન માંગવાનુ કહ્યું તો ઉમાએ કહ્યું કे તમને જે સારૂ લાગે તે વરદાન આપી દો. આ સાભળીને શિવજીએ ઉમાને અર્ધાગીની બનાવવાનું વરદાન આપ્યુ.ઉમાએ તેમને વિનંતી કરી કे તે વિધિપુર્વક તેને તેના પિતા પાસે માંગે ત્યારે શિવજએ મને દુત રૂપમાં દક્ષની પાસે કન્યા માંગવા માટે મોકલ્યા દક્ષે મારો પ્રસ્તાવ મની લીધો.

દક્ષની સ્વીકૃતિની સુચના મેં શિવજ્ને આપી ત્યારબાદ વિષ્ણુ તથા મારા અનેક પુત્રોને અને પોતાના ગણોને આમંત્રણ આપ્યુ. તેમણે મૈત્ર શુકલ તેરસ, રવવવારના દિવસે ઉતરા ફાલ્ગુની નક્ષત્રમાં દક્ષના ઘર તરફ પ્રયાણ કર્યુ દક્ષે યથાસાધ્ય અત્યંત આદર-સત્કારથી જાનનું સ્વાગત કર્યુ અને વૈદિક વિધિથી કન્યાદાન કર્યુ. ત્યારબાદ એક ઘટના બની. જે સમયે શિવજી અને ઉમા લિગ્ન મંડપમાં બેઠા હતા તો હું સતીની રૂપ આત્માને જોઈને ઘણો જ ઉત્સુક થઈ ગયો. મારી ઉત્સુક્તા, વ્યાકુળતાની સીમા સુધી વધી ગઈ. મેં ઉમાના મુખને જોવાની

ઘણી ચેષ્ટા. કરી. જ્યારે મને પોતાની કામુકતા પર અંકુશ લાગતોં અનુભવ ન થયો તો મેં સતીનુ મુખ જોવા માટે એક ચાલ ચાલી. મેં યજકુંડમાં ભીના લાકડા નાખીને ધુમાડો ઉત્પન્ન કરી દીધો.ધુમાડાને કારણે સતીને પોતાનો ઘુંઘટ ખોલવો પડયો અને સતીના આ પ્રકારથી ખુલેલા મુખને જોઈને હું સ્ખલીત થઈ ગયો. શિવજીને મારા આ પાપકર્મની જાણ થઈ્ઈ ગઈ અને તે પોતાનુ ત્રિશુળ ઉઠાવીને મને મારવા દોડયા જયારે મારા પુત્રોએ મારી મદદ માટે હાહાકાર કર્યો તો દક્ષ મદદ માટે આવ્યા પરંતુ તેનુ કોઈ ફળ ન નીકળ્યુ પછી

વિષ્ગુજીએ ખુબજ વિન્રમભાવથી સ્તુતી કરી જેનાથી શિવજીનો ક્રોધ શાંત થયો મે પણ તેમની અનેક પ્રકારની સ્તુતી કરી પસ્તાવાનો ઉપાય પુછયો શિવજીએ પસ્તાવાના રૂપમાં મારા માથા પર આસન જમાવી દીધુ અને મનુષ્ય બનીને પૃથ્વી પર વિચરણ કરવાનો ઉપાય સુચવ્યો જેથી પૃથ્વીના પ્રાङી બીજાની પત્નીઓ પર કુદ્્ટી ન નાખે જયારે મેં શિવજીએ આપેલા छંડનો સ્વીકાર કરી લીધો શિવજી પ્રસન્ન થઈ ગયા ત્યારબાદ શિવજએ દક્ષ પાસે ઉમા સાથે કैલાસ પર્વત પર જવાની અનુમતી માંગી કैલાસ પર આવીને શિવજી સતીની સાથે પચીસ વર્ષ સુધી વિહાર કરતા રહ્યા.

એ પછી સતીની સહમતિથી શિવજીએ હિમાલયના એક અત્યંત સુંદર અને એકાંત સ્થળ પર ચાલ્યા ગયા.ત્યાં જઈ સતીએ શિવજને એક દિવસ પૂછયુ કे આ સંસારમાં વિષયી જીવ કેવી રીતે પરમપદની પ્રાપ્તિ કરી શકે છે?આ પ્રહનનો જવાબ આપતા શિવજી બોલ્યા, હે દેવી! જીવની સદગતિના બે ઉપાય છે બ્રહ્મનું જાન અને બ્રહ્મનું સ્મરણ આ બંનેમાં જાન દુર્ગમ છે કેમકે પરબ્રહ્મ જાણવું મુશ્કેલ છે. શાનાતીત છે. જાનનું સાધન જ સ્મરણ મૂલક ભક્તિ છે. એટલે જે ભક્ત ભક્તિનો મહિમા નથી જાણતો તે બ્રહ્મ તત્વને જાણી નથી શકતો નિર્ગુણ બ્રહ્મની ભક્તિ સરળ નથી અને તેના માટે જે ધ્યાન અપેક્ષિત છે તે બધા જીવોમાં હોતુ નથી આજ કારણથી સગુણ ભક્તિ સુલભ

છે અને તેને અપનાવી ભક્ત આત્મકલ્યાણ કરી શકે છે આ સાથે અધમ પણ તેને અપનાવી સંસારને પાર કરી શકે છે હું ભક્તિ માટે ભક્તિના તમામ વિરોધો દૂર કરી સિધ્ધિના માર્ગમાં તેનો સહાયક બનુ ધું આ પ્રમાણે ભક્તિ પરમ વિજાન છે બ્રહ્માજીએ આ ઉપરાંત શિવના પરમપાવન ચરિત્રનું વર્ણન કરતા સતીના ત્યાગની વાત સંભળાવી બ્રહ્નાજીએ કહ્યું હે નારદ! એક સમયે ત્રણેય લોકનું પ્રમાણ કરતા શિવજી સતી સાથે દંડકવનમાં ગયા ત્યાં તેમણે જોયુ કે ભગવાન રામ સામાન્ય માનવીની જેમ પશુઓ, પક્ષીઓને સીતા વિષે પૂછતા વિયોમાં ફરી રહ્યાં હતા. જયારે ભગવાન શંકરે આગળ વધી રામને

મ્રમાણ કર્યા તો સતીને થયું કે પત્ની વિયોગથી પીડાતા એક અજાણ્યા વ્યક્તિને શિવજી પ્રગામ કेમ કં છે આ સમયે સતી શિવમાયાથી મુગ્ધ થર્ઈ ગયા હતતા તેમણે શિવજને પૂછયું કે આ કેવુ આચરજ છે કे તમે એક સામાન્ય વ્યક્તિને પ્રણામ કરી રહ્યાં છે. ત્યારે શિવજી બોલ્યા હે દેવી, શ્યામવર્ણવાળા રામ અને ધઉવર્ણા લક્ષ્મા શેષના અવતાર છે આ લોકો પૃથ્વીનો ભાર હળવો કરવા મારી જ આજાથી લીલા કરી રહ્યાં છે. જો તમને વિશ્ધાસ ન હોય તો તુ જાતે જઈ તેની પરીક્ષા કરી લો.હું અહીં વટવૃક્ષની છાયામાં રાહ જોઉ છું.

સતીએ રામની પરીક્ષા લેવાનો નિર્ણય કર્યો અને તે સીતાનું રૂમ ધારણ કરી રામ સામે ઉપસ્થિત થયા. રામે કોર્ઈ સંસવ વગર સતીની. વાસ્તવિકતા. જાણી તેમને સીતાના રૂપમાં એકલા ફરવાનું કારણ પૂછયું એ પરથી સતીનો સંદેહ દૂર થઈ ગયો અને પૂછયુ કે તમને પ્રણામ કરવાનું રહસ્ય શું છે? પછં! પાસેથી એક મનોહારી અને વિશાળ ભવનમાં એક દિવ્ય સિંહાસન અને ઓં સુંદર છત્ર બનાવડાવ્યું એ પછી અનેક દેવો,મુનીઓ, ગાંધર્વોની હાજરીમાં વૈકुંઠવાસી ભગવાન વિષ્ણુને તે આસન પર બેસાડયા શિવજીએ તેમને અવિષિક્ત કરી

પોતાનું સંપૂર્ણ ઐર્ધર્ય અને સૌભાગ્ય આપીને સૃષ્ટિના કત્તા બનાવ્યા અને તેમને અનેક અવતાર લેવાવાળા ગણાવ્યા શિવજીએ વિષ્ણુને તેજ સમયે એ વરદાન પણ આપ્યું કे પૃદ્વી પર જયારે વિચરણ કરશે ત્યારે શિવભક્ત તેમના પ્રત્યેક અવતારનું સન્માન કરશે છેટલા હે દેવી, મારા આ અવતાર અવસ્થામાં ભગવાન શિવે પોતાના વરદાનનું ગૌરવ જાળવવી મને પ્રણામ કર્યા અને સન્માન વ્યક્ત કર્યુ હું પિતાની આજાથી વનમાં આવ્યો છં અહીં કોઈ રાક્ષસે મારી પત્નીનું અપહરણ કરી લીધુ છે પરંતુ હવે ભગવાન શિવના દર્શન પછી મને એ વિશ્વાસ થઈ ગયો છે કે, હું મારી પત્નીને પાછી મેળવવામાં સફળ થઈ શકીશ.

ભગવતી સતી રામના જવાબથી ખુબજ સંતુષ્ટ થયા અને શિવજી પાસે જવા લાગ્યા પરંતુ તેમને એક વાતની ચિંતા સતાવા લાગી કે તે આ બધી વાત શિવજીને કેવી રીતે કહેશે કેમકે શિવજી ત્રિલોકના સ્વામી છે બધું જાણે છે તેમ છતાં મેં તેમના પર વિદ્વાસ ન કર્યો અને શંકા કરી મારી આ ભૂલનું પ્રાશ્વચિત કેમ થશે. આમ વિચારતા તે શિવજીની પાસે પહોંચી તો તેમણે પરીક્ષાની વિગતો જાણવા માંગી સતી વાત ટાળવા લાગ્યા ત્યારે બધું જાણતા શિવજીએ ધ્યાન મગ્ન બની વાસ્તવિકતા જાણવા ઈચ્છી તેમણે સીતાનો વેશ ધારણ

કરેલા સતીને અપનાવવાના કારણે પ્રતિજ્ઞાનો ભંગ થવાની ચિંતાનો અનુભવ કર્યો. સતીને ત્યાગવાના નિશ્ચચથી જયારે સર્વત્ર પ્રશંસા થવા લાગી તો સતીને ખુબજ દુ:ખ થયું અને શિવજીએ સતીનો ક્ષોભ દુર કરવા માટે તેમને અનેક આખ્યાન સંભળાવ્યા શિવજી કैલાસ પર જઈ ધ્યાનસ્થ બની ગયા અને સતી તેમની મૂળ અવસ્થા આવતા સુધી તેમની પાસે બેસી રહ્યા જયારે શિવજીની સમાધિ છૂટી ત્યારે શિવજીએ ફરીથી સતીને અનેક કથાઓ સંભળાવી પણ પોતાની પ્રતિજ્ઞ ન છોડી આ સ્થિતિને અજ્ઞાન માનવીઓ શિવ અને પાર્વતી (સતી) નો વિયોગ માની લે છે પણ એવુ નથી આપણા વિલક્ષણ શિવચરિત્રનું જ એક રૂ૫ છે.

બ્રહ્માજીએ નારદજને કહ્યું, હું તમને અગાઉના સમયનું એક વૃતાંત સંભળાવુ છું બહુ સમય પહેલાની વાત છે અનેક મુનીઓએ પ્રયાગમાં એંક વિશાળ યજાનું આયોજન કર્યુ હું આ યજમાં સહ પરિવાર ગયો હતો સતી અને પોતાના ગણ સાથે શંકરજી પણ આવ્યા હતા. બધાએ તેમને પ્રણામ કર્યા અને તેમના દર્શનનો લાભ લીધો શિવજીએ આસન ગ્રહણ કર્યા પછી દક્ષ પણ ત્યાં પહોંચ્યા અને મને પ્રણામ કરી બેસી ગયા અને

ઋષિ-મુનીઓએ દક્ષની પૂજા કરી પરંતુ ભગવાન શિવ પોતાના આસન પર બેસી રહ્યાં તેમના આ વર્તનથી ગુસ્સે થયેલા દક્ષે પુત્રવત હોવા છતાં પણ તેમને પ્રણામ ન કરવા માટે તેમની ટીકા કરી અને અપશબ્દ હોવા છતાં પણ તેમને પ્રણામ ન કરવા માટે તેમની ટીકા કરી અને અપશબ્દ કીધા તથા ઘોષણા પણ કરી કे શિવજી દેવોના ઘરથી અલગ કરવામાં આવે છે. દક્ષની આ વાતથી નંદીશ્વરને ગુસ્સો આવ્યો અને તેમણે અનેક ઋષિઓને શ્રાપ આપી દીધો.તેમણે કહ્યું કે,

તમે બધા બ્રહ્માનો દેવ શબ્દનો વાસ્તવિક અર્થ સમજવામાં અસમર્થ છો. એટલે માત્ર અર્થવાદ પરજ વિશ્વાસ કરો છો. શિવજીએે નંદિશ્વરને યાદ અપાવ્યું કે, તેમણે બ્રાહ્મણોને શ્રાપ આપવો ન જોઈએ. નંદિશ્વર તો માની ગયા પણ દક્ષ શિવજીના વિરોધી બની ગયા. પોતાનો વિરોધ વ્યક્ત કરવા માટે અને શિવજીને અપમાનિત કરવા માટે દક્ષે કનખલ તીર્થમાં એક મોટોદ યજ કર્યો तो માં અनोક हेવ-દેવતાઓન બોલાવ્યા.

વામદેવ, અતિ,ભૃગુ,દીધીથી, વ્યાસ,ભારક્ષક, ગૌતમ, પરાહાર, વૈશંપાવન વગેરે બધા ઋષિઓને બોલાવવાની સાથે સાથે વિષ્ણુજને પણ આમંત્રણ આપ્યુ દક્ષે બધા આમંત્રિત દેવતા અને ઋષિ-મુનિઓને સારા-સારા સ્થાનો પર ઉતારા આપી તેમનું બહુ સન્માન કર્યુ. શિવજને દક્ષે બોલાવ્યા પણ નહી. શિવજીની માયાથી મોહીત બનેલા દેવતાઓને પણ એ વાતનું ધ્યાન

રહ્યું કે શિવજીને આમંત્રણ નથી માત્ર શિવભક્ત દધીચીએ દક્ષને જણાવ્યું કે, શિવની ગેરહાજરીમાં યજ પૂર્ણરૂપમાં સફળ નહીં થાય તો દક્ષે શિવજને અનેક અપશબ્દો કહ્યા તેમને સ્મશાનવાસી, કપાલી, અમંગલમૂલ કહી વિષ્ગુને બધા દેવોનું મૂળ ગણાવ્યા.દધીચિ શિવની નિંદા સાંભળી ન શક્યા અને ત્યાંથી એકલાજ ઉભા થર્ફ પોતાના આશ્રમમાં આવી ગયા દધીચીને અનુસરતા અનેક શિવભક્તોએ યજનો બહિષ્કાર કર્યો.

જે જોઈ દક્ષ બોલ્યા કે, આ બહિષ્કાર આપણા માટે સુખનું કારણ છે અને અમને તેઓનો યજ-પરિક્ષણ કરવું ઘણુ, ગમ્યું છે દક્ષની આ વાત સાંભળીને પણ ઋષિ અને દેવતાઓનો વિવેક ન જાગ્યો કેમકે તે શિવજની માયાથી મોહીત હંતા તે બધા પ્રસન્નતાપૂર્વક યજ્ઞ કાર્યમાં જોડાઈ ગયા અને કોઈએ પણ શંકરની ઉપેક્ષાને ગંભીરતાપૂર્વક ન લીધી.

આ તરફ પાર્વતી (સતી) ગંધમાહન પર્વત પર કીડા કરી રહ્યાં હતા તો તેમણે અનેક ઋષિઓ અને દેવતાઓને આકાશમાર્ગથી એકજ તરફ જતા જોયા. એનું તેનુ કારણ જાણવા માટે તેમણે પોતાની સખી વિજયાને મોકલી વિજયાએ આવી જણાવ્યું તો સતી શિવજી પાસે પહોંચી ગયા.શિવજી ગણો સાથે ધેરાઈને બેઠા હતા સતીએ શિવજીને કહ્યું કે તે પોતાના પિતાના યજમાં ભાગ લેવા ઈચ્છે છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે, શિવજી પણ સાથે આવે સતીની વાત પર શિવજી ક્ષુબ્ધ થઈ ગયા છતાં તેમણે અત્યંત સંયમ સાથે કે,

સંબંધીઓને ત્યાં આવવા-જવાથી નિશ્ચત રીતે પ્રેમ વધે છે પરંતુ જયાં તૈમનસ્ય હોવા છતાં આમંત્રણ વગર જવું ન જોઈએ ત્યાં જવાથી અપમાન થાય છે અને સત્ય એ છે કे બંધુજનોના અપમાનથી જે ભારે દુ:ખ મળે છે તે ખબહુ પ્રબળ હોય છે સતીએ જ્યારે આ સાંભળ્યુ તો તેમને બહ્ આર્ચર્ય થયું કે, શિવજ તો યજને સફળ બનાવવાળા છે, મંગળ વિધાન સંપન્ન કરવાવાળ છે તેમણે કેમ બોલાવવામાં

આવ્યા નથી ત્યારે એ જાણવા માટે કે, પિતાએ આવુ દુષ્ટ કૃત્ય કेમ કર્યુ તે જાણવા માટે ત્યાં જવાની રજા માંગી અને તે એ પણ જાણવા વ્યક્ત કરી રહ્યાં છે. શિવજીએ સતીના અભિપ્રાયને જાણી તેમને જવાની રજા આપી દીધી અને તેમની સાથે પોતાના રૂદ્રગણોને પણ સુરક્ષા માટે મોકલી દીધા.પોતાના ઘરે પહોંચ્યા બાદ સતીના મા અને બહેનોએ સતીનું ખુબ પ્રેમપૂર્વક સ્વાગત કર્યુ દપણ દક્ષ અને દક્ષના તરફ દાર લોકો સતીની ઉપેક્ષા કરવા લાગ્યા યશ સ્થળ પર જઈ સતીએ એ પણ જોયુ કे અલગ-અલગ દેવોનો

ભાગ રાખેલો છે પણ શંકરનો ભાગ કયાંય નથી ત્યારે સતીએ ખુબજ ગુસ્સાથી પોતાના પિતાને પૂછયું કે તેમણે શંકરને કેમ બોલાવ્યા નથી સતીએ ભરસભામાં બધા દેવતાઓની સાથે જાહેરાત કરી કે બધી હવન સામગ્રી અને મંત્ર શિવમય છે એટલે શિવ વિના સફળ યજ્ઞ ન થર્ઈ શકે. એ સાથે જ સતીસએ વિષ્ણુ વગેરે દેવતાઓને શિવવિહીન યશમાં ભાગ લેવા માટે ટીકા કરી.

જ્યારે દક્ષે જોયું કे સતી આમંત્રિત દેવતાઓનું પણ તેના કોધમાં ધ્યાન રાખી રુઘ્યાં નથી ત્યારે તેમનાથી રહેવાયુ નહી અને તેમણે તેમની પુત્રીને કઠોર વચન સાંભળાવ્યા અને કહ્યું કे તું અહીં કેમ આવી અને તને કોણે બોલાવી? તારા પતિ અકુલીન છે મે દુષ્ટ બ્રહ્માના કહેવાથી તારા લગ્ન કર્યા હવે હું તેને અપનાવી નથી શકતો તું મારી પુત્રી છો અને અહીં આવી છું એથી તારો ભાગ આપી શકાય છે પણ તારા પતિનું તો હું મોં પણ નહી જોઉ હવે તું શાંત બની બેસી જા. દક્ષના વચન સતીને તીરની જેમ વાગ્યા તે બોલી કે, શિવની નિંદા કરનારાની જભ કાપી લેવી જોઈએ અથવા અહીંથી ચાલ્યા જવું જોઈએ. શિવનિંદા સાંભળવાવાળા અને કરવાવાળા બંને પાપના ભાગીદાર હોય છે.

પિતાનો વ્યવહાર જોઈ સતીને શિવજીની વાત યાદ આવી અને તેમણે અનુભવ કર્યો કे, તે આવા પાપી સંતાન છે જે શિવજના ટીકાકાર છે એથી આ શરીરને બચાવીને પણ શું કરવાનું?એમ વિચારી ભરસભામાં આત્મદાહ કરવાની જાહેરાત કરી પોતાના પિતાને નરકમાં જવાનો શ્રાપ આપ્યો. યોગ દ્વારા પોતાના જ શરીરથી અગ્નિ ઉત્પન્ન કરી તેમણે પોતાના પ્રાણ ત્યાગી દીધા આ જોઈ સભામાં હાહાકાર મચી ગયો.બધા ચિંતીત થઈ ગયા ૨૦,૦૦૦ ગણ દિગ્મૂઢ બની ગયા બાકી દક્ષ પ.ર પ્રહાર કરી તેને મારવા માટે દોડયા.

આ બાજુ મહર્ષિ ભૃગુ યજમાં આહુતિઓ આપી રહ્યાં હતા તેમણે શિવગણોને રોકવા માટે અનેક અસુરો પેદા કર્યા અસુરોથી લાડતા શિવગણોની શક્તિ થોડી ઓછી થઈ ગઈ ઈન્દ્ર, વિષ્ણુ વગેરે મૌન બની આ દ્રશ્ય જોતા રહ્યાં કોઈએ પણ આ બધું બંધ કરાવવા પ્રયાસ ન કર્યો ત્યાં જ એક આકાશવાણી થઈ ક, સૌના ઈશ્વર શિવજીથી વિમુખ પ્રાણોની કોઈ દેવતા સહાય કરી શકતા નથી. પૂજયોની અવમાનના પાપ છે અને જે વ્યક્તિ મહાન પરામર્શની ઉપેक्षા કરે છે તે આત્મહત્યાનો ભાગી બને છે દક્ષે સતીનું અપમાન કર્યુ છે,શિવજીનું અપમાન કર્યુ છે અને દધીમીના સલાહની અવગણના કરી છે એટલા માટે દક્ષનું મોં સળગી જશે દેવતાઓ યજ મંડપની બહાર નીકળી

જાય. આ આકાશવાણીને સાંભળી બધા દેવતાઓ ચિંતીત બન્યા અને તેમના મોંથી એક પણા શબ્દ ન નીકળ્યો બધા દેવતા શિવની માયાથી મોહીત થઈ્ઈ સંસયથી ઉભા રહ્યા. આગળ બ્રહ્નાજએ કહ્યુ, હે નારદ પ્રભુ નામના અસુરોથી પરાસ્ત થઈ શિવજીના ગણ શંકરજી પાસે પહોંચ્યા તેમણે સતીના ભસ્મ હોવાની દુ:ખદવાત સંભળાવી ધટના સાંભળી શંકરજીએ (તને ખબરછે) તમાર સ્મરણ કર્યુ હતું તે ત્યાં જઈ બધું વૃતાંત વિસ્તારથી સંભળાવ્યુ તમારાથી વૃતાંત સાંભળી શિવજને એટલો ક્રોધ આવ્યો કे તેમણે પોતાની જટાથી એકકેત ઉખાડી પર્વત પર ફેકી તેનાથી બે ભાગ પડયા એક ભાગથી પ્રબળ પરાક્રમી વીરાભદ્ર અને બીજા ભાગથી મહાકાળી

ઉત્પન્ન થયા.ભગવાન શિવે વીરભદ્રને ઔંદેરા આપ્યો કे તેજ સમયે જઈ અહંકારથી ભરેલા દક્ષના યજને વિદવંસ કરી દે અને જેટલા પણ ગંધર્વ, યક્ષ,દેવતા વગેરે ત્યાં છે તેમને ભસ્મ કરી દે શિવજીએ વીરભદ્રને આજ્ઞા કરી કે તે પત્ની સહીત દક્ષને મારી નાંખે અને દધીચી દ્વારા બતાવવામાં આવેલા તમામ શિવ વિરોધીઓને નાશ કરી જલ્દી પાછો આવે.શિવજની આફા મેળવી બહું મોટી સેના લઈ ભીરભદ્ર દક્ષના યજીવિનાશ માટે नीકળી પડયો બીજ તરફ ઈશાની, કાત્યાયની,કાલી, ચામુંડા, ભદ્રકાલી, મું ડમર્દીતી, ભદ્રાવતી અને વૈષ્ણવી આ નવદ્ર્ગાઓએ પોતાના ભૂતગણો સાથે દક્ષને નષ્ટ કરવા માટે પ્રસ્થાન કર્યુ.

આ બધાના પ્રસ્થાનની સાથે જ દક્ષનુ ડાબુ અંગ ફરવા લાગ્યુ પૃથ્વી હલવા લાગી,સૂર્યમાં કલંક દેખાવા લાગ્યા, અને દ્ટિશાઓ મલિન થવા લાગી ચારેબાજુ આકાશમાં રક્ત-વર્ષા થવા લાગી શિયાળોના અવાજ આવવા લાગ્યા,ઉલકાપતિ થવા લાગ્યા. આ બધું જોઈ વિષ્ણુ વગેરે દેવતા ગભરાઈ ગયા અને દક્ષ લોહીની ઉલ્ટીઓ કરવા લાગ્યા.બધા દ્વેવતાઓને આ ભયંકર સ્થિતિમાં આત્મરક્ષા સિવાય કંઈ ન સૂઝ્યુ તે પોતાની રક્ષા માટે આમતેમ જગ્યા શોધવા લાગ્યા દક્ષ ગભરાઈ ગયા અને ઋષિ-મુનીઓને યજમંડપથી ભાગતા જોઈ વિષ્ણુજના

ચરણમાં પડી પ્રાર્થના કરવા લાગ્યો કे કોઈપણ રીતે તેના યજ્ઞ રक्षा કરવામાં આવે વિષ્ણુજી જે હવે શિવની માયાથી સંભવત:મુક્ત થઈ ગયા હતા, દક્ષની ટીકા કરી કહ્યું ક, તેણે શિવજીની અવહેલના કરી સાર ન કર્યુ, વિષ્ગુજએ કહ્યું કે,જે વ્યક્તિ પોતાનાથી મોટાનું અપમાન કરે છે અને ડગલેને પગલે દરિદ્રતા અને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે તેમણે દક્ષને કહ્યું કે, આ મુશ્કેલી દૂર કરવાનો માત્ર એકજ ઉપાય છે કે શંકરજીની આરાધના કરવામાં આવે જ્યારે દક્ષે વિષ્ણુજની આ વાત સાંભળી તો તે ચુપચાપ જમીન પર બેસી ગયો.

થોડીવાર પછી વીરભદ્ર પોતાની સેના સાથે ત્યાં પહોંચી ગયો તેના પરાકમને જોર્ઈ દક્ષ ફરી પત્ની સહિત વિષ્ણુજીની શરણમાં ગયો અને તેમને કહ્યું કे, હे વિષ્ણુજ, મેં તમારા બળ પર તો આ યજનો મ્રારંભ કર્યો હતો તમે મ્રતતિપાલક છો, મારા આ યજ્ઞી તમે જ રક્ષા કરો દક્ષની આ પ્રાર્થના સાંભળી વિષ્છુજએ કહ્યું કे, મें આપેલા વચનનું हुં પાલન કરવા તૈયાર છું પરંતુ તું તારી ક્રુર બુધ્ધિને છોડી દે.જયાં સુધી તું શંકરની શરણમાં નહીં જાય અને તે તારા પર કૃપા નર્હી કરે ત્યાં સુધી તું શંકરની શરણમાં નહી જાય અને તે તારા પર કૃપા નહી કરે ત્યાં સુધી તારો ઉધ્ધાર સંભવ નથી હું પોતે તારા યજમાં ભાગ લઈ કેમકે આ શિવવિહત યજ છે પાપનો ભાગદાર બન્યો છું અને મારે તેના

ફળસ્વરૂ૫ ખુબ દુ:ખ ઉઠાવવું પડશે. આ સમયે આપણે લોકો કદાય ભગવાન પણ ઈક્છીએ તો વીરભદ્ર તેના આકર્ષણથી આપણને ખેંચી લેશે.વીરભદ્ર પાસે એવા અત્ર-શર્ર્ર છે જેની ગતિ પૃથ્વી, પાતાળ અને સ્વર્ગ સુધી છે એટલા માટે ભગવાન શિવની કૃા વિના બચવાનો બીજો કોઈ રસ્તો નથી આ વાતચીત ચાલતી હતી ત્યાં વીરભદ્ર ત્યાં આવી પહોંચ્યો ત્યારે બીજો કોઈ ઉપાય ન દેખાતા દક્ષે યુધ્ધ કરવાનું વિચારી લીધુ અને વિષ્ગુજની

પણ અવગણના કરવા લાગ્યો.વીરભદ્રના ત્રિશુલથી દેવસેના વ્યાકુળ થઈ ગઈ અનેક અમર મૃત્યુને પામ્યા અને અનેક ભાગી ગયા સ્વંય દેવરાજ ઈન્દ્ર પોતાને અસર્મથ અનુભવી રહ્યાં હતા. તેમણે બૃહસ્પતિજને પૂછયું, કેવી રીતે મારો વિજય થઈ્ई શકે છે?त્યારે ગુરૂજીએ કહ્યુ, શિવજના વિરોધમાં તેમનો વિજય અસક્ય છે.

આ સાંભળી બધા દેવતા વિષ્ણુ પાસે ગયા અને પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા કે તે વીરભદ્રજી સાથે યુધ્ધ કરે અને યજ્ઞી રક્ષા કરે વિષ્ણુજી દેવતાઓની આ વાત સાંભળી જેવા યુધ્ધ માટે તૈયાર થયા ત્યાં જ વીરભદ્રે આ યજ્ઞાં કेવી રીતે આવ્યા જेમા શિવજની ઉપેक્ષા કરવામાં આવી છે? शિવજીથી અલગ થર્ઈ તમે કર્ઈ રીતે પૂજ્ય થઈ્ई શકો છો? હું હમણા તમારૂ વક્ષ મારા શાત્રથી ધાયલ કરી દઉ ધું વીરભદ્રની વાતો સાંભળી હસતા વિપ્યુજ બોલ્યા 3 , હे વીરભદ્ર હું તो शંકરનો સેવક છું અને શંકરની જેમજ મારા ભક્તોના વશમાં ધुં તુ વગર મારી સાથે યુધ્ધ કર.
બ્રહાજીએ નારદજીને કહ્યું કે, હે નારહ આમ કહીને વિષ્ણુજએ પોતાના

યોગબળથી શંખ,ચક્ર,ગદા અને પદમધારી અનેક વીર ઉત્પન્ન કર્યા અને તે એક સાથે વીરભદ્ર સાથે યુધ્ધ કરવા લાગ્યા પરંતુ વીરભદ્રએં શંકરજીનું સ્મરણ કરી બધાને મારી નાંખ્યા વીરભદ્રએ અત્યંત ક્રોધિત થઈ્ई વિષ્ણુના વક્ષ સ્થળમાં પણ ત્રિશુળથી પ્રહાર કર્યા વિષ્ણુ મૂર્છિત થઈ્ઈ પૃથ્વી પર પડી ગયા, પછી ફરી ચેતન આવતા તેમણે ચક્રથી આક્રમણ કરવા વિચાર્યુ તે સાથે જ વીરભદ્રએ તેમનું સ્તંભન કરી દીધુ વિષ્ણુ જીત્યો જ નિશ્ચેષ્ટ લઈ્ઈ ગયા ત્યારે અનેક મંત્રોના ઉચ્ચારણથી તેમનું સ્તંભન છોડાવવામાં આવ્યું વીરભદ્રએ વિષ્ણુના ધનુષને તોડી નાંખ્યુ વિષ્ણુજીએ વીરભદ્રના તેજનો બરોબર પારખી લીધુ અને અંર્તધાન બની પોતાના લોકમાં ચાલ્યા ગયા બ્રહ્નાજીએ આગળ કહ્યું કે હે નારદ!મૃત્યુલોકથી વ્યાકુળ થઈ હું

પણ સત્યલોકમાં ચાલ્યો ગયો. મારા ચાલ્યા ગયા પછી વીરભદ્રએ મૃગનું રૂપ ધારણ કરી ભાગી રહેલા દક્ષને પકડી તેનુ માથુ કાપી નાંખ્યુ અને નખોથી સરસ્વતીનું નાક કાપી નાંખ્યુ ધર્મ,કશ્યપ, પ્રજાપતિ વગેરે મુનીઓને લાતોથી માર્યા અને દેવતાઓને પૃથ્વી પર પટકી-પટકીને પીડા આપી મણિભદ્રે ભૃગુજીની છાતી પર પગ રાખી તેમની દાઢી ખેંચી નાંખી. ચંડિકાએ દાંત ઉખાડી નાંખ્યા અને તે સાથે જ અનેક શિવ ગણોએ યજ સ્થળમાં મળ-મૂત્રથી વર્ષા કરી તેને નષ્ટ-ભ્રષ્ટ કરી દીધો આ બધા પછી વીરભદ્રે દક્ષની છાતી પર પગ રાખી અને તેના શરીરને મચોડી નાં્યુ એ પછી પોતાના વિજ્યની દંદુભિ વગાડતા તે કै:સાસ પહોંચ્યો શિવજી તેના પર ખુબ પ્રસન્ન થયા અને તેને પોતાના ગણોનો અધ્યક્ષ બનાવી દીધો.

સુતજીએ શૌનકજને કહ્યું કે બ્રહ્માજ પાસે બધી વાત સાંભળી નારદજએ પૂછયુ કे વિષ્ણુજએ યજમાં કેમ ગયા હતા? કારણ કे વિષ્ણુ પોતે શિવભક્ત છે અને તેમણે શિવજના ગણો સાથે યુધ્ધ કેમ કર્યુ? આ પ્રશનના ઉત્તરમાં બ્રહ્માજી બોલ્યા કे હે નારદ! છેવટે વિષ્ણુ દધીચીના શ્રાપથી જાનભ્રષ્ટ થઈ્ઈ ગયા હતા અને દક્ષના યજમાં ગયા એક વખત ખુબ પહેલા દધીચીએ પોતાના મિત્ર ક્ષેખ રાજા સાથે વિવાદ છેડાઈ ગયો હતો તે ખુબજ અનર્થકારી થયો કારણ કे ક્ષુબે ત્રણ વર્ણમાં બ્રાભ્મણ હોવા છતાં પણ રાજાને શ્રેષ્ઠ બતાવ્યુ અને પોતાને શ્રેષ્ઠતમ પ્રાણી ઘોષિત કર્યો તે લક્ષ્મીના મદમાં ખુબજ ખરાબ રીતે ુુબી ગયો હતો અને દધીચી દ્વારા પોતાને પુજ્ય બતાવવા લાગ્યો મહર્ષિ દધીચિ એ શ્રુબના માથા પર એક જોરદરર થપ્પડ મારી તે મૂર્છિત થઈને પૃથ્વી પર ૫ડી ગયો પરંતુ કેટલાક સમય પછી મૂઅ્છા તુટયા પછી દધીચી પર વજ્જથી

પ્રહાર કરી દીધો.આના પર દધીચીએે શુક્રાચાર્યનુ સ્મરણ કર્યુ અને તેમણે પ્રગટ થઈને દધીચિને વિજય મેળવવા મહામૃત્યુંજય મંત્રનો જાપ કરવા ની સલાહ આપી દધીચિએ વનમાં જઈને આ મંત્રના જાપથી શંકરજીને પ્રસન્ન કર્યા અને ત્રણ વરહાન મળ્યા.

  • દધીભિના શરીરના હાડકાઓ વજ્જ જેવુ હશે.
  • કોઈપણ રૂપમાં દીન-હીન ન થાય.
  • અને કોઈના વારા ન માર્યા જાય.

શિવજી પાસેથી વરદાન પ્રાપ્ત કર્યા પછી દધીચિ શ્રુબની પાસે ગયા અને તેના માથા પર પોતાના પગથી પ્રહાર કર્યુ શ્રુબે ક્રોધિત થઈને પોતાના વજથી દધીચિની છાતી પર પ્રહાર કર્યો પરંતુ તેણે જોયુ કे આ પ્રહારની કોઈ અસર ન થઈ ત્યારે તે પોતાની હારનો બદલો લેવા માટે વનમાં જઈને વિષ્ણુજીની આરાધના કરવા લાગી વિષ્ણુજી પ્રગટ થયા અને તેમણે શ્રુબને બતાવ્યું કे જે પ્રાણી શિવજીના ભક્તોને દુઃખ આપે છે તે શાપગ્રસ્ત થાય જ છે દધિચી પર તું જે વિજય મેળવવા ઈસ્છે છે તેની કોશિશશમાં મારે પણ શાપથી પીડિત થવુ પડશે દક્ષના યફમાં મારો પરાજય અને ફરી ઉત્થાન થશે પરંતુ તુ મારી આરાધના કરવાને લીધે મારો ભક્ત થઈ ચુક્યો છે એટલે હું કંઈકને કંઈક જરૂર કરીશ.

વિષ્ગુજી પોતાના ભક્તની ઈચ્છાને રાખવા માટે બ્રાહ્મણનો વેશ ધારણ કરી દધિચીના આશ્રમમાં પહોંચ્યા અને તેને એક વરદાન આપવાનું કહ્યું દધિચીએ શિવજીની કૃપાથી વિષ્ણુજીના વાસ્તવિક રૂપને ઓળખી લીધુ હતું તેમણે વિષ્ણુજને આ કપટ અને છળ છોડી દેવા માટે કહ્યું સત્યનુ કપટ અને છળ છોડી દેવા માટે કહ્યું સત્યનુ પ્રગટ થવાથી વિષ્ણુજીએ દધિચિને પ્રાર્થના કરી કે તે શ્રુબની પાસે જઈને એકવાર એ કહી દે તું મારાથી વધારે શક્તિશાળી છો અને હું તમારાથી ભયભીત છું દધિચિએ વિષ્ણુજીના આ નિવેદનને માનવા માટે અસહમતી પ્રગટ કરી, ત્યારે વિષ્ણુજએ પોતાના ચક્રનો પ્રહાર કર્યો પરંતુ તેનો પણ કોઈ પ્રભાવ પડયો નહી વિષ્ણુજીએ અન્ય શાસ્ત્રાસ્ર્થી

પ્રહાર કર્યો તથા ઈન્દ્ર વગેરે દેવ પણ તેની મદદ માટે આવી ગયા દધીચિએ બીજુ કંઈ ન કર્યુ માત્ર થોડીક કુશાઓ ઉઠાવી દેવતાઓ પર ફેંકી દીધી તે કુશાઓ ત્રિશુથ બની ગઈ્ઈ અને આ ત્રિશુળથી દેવતાઓના બધા આયુધ કુંઠિત થઈ ગયા દેવતાઓ ત્યાંથી ભાગી ગયા પરંતુ વિષ્ણુજી ત્યાંજ રહી ગયા અને યુધ્ધ કરતા રહ્યા.વિષ્ણુજીએ પોતાની માયાનો પ્રસાર કર્યો દધીચિએ તેને પણ અસરહિન કરતા વિષ્ણુને દિવ્યનેત્ર આપ્યા અને પોતાનુ આખુ રૂપ

દેખાડયુ આ રૂમાં આખુ બ્રહ્માંડ વિઘમાન હતું એ જાણીને મુક્ત ન થયા ત્યારે હું ત્યાં ક્તુબને લઈને પહોંચી ગયો અને શ્રુબે દધિચીની સામે પોતાની હીનતા પ્રગટ કરી દધીચિ ક્ષુબ પર પ્રસન્ન થઈ્ई ગયા પરંતુ વિષ્ણુજી પર તેમનો ક્રોધ સમાપ્ત થયો નહી. મેં પણ વિષ્ણુજીને શિવભક્ત બ્રાહ્માની સાથે યુધ્ધ ન કરવાની સલાહ આપી આ બાજુ દધીચિએ વિષ્ણુ સહિત બધા દેવતાઓને સમય આવતા હારકનો સામનો કરવાનો શ્રાપ આપી દીધો તેના ફળ સ્વરૂ૫. દક્ષના યજમાં વિષ્ણુજીનો પરાજય થયો.

નારદજીએ ત્યારબાદ વીરભદ્ર દ્વારા યજ્ઞ વિધ્વંશ પછીની કથા સાંભળવા ઈఖ્વયુ તો બ્રહ્માજીએ તેમને બતાવ્યું કे હुં જ્યારે દેવતાઓના મુખમાંથી યજ્ઞા નાશના સૃમાચાર સાંભળી ખુબજ ચિંતીતી થયો અને દેવોના કલ્યાણ માટે હું ચર્ચા કરવા માટે વિષ્ગુજી પાસે ગયો વિષ્ણુજીએ અમને બધાને એ વાત માટે અપરાધી ઠેરવ્યા કે યફ્માં શિવજીનો ભાગ ન હતો અને પાપનુ પાશ્ચચિત કરવા માટે તેમણે શિવજી શરણમાં જવા માટે ક્्યુ. ત્યારબાદ વિષ્ણુજના નેતૃત્વમાં હું પણ બધા દેવતાઓને સાથે લઈને શિવજને ત્યાં ગયો અને દંડવત થઈને તેમની

સ્તુતી કરી. અમારી સ્તુતીથી શિવજ પ્રસન્ન થયા અને ત્યારે તેમણે વિષ્ણુ સહિત અમને કહ્યું કे ને ઝયક્તિ અપરાધી છે તેને સજા કરવી સત્યનો માર્ગ છે. હું તમને ક્ષમા કરૂ છું અને દક્ષ પણ બકરાનુ માથુ ધારણ કરીને ફરીથી જીવતો થશે. ભૃૃગુ દેવતા સુર્યના નેત્રોથી યજ્ઞ ભાગને તથા પુષાના તુટેલા દાંત ઉગી જશે. જેનાથી તે યજનો ભાગ પ્રાપ્ત કરી શકશે ભૃગુની દાઢી પણ જામી જશે અને દેવતાઓના જેટલા પણ અંગ-ભંગ થયા છે બધા ઠીક થઈ જશે.

આ સાંભળીને સૌથી પ્રસન્નતાપૂર્વક શિવજીને આદર આપ્યો અને તેમને આમંત્રણા આપીને અમે બધા યજ્ઞ સ્થળ કનખલમાં આવ્યા ભગવાન શિવે જ દક્ષના ધડ પર બકરાનુ માથુ લગાવ્યુ તેને જીવિત કરી દીધો. ભગવાન શિવના દર્શનથી બધા લોકો કૃતકૃત્ય થઈ ગયા બધાની બુધ્ધિ સ્વચ્ક થઈ ગઈ.

ભગવાન શિવે દક્ષને તત્વજ્ઞાન આપ્યુ અને યજ્ઞ સંપન્ન કરવાનો આદેશ આપ્યો તે ઉપરાંત બધા દેવતાઓની સાથે શિવજીએ યજમાં ભાગ લીધો બધા દેવતા આનંદપૂર્વક પોત-પોતાના ઘરે પાછા આવી ગયા. નારદજ!આ રીતં દક્ષની પુત્રી સતીએ પોતાનુ રારીર ત્યજી દીધુ અને બીજા જન્મમાં તે હિમાલયના ઘરે મૈનાના ગર્ભમાંથી પાર્વતીના રૂપમાં જન્મ લીધો. તેછે ભયંકર ત૫ કરીને શિવજને પ્રસન્ન કર્યા અને ફરીથી તેમને પતિના રૂપમાં મેળવ્યા.

પાર્વતી ખંડ

નારદજીએ બ્રહાજને પ્રાર્થના કરી કે તે વિસ્તારથી પર્વતરાજના ઘરમાં ઉત્પન્ન થનારી સત્તી અને તેની માતાનુ ચરિત્ર સંભળાવવાની કૃપા કરો બ્રહ્માજએ તેમને બતાવ્યુ કे શૈલરાજ નામના ઉતર દિશામાં એક અંત્યંત સુંદર સર્વગુણ સંપન વીરતાથી પરિપૂર્ણ તેજ્સી હિમાલય નામનો રાજી હતો તેણે ધર્મને અનુરૂપ કુળની સ્થિતી અને મર્યાદા વધારવા માટે લગ્ન કરવાની ઈચ્છા કરી દેવતાઓના અનુરોધથી પિતૃગણોએ પોતાની એક પુત્રી મેનાના લગ્ન પર્વતરાજ હિમાલય સાથે કરી દીધા.

નારદજીએ બ્રહાનજને પ્રથ્ન કર્યો હે મહાપ્રજા તમે કૃપા કરીને વિસ્તારથી મને મેનાની ઉત્પતિની સાથે શ્રાપનુ વિવરણ બતાવવાનુ કષ્ટ કરશો. બ્રહ્માજ બોલ્યા- હે નારદ! તમને હું પહેલા બતાવી ચુક્યો છું કે દક્ષે સાંઈઈ પુત્રીઓને જન્મ આપ્યો હતો આ સાઈઠ પુત્રીઓના લગ્ન દક્ષે કશ્ય૫ વગેરે ઋષિઓ સાથે કરી દીધા.એમાંની એક કન્યાનુ નામ સ્વધા હતું અને તેના લગ્ન પિતૃગણ સાથે થયા સ્વષાને ત્રણ કન્યાઓ ઉત્પન્ન થઈ. મેના, ધન્યા અને કલાવતી ગઈ્. ત્યાં એક મોટી સભામાં જયાં ઘણા લોકો એકઠા થયા હતા સનક મુનિ આવ્યા હંતા.

તેમના સ્વાગત માટે બધા લોકો ઉભા થઈ્ઈ ગયા પરંતુ શિવજીની માયાથી વિમોહિત આ ત્રણેય બહેનો બેસી રહી અને તેમણે ઉઠીને મુનિઓને પ્રણામ ન કર્યા એના પર ક્રોધિત થઈને સનકકુમારે એ ત્રણેય બહેનોને મનુષ્યયોનિમાં જન્મ લેવાનો શ્રાપ આપી દીધો એ જાણીને ત્રણેય બહેનો દુ:ખી થઈને મુનિના પગમાં પડી ગઈ અને ક્ષમા- યાયના કરવા લાગી તેમની પ્રાર્થનાથી સનકકુમાજી કરણાથી ભરાઈ ગયા અને તેમણે કહ્યું કे મેના હિમાયલની પત્ની બનીને પાર્વતીને જન્મ આપશે અને ધન્યાથી જનકને ત્યાં સીતાનો જન્મ થશે અને વૃધભાનુ સાથે લગ્ન કરી કલાવતી રાધાને જન્મ આપશે. પોતાની આ પુત્રિઓને કારણે જ તે પોતાનો ઉધ્ધાર કરી સ્વર્ગમાં પાછા આવશે.

સૂમય આવતા મેનાના લગ્ન હીમાલય સાથે થઈ્ઈ ગયા જયારે ઈન્દ્ર વગેરે દેવતાઓને ખબર પડી તો મેનાની પાસે ગયા અને તેને વિનંતી કરી કે તે ત૫ દ્વારા ભગવતી દુર્ગાને પુત્રીના રૂપમાં મેળવે દેવતાઓની આ વિનંતી માન્ય રાખી મેના અને પર્વતરાજ હિમાલયે સત્યાવીશ વર્ષ સુધી કઠોર તપસ્યા કરી આ તપસ્યા પછી તે ભગવતી દુર્ગાને પુત્રીના ર૫માં મેળવવાના યોગ્ય બની ગયા હિમાલય અને મેનાએ શિવ અને શિવાની દુર્ગા હિમાલય અને મેનાની તપસ્યા

અને પુજનથી ખુબ પ્રસન્ન થયા દુર્ગાએ તેમને વરદાન માંગવાનુ કહ્યું, ત્યારે મેનાએ ભગવતીને ખુબજ આદર પૂર્વક પ્રણામ કર્યા અને તેમની પાસે દીર્ધાત્મા સો પુત્ર માંગ્યા તથા એ પણ પ્રાર્થના કરીને ભગવતી પોતે જ પુત્રીના ३પમાં તેમના ગર્ભમાંથી ઉત્પન્ન થાય. મેનાની વાત સાંભળી ભગવતી દુર્ગા તથાસ્તુ કહીને અંતધ્યાન થઈ્ઈ ગઈ. હિમાલય અને મેના ધરે પાછા આવી ગયા.

સમય જતા મેનાના ગર્ભમાંથી સો પુત્રોનો જન્મ થયો. સૌથી મોટા પુત્રનુ નામ સૈનાક રાખવામાં આવ્યું ત્યારબાદ ફરીથી ગર્ભધારણ કરીીને મેનાએ જગદમ્બા ભગવતી દુર્ગાને જન્મ આપ્યો જયારે ગિરિરાજે કન્યાના જન્મના સમાચાર સાંભળ્યા તો તેમણે ખુબજ મોટા ઉત્સવનું આયોજન કર્યુ તેમાં ગિરિરાજે અનેક ભિક્ષુઓને ધન-ધાન્ય આપીને સન્માનીત કર્યા અને મુનિઓએ નવજાત કન્યાનુ કાલી, મહાકાલી, દુર્ગા નામ રાખ્યુ. પાર્વતીનો ધીરે-ધીરે વિકાસ થવા લાગ્યો અને ગુર પાસે વિદ્યાભ્યાસ કરવા લાગી બ્રહ્માજી બોલ્યા હે નારદ તમને યાદ હશે કे એક સમયે તમે હિમાલયના ઘરે ગયા હતા અને હિમાલયે તમારો ખુબજ સત્કાર કર્યો હતો તથા તમને પોતાની એક પુત્રીનો હાથ બતાવીને તેમના

ભવિષ્ય વિશે જાણવા ઈચ્છતા હતા તમે બતાવ્યુ હતું કે આ કન્યાના લક્ષણ ખુબજ શુભ છે પરંતુ એક એવી રેખા છે જેનાથી તેનો પતિ યોગી,દિગંબર, અકામી,પિતૃવિહિન અને અમંગલવેશ હશે. તમારી વાત સાંભળી ગિરિરાજ અને મેના ખુબ દુફખી થયા હતા પરંતુ દુર્ગા ખુબ ખુશ થઈ્ઈ હતી હિમાલયે ખુબજ દુ:ખી મનથી તમને એક ઉપાય પુછયો હતો તમે એને બતાવ્યુ હતું કे એકજ દેવતા એવા છે જેના આ બધા રૂપ છે પરંતુ અવગુણના રૂપમાં નહી, ગુણાના રૂપમાં છે અને તેને ભગવાન તમાર કલ્યાણ થશે. તેમને મેળવવા માટે પાર્વતીએ તપ કરવુ પડશે. શિવજ આ કન્યાને ગ્રહણ કર્યા બાદ અર્ધનારીશ્વર કહેવાશે.

બ્રહ્માજીના મુખેથી પોતાના અને પર્વતરાજ હિમાલયની વચ્ચે થયેલી કયા ખંડને જાણીને નારદજીએ બ્રહ્માજીને કક્યું કે પિતામહ જ્યારે હું ત્યાંથી પાછો ફર્યો ત્યારપછીની બધી કથા સંભળાવવાની કૃપા કરશો.આ સાંભળી બ્રહ્માજ બોલ્યા તમારા પાછા આવ્યા પછી મૈનાએ પોતાના પતિ પર્વત રાજની પુત્રી માટે વજ જોવાનો આગ્રહ કર્યો આ પર ગિરીરાજે પોતાની પત્નીને તમારી કહેવામાં આવેલી વાતોમાં વિશ્વાસ અને શ્રધ્ધા રાખવા માટે કહ્યું અને એમ કરવાનું શરૂ કરી દે તે પાર્વતીની પાસે સંદેશો લઈ પહોંચી પાર્વતીએ પોતેપોતાના એક સ્વમ્નનની વાત પોતાની માતાને જણાવી અને કહ્યું કે સ્વમ્મમાં એક બ્રાહણે મને શિવ પ્રાપ્તિ માટે ત૫ કરવાનું કહ્યું છે હિમાચલે પણ રાત્રે એક સ્વમ્મ જોયુ કे એક બ્રાહ્મણ તેમના નગર પાસે તપ કરવા આવ્યો છે.

થોડા સમય પછી શિવજી પોતાના અનેક ગણોને લર્ઈ તે નગરમાં તપ કરવા પહોંચ્યા પાર્વતી તેમની રોજ અનેકરૂપમાં સેવા કરવા લાગ્યા પાર્વતી અને શિવની મુલાકાત તો થતી હતી પરંતુ પાર્વતીને જોઈ શિવજીના મનમાં કોઈ વિકાર ઉત્પન્ન થતો ન હતો. આ સ્થિતિ માટે દેવતાઓએ મનમાં કોઈ વિકાર ઉત્પન્ન થતો ન હતો. આ સ્થિતિ માટે દેવતાઓએ કામદેવને શિવજન મનમાં કામથી ભરવા મોકલ્યા પરંતુ શિવજએએ કામદેવને ભસ્મ કરી

નાંખ્યો પછી પાર્વતીના અત્યંત કઠોર તપથી પ્રસત્ન થઈ શિવજીએ પાર્વતી સાથે લગ્ન કરી લીધા.આ લગ્ન માટે વિષ્ણુ વગેરે દેવોએ પણ શિવજીને વિનંતી કરી બ્રહ્માજને નારદજીએ પુછયું કे હे પ્રભુ, સતીથી વિરક્ત થવાથી શિવજઝ શું કર્યુ અને કेવી રીતે તેમણે કામદેવને ભસ્મ કર્યો તથા તे તપર્ચાર્યા કરવા હિમાલયમાં કયારે ગયા? પાર્વતાએ તપ દ્વારા શિવજને કેવી રીતે મેળવ્યા વગેરે વૃતાંત આપ મને વિગતવાર કહો.

બ્રહ્માજએ કહ્યું, પોતાની પ્રિયાના વિયોગમાં તેઓ આમ તેમ ફરવા લાગ્યા એમની દશા એટલી વિચિત્ર થઈ ગઈ કे તે મનુષ્યની જેમ વિચલિત અને ઉત્તેજિત થઈ આમતેમ ફરવા લાગ્યા તેમણે તેમના મનને શાંતિ આપવા માટે હિમાલય પર જઈ કઠોર તપ ક્યું જયારે તેમની સમાધિ ખુલી તો તેમના માથાના પરસેવાના કેટલાક ટીપા ધરતી પર પડયા. પરસેવાના આ ટીપામાંથી ચાર હાથવાળો એક અત્યંત તેજસ્વી બાળક શિવજીની

સામે પ્રગટ થયો અને તે એક સામાન્ય માનવીની જેમ રડવા લાગ્યો આજ સમયે પૃથ્વી ર્ર્રીનો વેશ ધારણ કરી શિવજી પાસે આવી અને બાળકને ખોળામાં લર્ઈ દુધ પીવડાવવા લાગી શિવજીએ આ જોઈ પૃથ્વીની ખુબ પ્રશંસા કરી અને એ બાળક પૃથ્વીને આપી તેનુ પાલન-પોષણ કરવા કહ્યું આજ બાળક સમય જતા ભૌમના નામથી જાણીતો બન્યો અને તેણે ત૫ દ્વારા શિવજને પ્રસન્ન કર્યા તથા આગળનું લોક મેળव્યું. પાર્વતીની આઠ વર્ષની ઉમર થયા બાદ શિવજીને એ ખબર પડી હતી કે તે

હિનાચલને ત્યાં જન્મી છે શિવજી હિમાલયના વિસ્તારમાં પોતાના ગણો સહિત તપસ્યા માટે પહાંચ્યા ત્યાં પર્વતરાજ હિમાચલે તેમનું સ્વાગત કર્યુ ગંગાના અવતરણવાળા વિસ્તારમાં તપ કરી રહેલા શિવજને હિમાલયે પૂછ્યું કે તે તેમની શું સેવા કરે. તેના વારંવાર આગ્રહથી શિવજીએ હિમાલયને કહ્યું કે, તે ગંગાવતરણવાળા વિસ્તારને સુરક્ષિત વિસ્તાર બનાવી દે અને ત્યાં શિવજીની નિર્વિબ્ન તપસ્યા માટે કોઈના પણ પ્રવેશ પર ૫ ‘મંધી લગાવી है ત્યાં સુધી કे મુનિ અને ઋષિ, દેવ ગંધર્વ વગેરે પણ અહીં પ્રવેશ ન કરી શકે.

શિવજીના આ અનુરોધને માની પર્વતરાજના હિમાલયે પોતાના નગરમાં પહોંચી આ પ્રમાણેના આદેશને પ્રચારિત કરી દીધો. કેટલાક સમય પછી પર્વતરાજ હિમાલય પોતે પોતાની પુત્રી પાર્વતી અને અનેક સુંદર ઉપહારોને લઈ શિવજજની સેવામાં હાજર થયા શિવજી સમાધિમાં લીન હતા તેથી ખુલવાની રાહ જોવા લાગ્યા. સમાધિ ખુલ્યા પછી તેમની અનેક પ્રકારની સ્તુતિ કરી તેમને પ્રાર્થના કરી કે તે હિમાલયને દરરોજ તેમના દર્શન કરવાની રજા આપવાની કૃા કરે અને સાથે જ તેમની પુત્રીને સેવા કરવાની તક આપે શિવજીએ પર્વતરાજને તો આવવાની અને દર્શન કરવાની વાત માની લીધો પરંતુ તેમણે પાર્વતીને ત્યાં આવવાની મનાઈ કરી દીધી. શિવજીએ કહ્યું ક, ર્ત્રી પુરૂષના વૈરાગ્યમાં બાધક છે સ્રીને બાધક કહે વામાં આવ્યા પછી પણ પાર્વતી સંતુષ્ટ ન થયા પાર્વતીએ શિવજને પૂછયું કે તે એ જાણવા ઈચે છે કે, પ્રકૃતિ વગર લિંગરૂપી મહેં્ધરનું અસ્તિત્વ કેવી રીતે ટકી શકે છે?એનો

શિવજીએ જવાબ આપ્યો ક, સત્યપુરૂષ પ્રકૃતિથી દૂટ. રહે છે. જવાબથી પાર્વતી હસી પડડા અને બોલ્યા, હે યોગીરાજ આપનું આ કથન જ શું પ્રકૃતિ નથી અને જો તમે તમને પ્રકૃતિથી પર માનો છો તો અહીં એકાંતમાં તપ કરવાની શું જરૂ છે? પ્રકૃતિથી અલગ થई તમે પોતાને જાણી શકતા નથી અને જો જાણો છો તો આ તપની શી જરૂર છે?જો તમે પ્રકૃતિથી પર છો તો મારા અહીં રહેવાથી તમાર કંઈ અહીત નહીં થાય અને જો તમે પ્રકૃતિથી પર નથી તો

નિષેધનુ કોઈ કારણ નથી. પાર્વતીની તત્વપૂર્ણ વાતો સાંભળી શિવજીએ તેમને પણ આવવાની રજા આપી દીધી શિવજીથી રજા મેળવી પાર્વતી પોતાની સખીઓ સાથે તે તપક્ષેત્રમાં રોજ આવતી અને શિવજીની ષોડાણોપચાર પૂજા કરતી શિવજીના મનમાં પાર્વતીની સેવા અને નિકટતાથી કોઈ વિકાર ઉત્પન્ન ન થયો. તેમણે પાર્વતી દ્વારા મધથી છૂટયા પછી જ સ્વીકારવાનો નિર્ણય કર્યો. કામદેવ તેમને મોહિત કરવા મોકલવામાં આવ્યા પરંતુ તે પણ શિવજીના મનમાં કોઈ વિકાર જગાઠી ન

શક્યા ઉપરથી પોતાનો નાશ કરી બેઠા કામદેવને પણ નિષ્ફળ થયેલા જોઈ પાર્વતીએ તપશ્ચર્યાનો આશ્રય લીધો અને ઘોર તપસ્યા પછી તેમણેખ શિવજને પત્નીના રૂપમાં ગ્રહણ કર્યા પાર્વતીથી કારકિયનો જન્મ થયો અને કાયકિય તારકાસુરને મારી દેવતાઓ નો ઉધ્ધાર કરવાવાળા દેવસેનાના સેનાપતિ બન્યા.

બ્રહ્માજએ નારદજીએ તારકાસુરના વિષયમાં વિતગવાર જણાવવા કહ્યું ત્યારે બ્રહ્માજીએ કહ્યું કे, હે નારદ! દિતીએ જયારે જોયુ કे હિરણ્યકશિયુ અને હિરણ્ય નરહરિ રૂપ વિષ્ણુના દ્વારા માર્યા ગયા છે તો તેણે ફરી પોતાના પતિ કશ્યવને પ્રસન્ન કરી પુન:ગર્ભ ધારણ કર્યો પણ ઈન્દ્રે છિદ્ર જોઈ દિતીના ગર્ભમાં પ્રવેશ કર્યો અને વ્રજથી ગર્ભના ટુકડ-ટુકડા કરી દીધા. આ પર પોતાની તપસ્યાના કારણે દિતીનો ગર્ભપાત ન થયો. સમયની સાથે દિતીએ પોતાના ગર્મથી ૪૬ મરૂદગણોને ઉત્પન્ન કર્યા પરંતુ તેમને ઈન્દ્રે પોતાના મિત્ર બનાવી લીધા એં પછી દિતીએ ફરીથી પોતાના પતિની સેવાનો આશ્રય લીધો. કશ્યપે દિતીને જણાવ્યું કे તે કઠોર ત૫ કરીને બ્રહ્નાજને પ્રસન કરે પોતાના પતિથી આ જાણી તપસ્યાથી જ અત્યંત બળવાન પુત્રને જન્મ આપ્યો.

વ્રગે પોતાની માતાની આચાથી ઈન્દ્ર વગેરે દેવતાઓને પકડી લીધા અને તેમને દંડિત કર્યા.કેટલાક સમય બાદ વ્રજાંગે અત્યંત ઉત્પાત મચાવવાવાળા તારકાસુર નામનો ભયંકર પુત્રને જન્મ આપ્યો આ પાછળથી બધા ઉત્પાત મચાવ્યા બાદ બ્રહ્માજને પ્રસન્ન કરવા તપ કરવા લાગ્યો બ્રહ્મા (હું) તેના તપથી પ્રસન્ન થયો અને મેં તેને દેવતાઓથી અજેય રહેવાનું વરદાન આપ્યું એ પછી એ અત્યંત બળવાન તારકાસુરે ઈન્દ્ર પાસેથી ઐરાવત હાથી છિનવી લીધો કુબેરથી નવનીધી મેળવ્યો, સૂર્ય પાસેથી તેના અશ્વ અને દેવતાઓની પાસે જો જे સારી વસ્તુઓ હતી તે બધી છિનવી લીધી તથા દેવતાઓને સ્વર્ગથી કાઢી हैत्योને વસાવી દીધા તેની વીરતા આગળ કોર્ઈ દેવતા ટકી ન શક્યા તેના

ઉત્પાતોથી ભયંકર રીતે ત્રસ્ત થઈ દેવતા ઈન્દ્રને નેતા બનાવી મારી પાસે આવ્યા મેં દેવતાઓની પીડા સાંભળી તેમને કહ્યું કે તારકાસુરની શક્તિ મારા વરદાનના કારણે છે એટલે તેનો ઉચ્છેદ મારા દ્વારા સંભવ નથી આ કામ શિવજના પુત્ર કરી શકે છે તમે લોકો શિવજીની પાસે જાવ અને તેમને નિવેદન કરો કे તે હિમાલયની પુત્રીને પત્નીના રપમાં સ્વીકારે અને પુત્ર ઉત્પન્ન કરે આ પ્રમાણે મેં જયારે દેવતાઓને શિવજીની સેવામાં મોકલી દીધા અને વારકાસુરે દેવતાઓને સ્વર્ગ પાછુ આપ્યા બાદ શોણિતપુુરે પોતાની રાજધાની બનાવી અને ત્યાં રાજ કરવા લાગ્યો. પોતાનું સ્વર્ગ લોક પાછુ મેળવ્યા પછી દેવતાઓએ શિવજને પુત્ર થવાની

સંભાવનાઓ તપાસવી શરૂ કરી દીધી ઈન્દ્ય્રે કામદેવને બોલાવ્યા અને તેના શક્તિના બહુ વખાણ કર્યા તથા દેવતાઓની મદદ કરવાનો અનુરોધ કર્યો ઈન્દ્રે કામદેવને સ્પષ્ટ કહ્યું કે, ભગવાન શિવથી ઉત્પન્ન પુત્ર જ તારકાસુરનો વધ કરી શકે છે. શિવજને પુત્ર ત્યારે થશે જયારે લગ્ન થશે અને લગ્ન ત્યારે કરશે જયારે તેમને યોગ્ય પાર્વતી પ્રત્યે તેમનામાં આસક્તિ જાગશે હे કામદેવ,તમે કંઈક એવું કરો જેનાથી શિવજીની સમાધિ છૂટે અને પાર્વતીમાં આસકિત ભાવ રાખી તેમની સાથે લગ્ન કરી લે. કામદેવે ઈન્દ્રની આશાનો સ્વીકાર કરતા પોતાની સેના સાથે શિવજીના ક્ષેત્ર તરફ પ્રસ્થાન કર્યુ કામદે ચારેબાજુ પોતાના મિત્ર વસંતની મદદથી ખુબજ માદક અને મનમોહક વાતાવરણ ઉભુ કરી દીધુ પરંતુ શિવજી ઉપર કામદેવના આ પ્રયાસનો કોઈ પ્રભાવ ન પડ્યો.

કામદેવે શિવજીની અંદર પ્રવેશ કરવા માટે કોઈ છિદ્ર શોધવા ઈચ્છવુ પરંતુ તેને જરાપણ સફળતા ન મળી થોડી જવારમાં કામદેવે જોયું કે પાર્વતીએ પત્રપુષ્પ લાવી શિવજીની પૂજી કરી અને શિવજી થોડીવાર માટે પોતાનું ત૫ છોડી પાર્વતીના ३ૂ૫ અને સૌંદર્યનું અવલોકન કરવા લાગ્યા બસ અહીં કામદેવને એક છિદ્ર મળી ગયુ અને તેણે શિવજીના શરીરમાં પ્રવેશ કર્યો.જેવી શંકરજીએ પાર્વતીના અનુપમ રૂપ અને સુંદર શરીર પર દૃષ્ટિ સ્થાપિત કરી તેવી પાર્વતીજ શરમથી ભરાઈ ગયા.લજજાના કારણે ઉભરેલા સંકોચથી પાર્વતીનુ સૌંદર્ય બેગણુ થઈને શિવજીની સામે આવ્યુ અને શિવજી પાર્વતીની તરફ વધારે આકર્ષિત થઈ ગયા. પાર્વતી થોડા દુર ઉભા રહીને શિવજીની તરફ કટાક્ષભરી દ્દષ્ટિથી જોવા લાગી અને

તેમને મુગ્ધ કરવાની ચેષ્ટા કરી શંકરજ પાર્વતીની આ સુંદર ચેષ્ટાઓને જોઈને સુખનો અનુભવ કરવા લાગ્યા અને તેમના મનમાં પાર્વતીને સ્પર્શ કરવાની તથા આલિંગન કરવાની ઈચ્છા જાગી પરંતુ એક ક્ષણ પછી જ તેમનામાં ચેતના જાગી ગઈ અને તે પોતાની આ વિક્કૃતિપર પશ્ચાતાપ કરવા લાગ્યા અને સહજરૂપમાં પોતાના પહેલાના ભાવ પર આવી ગયા મનમાં આ પ્રકારનો વિકારભાવ આવવાથી શિવજી વિચાર કરવા લાગ્યા કે આવુ કેમ થયું. ત્યારે તેમણે પોતાના ડાબા ભાગમાં કામદેવને જોયા શિવજી ક્રોધિત થયા અને તેમણે કામદેવને ભસ્મ કરી દીધા કામદેવની ભચસ્મ થઈઈ જવાથી દેવતા લોકો અત્યંત દુ:ખી થઈને વિલાપ કરવા લાગ્યા અને પાર્વતીનું શરીર ભયગ્રસ્ત થઈ્ઈ ગયુ તથા કામદેવની પત્ની રતિ મુચ્છિત થઈ ગઈ. દેવતાઓએ શંકરજને પ્રસન્ન કરવા માટે તેમની પ્રાર્થના અને

સ્તુતી કર્વાનુ શર કરી દીધુ અને તેમણે કહ્યું કે હે પ્રભુ? તમે પ્રસન્ન થાવ અને રતિના શોકને દુર કરો ત્યારે શિવજી બોલ્યા મારા ક્રોધથી નાશ થયેલા કામદેવે ફરીથી શરીીર ધારી તો નહીં થઈ શકે. હવે તે અશરીરી જ રહેશે પરંતુ એક ઉપાય છે કે દ્વાપરમાં શ્રીકૃષ્ણની પત્ની રક્ષ્મીણીના ગર્ભથી પ્રભ્યુમન નામનો બાળક થશે જેને શંબર દૈત્ય ચોરીને સમુદ્રમાં ફંકી દેશે ત્યારે રતિ સમુદ્રમાંથી નીકળેલા પ્રઘુમનને પતિના રપમાં પ્રામ્ત કરશે. આ સાંભળીને રતિ રાંબર क्षेत્રમાં અને દેવતાઓ પોત-પોતાના ક્ષેત્રમાં ચાલ્યા ગયા.

બ્રહ્માજીએ કહ્યું કे હે દેવતાઓમાં શ્રેષ નારદજી શંકરજના નેત્રોમાંથી નીકળેલી આગને જે ખુબજ તિવ્ર હતી અને જે લોકને વિચલિત કરી રહી હતી મર્યાદિત કરવામાં જો સમુદ્રને વિનંતી કરી સમુદ્રએ આ અગ્નિને પોતાનામાં સમાવી લીધી. શિવજના અંતર્યાન થયા પછી પાર્વતી વિયોગગ્રસ્ત થઈઈ ગઈ અને તેના માતા પિતા ખુબજ ચિંતિત થઈ્ઈ ગયા બધાએ ત્યાં જઈને તેમને ધી૨૦ બંધાવી.

આ રીતે કામદેવનો પ્રયત નિષ્ફળ થયા પછી પાર્વતીએ શિવની પ્રાપ્તિ માટે તપનો માર્ગ અપનાવ્યો અને માતા-પિતાની આજા લઈને ગંગોન્રી પાસે. ગંગાવતરણ નામના સ્થથ પર ભૃંગી તિર્થમાં જાપ કરવા લઈાગી પહેલા વર્ષમાં પાર્વતીએ માત્ર ફળોનુ ભોજન લીધુ, બીજા વર્ષમાં માત્ર પાંદડાથી જ ગુજરાન ચલાવ્યુ અને ત્રીજા વર્ષમાં પાંદડાને છોડીને એકદમ નિરાહાર રહીને તપ કરવા લાગી આમ તેનું નામ અપર્ણા પણ

પડયુ પાર્વતીએ કઠોર તપસ્યા કરતા એક પગ પર ઉભા રહીને નિરાહાર રહીને ૩૦૦૦ વર્ષ સુધી શિવમંત્રનો જાપ કરતા શિવજને પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો આટલી ઉંડી તપસ્યા પછી પણ શિવજી જ્યારે પ્રગટ ન થયા ત્યારે પાર્વતીના માતા-પિતાએ અને અનેફ બંધુઓ તેમને સમજાવ્યા અને કહ્યું કे જો શિવ કામદેવના વશમાં નથી આવી શકતા જેણે તેમને પણ ભસ્મ કરી દીધા તેમની પ્રાપ્તિ માટે તમારા ઉપાય વ્યર્થ છે પરંતુ પાર્વતીએ પોતાના નિશ્ચયને દોહરાવ્યો અને કહ્યું કે ભક્તોને પ્રસન્ન કરવાવાળા શિવજને જરૂર પ્રસન્ન કરીશ.

પાર્વતી પોતાના વ્રત પર દ્રઢ રહી અને તેમણે કઠોર ત૫ કર્યુ કે તેનાથી છુ:ખી થઈને ઈન્દ્ર વગેરે દેવતાઓ મારી શરણમાં આવ્યા અને હું બધાને સાથે લઈને વિષ્ણુની પાસે ગયો વિષ્ણુજીએ સલાહ આપી કે આપણે બધા સાથે ચાલીને શિવજ્જને પ્રાર્થના કરીએ પહેલા અમે પાર્વતીના દર્શન કર્યા, અને તેમને સાક્ષાત સિધ્ધ સ્વરૂપે જોયા અને તેમની ખુબ પ્રશંસા કરી અને

શિવલોકમાં આવીને શિવજીનુ વેદમંત્રોથી સ્તવન કર્યુ અમારી પુજ્જાથી પ્રસન્ન થઈને ભગવાન શંકરે અમાર અાવવાનુ કારણ પૂછ્યું અમે તારકાસુ ર્ના ઉપદ્રવ અને દેવતાઓના હિત માટે શિવજનને પાર્વતી સાથે લગ્ન કરવાનો અનુરોધ કર્યો. શિવજીએ કહ્યું કે ગિરિજા સાથે લગ્ન કરીને હુ કામદેવને ફરીથી कવિિત તો કરી દઈશ પરંતુ તમે બધા દેવતા લોકો તમારા જ તપથી અને તમારા જ સાધનોથી તમારા કષ્ટોનું નિવારણ કરવા પર ભાર મુકો આવુ કહીને શિવજ ફરીથી આત્મલીન થઈ્ઈ ગયા અને અત્યંત શ્રધ્ધાપુર્વક દિનહીન ભાવથી શિવજીની પુજ્ર કરી તેમનુ સ્તવન કર્યુ અને તેનાથી પ્રસન્ન થઈને શિવજ્રે ધ્યાન ભંગ કર્યો અને દેવતાઓ પાસે તેમની ઈચ્છા

જાણી.વિષ્ણુજીએ બદું જાણનારા શંકરને પ્રાર્થના કરી કे તે પાર્વતી સાથે લગ્ન કરે અને તેમના ગર્ભમાંથી પુત્ર ઉત્પત્ન થાય,ત્યારે તે પુત્ર તારકાસુર્નો વધ કરી શકે હે. બ્રહ્માજીએ આ પ્રકારનુ વરદાન તારકાસુરને આપેલુ છે નારદજીના ઉપદે ફાયઃ પાર્વતી પણ તમને પામવા તપસ્યા રત છે અને રતિને તમે જે વરદાન આ આ્ય હતું તેને પુરૂ કરવાનો સમય પણ આવી ગયો છે. વિષ્ણુજીની આ વાત સાંભળીને શિવજીએ તેમને કહ્યું કे ર્ર્રીનો સંગ કુસંગ છે તે બંધન છે અને મને વિહાર અને રમણની કોઈ ઈચ્છા નથી પછી પણ તમારા કહેવાથી તારકાસુરના અત્યાચારોથી મુક્ત કરાવવા માટે હું પાર્વતી સાથે લગ્ન કરીશ.

જ્યારે અમે લોકો પાછા આવી ગયા તો ભગવાન શંકરે સત્તઋપિઓન બોલાવીને પાર્વતીની પરીક્ષા માટે મોકસ્યા સાતેય ઋષિઓએ પાર્વતી પાસે જઈને તેમની ત૫ કરવાની જાણાકરી પ્રાપ કરવા ઈચ્છતા હતા તેમણે નારહજ દ્વારા નિર્દેષિત વિધિથી શિવજીની પ્રાપ્પિને પોતાની સાધનાનુ લક્ષ્ય બતાવ્યુ. જયારે ષિઓને ખબર પડી તો તેમણે સૌથી પહેલા પાર્વતીની સામે નારદજી ખરાબ કહ્યું કे નારદજી તો મનના કાળા છે અને શરીરથી ઉજળા છે તે બીજાઓ ધર ફોડનારા છે ત્યારબાદ પાર્વતીની સામે ઋષિઓએ શંકરને પણ

નિર્લજજ,અમંગલવેશધારી ભૂત-પ્રેતના સાથી દિગંબર બતાવીને એ પણ બતાવ્યું કે તેમને કારણે જ દક્ષની પુત્રી બળીને મરવા પર વિવશ થઈ્ई ગઈ. પાર્વતીને તેમણે પોતાના નિશ્ચય પર ફરીથી વિચાર કરવા અને હઈ છોડવા માટે કહ્યું પરંતુ પાર્વતીએ ઋષિઓની વાત માનવાનો ઈન્કાર કરી દીધો સપ્તર્ષિ શિવજની પાસે આવ્યા અને તેમણે બધી વાત શિવજને સંભળાવી દ્દીધી. ત્યારબાદ શિવજીએ પોતે જ પાર્વતીની પરીક્ષા લેવાનો વિચાર કર્યો. ભગવાન શિવ બ્રહ્મચારીનુ રૂ ધારણ કરીને પાર્વતીની પરીક્ષા લેવા માટે

પહોંચ્યા પાર્વતીની પાસે જઈને શિવે તેમના તપનુ કારણ પૂછયું પાર્વતીએ તેમને બતાવ્યુ કे તે જન્મ-જન્માંતર માટે શિવજીને પતિના રૂપમાં મેળવવા માટે કૃત સંકલ્પ છે અને જો તેના લક્ષ્યની પ્રાપ્તિ નહીં થાય તો તે બળીને રાખ થई જશે. ભગવાન શિવે પાર્વતીના આ વિચારને અવિવેકભર્યો બતાવ્યો અને શિવની અનેક રીતે નિંદા કરી બ્રહ્મચારીએ શિવને ક્યાબી ભસ્મધારી સર્પોને લપેટવાવાળા, ઝેર પીવાવાળા અને ત્રણ આંખ વાળા બતાવ્યા અને કહ્યું કે ગૃહસ્થ ભોગ માટે તે એકદમ અયોગ્ય છે. બ્રહ્મારીએ કહ્યું કે ક્યાં ક્યાલી શિવ અને કયાં સ્રીઓમાં તું રત્ન જેવી તમે વિષ્ણુ ઈન્દ્ર વગેરે દેવતાઓને છોડીને શિવમાં કેમ આશકત છો તમારી આ આશક્તિ અજાનપૂર્ણ છે.

પાર્વતીએ આ પ્રકારની વાતો સાંભળી બેચેની અનુભવી અને તેણે શિવ નિંદા માટે બ્રહ્મચારી માટે મૃત્યુદંડ સાચો બતાવ્યો તેણે કહ્યું કे તમે મને પથભ્રષ્ટ કરવા માગો છો તમને શિવની વાસ્તવિકતાનુ ભાન નથી શિવના મूળ તત્વથી અજાણ્યા છો. નહિ તો શિવ જે સગુણ અને નિર્ગુણ બ્રહના આત્મા રૂપ છે તેમની આવી નિલ્દા કરતા નહી. જ્યારે તે ત્યાંથી ગયા નહીં તो તેમણે જાતે જ તે સ્થાન છોડવાનો સંકલ્પ કર્યો અને પોતાના રૂપના દર્શન કરાવીને પાર્વતીનુ મનોરથ પુરો કરવાની ઘોષણા કરી.

શંકરજી પાસે વરદાન મેળવ્યા પછી પાર્વતી પોતાના પિતાના ઘરે પાછા આવી ગયા તેણે પોતાના માતા-પિતા અને સંબંધીઓને બધી વાત કહી એક દિવસ શિવજ એક નર્તકના રપમાં પાર્વતીના ઘરે આવીને સુંદર અને મોહક નૃત્ય કરવા લાગ્યા તેમણે ભીક્ષામાં પાર્વતીને માગ્યા. નર્તકની માંગ પર મેના क्षુંબ્ધ થઈ ગઈ. થોડીવાર પછી હિમાલય પણ ત્યાં આવી ગયા તેમણે નર્તકનુ તેજસ્વી ३ૂપ જોયુ પરંતુ તેમની માગણીનો સ્વીકાર કર્યો નહી.

બ્રહ્માજી બોલ્યા \&े હे નારદ! ઈન્દ્ર એ વાતથી ખુબજ ચિંતિત થઈ ગયા કे પર્વતરાજ હિમાલય અને શિવની પ્રીતિ વધી રહી છે તે બ્રહસ્પતિની પાસે ગયા સ.ને તેની હિમાલયની શિવજી પ્રત્યે વધતી આદર ભાવનાનો વિરોધ કરતા તેમાં વિધ્ન નાખવાનો ઉપાય પુછયો પરંતુ ગુરૂદેવ એવુ કંઈ પણ કરવા માટે મનાઈ કરી દીધી. પછી ઈન્દ્ર નિરાશ થઈને મારી પાસે આવ્યા અને મે પણ શિવજીના વિરૂધ્ધમાં કંઈપણ કરવા માટેની અસ્વીકૃતિ આપી પછી તે વિષ્ણુજી પાસે ગયા પરંતુ વિષ્ણુએ કહ્યું કे હું શિવ નિંદાનુ પાપ નહીં કર જો તમે ઈચ્છો છો કे હિમાલયને મુક્તિ ન મળે તો શિવજીની પાસે જાવ અને તેને પ્રસન્ન કરો અને એ કહો કે તે પોતાની નિંદા કરવાનુ સંકટ ન ઉઠાવી શકે

ઈન્દ્રએ શિવજીના દરવાજા ખખડાવ્યા અને તેને પોતાની નિંદા કરવાનુ કહ્યુ. શિવજીએ ઈન્દ્રનો પ્રસ્તાવ સ્વીકાર લીધો અને જયોતિષના વેશમાં હિમાલયના ધરે આવ્યા તેમણે શિવને કુરૂપ, અગુણ, વિકટ, જટાધારી, રમસાનવાશી વગેરે બતાવીને શિવજની નિંદા કરી અને પર્વતરાજ હિમાલયને મેનાએ પર્વતરાજ હિમાલયને કહ્યું કે તેની પુત્રીને ઈચ્છે તો આવીજન કુંવારી રાખે પરંતુ તેના લગ્ન શંકર સાથે ન કરે મેનાએ તો ત્યા સુધી કહ્યું કे જો તેની વાત માનવામાં નહી આવે તો એ ઝેર ખાઈને પર્વત પરથી કુદીને અથવા સમુદ્રમાં ડુબીને પોતાના પ્રાણ આપી દેશે.

આ બાજુ શંકરજીએ ઋષિઓનુ સ્મરણ કર્યુ અને સ્મરણ કરતા વશિષ્ટ વગેરે સપ્પ*ષિ અરંધતીની સાથે ત્યાં હાજર થયા અને શિવજીને પ્રણામ કરીને તેમની સેવાની માગણી કરી શંકરજએ સપ્રઋષિઓને બતાવ્યુ કे કેવી રીતે પાર્વતીએ કઠોર ત૫ કર્યુ અને કેવી રીતે શિવજીએ પોતાની નિંદા કરી અને કેવી રીતે તારકાસુરના વધથી દેવતાઓના ઉધ્ધાર માટે સંતાન ઉત્પતીની જરૂરીયાત છે અને કેવી રીતે મેના પાર્વતીના લગ્ન તેમની સાથે ન કરવાનું પ્રણ લઈને બેઠી છે. શિવજીએ મેના અને હિમાલયને સમજાવવા માટે મોકલ્યા તેમણે કહ્યું કे સપ્રર્ષિ હિમાલયની પાસે આદેશ આપ્યો બધા ઋષિ અરંધતીને સાથે લઈને હિમાલયને ત્યાં આવ્યા તેમણે મેના અને હિમાલયને બતાવ્યુ કे લોકમાં અને વેદમા ત્રણ પ્રકારના વચ છે

  • શાર્ત્રવાક્ય
  • સ્વયં સુવિચારિત અને વિવેકથી પરિપૂર્ણ વાક્ય
  • શ્રૃત વાક્ય અથવા તત્વજાતાઓ દ્વારા કહેવામાં

આવેલુ વાક્ય આ ત્રણેય વચનોમાં કોઈપણ દ્રષ્ટીકોણથી ભગવાન શિચ અંગે વિચાર કરતા શિવને અત્યંત વિલક્ષણ અનુપમ અને અવિકારી માનવામાં આવે છે. ભગવાન શંકર રજોગુણથી પર હોવા છતાં પૂર્ણ તત્વના જાતા છે જે શંકરનો સેવક કુબેર જેવો હોય, તેને દરિદ્ર કહેવાનુ સાહસ કોણ કરી શકે. શિવજી જ મૂળ રૂપી સૃષ્ટિના સર્જન અને સંહારમાં સમર્થ છે શિવજીથી સ્થપાયેલો કોઈપણ સંબંધ દેવતાઓને ગૌરવ અપાવે છે વશિષ્ઠજ એे પર્વતસજને સચેત કરતા કહ્યું કे તમે હઈ ન કરો જે રીતે અરણ્ય રાજે બ્રાહ્મણને પોતાની કન્યા આપીને તેના ભયથી પોતાની સંપતિ બચાવી લીધી હતી તેજ રીતે તમે પણ શિવજને તમારી પુત્રી સોંપીને પોતા ‘ સંકટથી મુક્ત કरी हो. પર્વતરાજે ઋષિઓ ઈન્છા કરી. વશિષ્ઠજીએ કહ્યું કે જુના સમયની વાત છે

તેજસ્વી અરણ્યરાજને અનેક પુત્ર અને એેક રૂપવતી કન્યા હતી. કન્યાનુ નામ પદમા હતું રાજ પોતાની પુત્રીને ખુબજ પ્રેમ કરતો હંતો. પુત્રી યુવાન થવાથી રાજાએ તેના માટે સુંદર અને સુયોગ્ય વરની શોધ શર કરી એક દિવસ રૂપવતી પદમા પાણીમાં વિહાર કરી રહી હતી કે બીજ બાજુથી પિપલાદ મુનિ આव्यા અને તે પદમાને જોઈને તેમના પર મુગ્ધ થર્ई ગયા તેમણે અરણ્યરાજ પાસે જઈને તેમની કન્યાની માંગણી કરી રાજાએ તેમનુ વૃધ્યત્વ જોઈને ખુબજ ચિંતા અનુભવી પરંતુ પુરોહિતના સમજાવવાથી *ષિના શ્રાપથી કુળની રક્ષા કરવા માટે તેમણે કન્ઝયા પિપલાદને આપી દીધી પિપલાદ તેમને લઈને આશ્રમમાં આવી ગયા. પદમાએ આ જીવનને ઈશ્વરનુ વિધાન માનીને સ્વીકારી લીધુ અને પોતાના પતિની સેવામાં જીવન અર્પિત કરી દીધુ.

એક દિવસ ધર્મફ એક સુંદર યુવકના રપમાં વિચરણ કરતા પદમાને પોતાની કામ ભાવનાની શિકાર બનાવવાની ચેષ્ટા કરી પતિવ્રતા સતીએ યુવકનો તિરસ્કાર કરતા તેને નષ્ટ થઈ જવાની શ્રાપ આપી દીધો ત્યારે ધર્મએ પોતાની વાસ્તવિકતા પ્રગટ કરી અને બતાવ્યુ કे તેણે કામુકતાપૂર્ણ વ્યવહાર બ્રહ્માજીની આજાથી કર્યો હતો. જે પદમાની પરીક્ષા લેવા ઈચ્છતા હતા. આ સાંભળી પદમા વિચલિત થર્ઈ ગઈ. એને બે વાતે વ્યચ્ર બનાવી દીષી એકતો તેનો શ્રાપ અન્યથા ન થઈ શકે બીજુ કे ધર્મ વગર લોક્યાત્રાનુ પ્રસરણ કેવી

રીતે થઈ શકે. છેવટે પદમાએ એવા પ્રકારની વ્યવસ્થા કરી કે ધર્મ દ્વાપરમાં એક ચરણ, ત્રેતામાં બે ચરણ અને કલિયુગમાં ત્રણ ચરણ થઈને રહેવુ પડશે અને તે સતયુગમાં ફરીથી ચારેય ચરણ મેળવી શકશે.આ બાજુ ધર્મએ પિપલાદને યौવનનુ વરદાન આપ્યુ જેના કારણે તેઓ પદમાની સાથે સુખ વિલાસભર્યુ રહેતા પોતાના જીવનને આર લગ્નયોગ છે આ લગ્નમાં ચંદ્ર બુધની સાથે રોહિણી તારાગણની સાથે છે. માર્ગ શીર્ષનો મહિનો છે તથા તથા ચંદ્ર બધા દોષ વગરનો છે.આવા સુંદર યોગમાં મૂળ પ્રકૃતિરૂપ

માતા જગદમ્બા અને જગતપિતા શંકરના લગ્ન કરીને તમે ધન્ય બની જાવ. સપ્તર્ષિઓના વચનો સાંભળીને પર્વતરાજ હિમાલયે પોતાના બીજા સાથીઓ સુમેર, ગંધમાદન, મદર, મૈનાક અને વિંધીચલ વગેરેને બોલાવ્યા અને ૧ષિઓ ઓ પ્રસ્તાવ વિચાર કર્યો. તેમની સ્વિકૃતિ મળતા જ હિમાલયે સપ્તર્ષન પોતાની સ્વીકૃતિ આપી દીધી.સપ્તર્ષિએ હિમાલય પ્રત્યે શુભકામનાઓ અર્પિત કરી અને કૈલાસ આવીને શિવજને બધો વૃતાંત યથાવત સંભળાવ્યો.

સપ્તર્ષિઓએ શિવજના લગ્નની તૈયારીઓ કરવાનુ કહ્યુ.બીજ તરફ હિમાચલે પોતાના પુરોહિતને બોલાવીને લગ્ન પત્રિકાઓ લખાવી અને અનેક સુંદર તથા ઉતમ સામગ્રીઓની સાથે ભેટ રૂપે શિ.વજને મોકલાવી હિમાલય લગ્નની તૈયારીઓ કરવા લાગ્યા.તેમણે લગ્ન અંગેની સામગ્રી એકઠી કરવાનુ કામ શરૂ કરી દીધુ નગરને ખુબજ સુંદર રીતે સજાવ્યુ વિશ્ધર્માને બાલાવીને વરરાજા અને જીનૈયાઓ માટે સુખ-સુવિધાથી ભરેલા નિવાસોનો પ્રબંધ કરાવ્યો.

બ્રહ્માજીએ નારદજીને પૂછયું કे હે મહાપ્રભુ તમે શિવજીના લગ્નનુ વર્ણન કરવાની કૃપા કરો.ત્યારે બ્રહ્મા બોલ્યા હે નારદ જ્યારે ભગવાન શંકર પાસે લગ્નની પાત્રિકા પહોંચી, ત્યારે તેમણે તમને યાદ કર્યા, અને જ્યારે તમે ત્યાં પહોંख्यા (તમને ખબર જ છે) શિવજીએ તમને અનોક દેવો અનો કિન્નરો, ગંધર્વ, અપ્સરાઓને નિમંત્રણ આપવાનો કાર્યભાર સોંપ્યોં. તમે બધાને આમંત્રણ આપી દીધુ અને જ્યારે અતિથી કैલાસ પર પહોંચ્યા ત્યારે શિવજીએ બધાનુ સ્વાગત કર્યુ પછી શિવજને વરરાજાના રૂપમાં સજાવવામાં આવ્યા અને

સપ્તમાત્રિકાઓએ શિવજને વરરાજાના રપપમાં શ્રૃંગાર કર્યો. શિવજના માથા પર મુગટ સુશોભિત થવા લાગ્યો,મુગટની ઉપર ચંદ્ર અને તિલકની જગ્યાએ ત્રીજ આંખ શોભિત થઈ. શિવજના બંને કાનમાં સર્ય કાનના આભૂષણ બન્યા.હાથીની ચામડીનુ દુકુલ બન્યુ અને ચંદનથી જ તેમનુ અંગરાગ બનાવવામાં આવ્યુ.જયારે શિવજ વરરાજાના રૂપમાં શ્રૃંગાર પુરો કરી ચુક્યા,ત્યારે દેવતાઓ,નાગ, ગાંધર્વ દ્વારા સજાયેલી શિવજીની જાન કૈલાસ તરફ રવાના થર્ઈ શંકરજીની આ જાન ખુબજ અનોખી હતી કારણ કે તેમાં વિષ્ણુ બ્રહા,ઈન્દ્ર વગેરેની સાથે અનોક સિધ્ધ, ભૂત-પ્રેત વેતાળ, બ્રહ્મરાક્ષસ, યક્ષ,ગાંધર્વ,કિન્નર અને અપ્સરાઓ એકલી અને પરિવાર સાથે સામેલ થયા હતા.

જાન જ્યારે નગરની નજીક આવી ત્યારે પાર્વતીની માતા મેના પોતાની પુત્રીના ભાવી પતિને જોવા માટે ખુબજ ઉત્સુક થઈ. હે નારદ! એ સમયે તમે જ તેની મદદ કરી રહ્યાં હતા. જેમ-જેમ મેના પુત્રીના ભાવી પતિ જોવા માટે આગળ વધતી ગઈ તે દરેક સજેલા રૂપવાન યુવકને જોઈને તે શિવ હોવાનુ અનુમાન કરતી અને જ્યારે તમને પુછતી ત્યારે તમે મનાઈ કરતા કહેતા કे આ શિવ નથી. આતો ગંધર્વ છે, કિન્નર છે,યમ છે, અગ્નિ છે, બ્રામા છે. અથવા કોઈ બીજા દેવતા છે તમે તેને બતાવ્યુ કે આ બધા શિવના બંધુઓ છે અને શિવજી આ બધામાં વધારે સુંદર તેજોમય અને કાંતિ વાળા છે તો મેના

ખુબજ પ્રસન્ન થઈ્ઈ ગઈ્ઈ પરંતુ શિવજને જોતા જ તેમની બધી પ્રસન્નતા ઢગલો થઈ ગઈ અને તે શોકાતુર બની ગઈ.તેમણે શિવશ્ચે બળદ પર ચઢેલા જોયા જેના પાંચ મોઢા હતા, ત્રણ નેત્ર હતા અને તેમના શરીર પર ભભૂતિ ચોળેલી હતી. આ જોઈને મેના મુર્છિત થઈ ગઈ અને તેમની સખીઓ તેમની ચેતના પાછી લાવવા માટે કોશિશ કરવા લાગી.

જ્યારે મેનાને હોશ આવ્યા તો તે વિલાપ કરવા લાગી અને તિરસ્કાર ભરેલી વાતો કરવા લાગી તેમણે આ રીતે ત૫ કરીને પતિ મેળવવા વાળી પાર્વતીને ઘણુ સાચુ-ખોટુ કહ્યું અને આ લગ્નને સંપન્ન કરવા માટે જે જે લોકોએ પણ પ્રયાસો કર્યા હતા તે બધાને અપ શબ્દ ક્्યાં તે લગ્ન માટે જે સામાન ખરીદવા આવી હતી તે ભુલી ગઈ. તેમને એવું લાગ્યું કે પાર્વતીની સાધના બિલકુલ આવી જ છે જેમકે સોનુ આપીને કાચ ખરીદવો અથવા ચંદન છોડીને ધુળ ચોપડવી અથવા ગંગાજળને છોડીને ગંદુ પાણી પીવુ. તેમણે નારદજીને કહ્યું કे હे નારદ મેં તો પહેલેથી સમજાવી હતી પણ તે માની નહી.

આ વાત પર મેં મેનાને સમજાવવાની ઘણી કોશિશ કરી ત્યારે તેણે મારી સાથે પણ દુષ્ટ અને અધમ શિરોમણી કહીને દુર જવા માટે કહ્યુ મૈનાને અનેક દ્વવતાઓએ પણ સમજાવ્યુ પણ તે માની નહીં અને તેણે ઘોષણા કરી કે શંકર સાથે તેના લગ્ન થશે નહી. આ સાંભળીને બધામાં બેચેની ફેલાર્ઈ ગઈ. હાહાકાર મચી ગયો.સ્થિતિની નજાકત જોઈ પર્વતરાજ હિમાલયએ મેનાને સમજાવવા ઈચ્છયુ તેમણે કહ્યું કे સત્યનો સ્વીકાર કરવો જ શ્રેષ્ઠ છે પરંતુ મે નાએ પતિની વાત માની નહીં

ત્યારબાદ જાતે પાર્વતી માતાએ સાતાને સમજાવવાનો પ્રયત કર્યો પરંતુ પાર્વતીની વાત સાંભળી મેના વધારે ક્રોધિત થઈ ગઈ અને તેને અપશબ્દો કહેવાની સાથે-સાથે મારવા પીટવા લાગી તેની આ હાલત જોઈને હું ફરી મૈના પાસે ગયો અને તેને શિવનુ મહત્વ સમજાવવાની કોશિશ કરી શિવતત્વનો સાર બતાવવાનો પ્રયત ક્રો પરંતુ તે પોતાની માન્યતામાંથી વિચલિત ન થઈ.જ. જ્યારે શંકર સુંદર વેશમાં આવવાનો સ્વીકાર કરે. ત્યારબાદ શિવજને અત્યંત સુંદર અને સુસજ્જિત વેશમાં મેનાની સામે હાજર કરવામાં આવ્યા. તેમને જોઈને તોં પોતાની પુત્રીના લગ્ન કરાવવા માટે તૈયાર થઈ્ई गई.

આ બધી ઘટના પછી પોતાના ગણોને સાથે લઈને શિવજી હિમાલયના દરવાજા પર આવ્યા.પોતાની સંપૂર્ણ નિષ્ઠા અને ભક્તિની સાથે મેનાએ શિવજીની આરતી ઉતારે,તે વારે-વારે મંત્રમુગ્ધ થઈને તેમને દેખતી રહતી હતી અને પોતાના કન્યાના ભાગ્યના વખાણ કરતી રહી હતી તે શિવજના ३५ સુष्मા ૫ર મુગ્ધ થઈ ગઈ.

અનેક સંસ્કારોની સાથે-સાથે પાર્વતીનો યજોપવિત સંસ્કાર પણ કરવામાં આવ્યા અને તેમણે પણ બધા આભૂષણ અને વર્ત્ર પહેરાવવામાં આવ્યા જે શિવજી દ્વારા લાવવામાં આવ્યા હતા પંડિતોમાં શિવજી તરફથી ગુરૂ બૃહસ્પતીને અને પર્વતરાજની તરફથી ગર્ગને શુભલગ્નમાં શિવજ અને પાર્વતીના લગ્ન સંપન્ન કરાવ્યા. હિમાચલ અને મેનાએ કન્યાદાન કર્યુ વિવાદ સંસ્કારની વચ્ચે જ્યારે ગોત્ર વગેરેનો ઉચ્ચાર કરવાનો અવસર આવ્યો.

ત્યારે પર્વતરાજ હિમાચલના પંડિત ગર્ગે શિવજના ગોત્ર અને કુળ વિશે જાણવા માગ્યુ.તમે ત્યાં હતા અને તેમને પરબ્રહ્મ,અરૂપ,નિરાકાર,માયાતીત બતાવીને કન્યા પક્ષવાળાને આવી વાતોમાં ન પડવાની સલાહ આપી કન્યાદાનનો સમય પસાર થઈ રહ્યો હતો. એથી જ જોરૂ વગેરે અનેક સંબંધિઓના કહેવાથી કુળગોત્રનું બંધન છોડીને હીમાલયે કન્યાદાન કર્યુ અને શિવજીને અનેક વસ્તુઓ તથા ધણી ધનરાશિ સાથે સંતુષ્ટ કર્યા.

બ્રહ્માજી બોલ્યા કे હે નારદ પશમંડમાં જ્યારે શિવ અને પાર્વતીના લગ્ન સંપન્ન થઈ રહ્યાં હતા ત્યારે માર મન પાર્વતીનુ મુખ જોવા માટે લાલચી થઈ ગયુ અને કોઈ બીજો ઉપાય ન જોતા મેં પજમાં ભીની સમિધાઃઓ નાખી દીધી અને પાર્વતીને પોતાનુ મુખ ખુલ્લુ કરવા માટે વિવશ કરી દીધા. મેં પાર્વતીની રૂપરાશી જોઈને કામ-મોહિત થઈને સંયમ ખોઈ દીધો. મારૂ મન એટલુ ક્ષુબ્ધ થईई ગયુ કે ત્યાં જ માર સ્ખલન થઈ ગયુ. મારૂ આ કર્મ શિવજીથી છુપાયુ નહી અને તે મને મારવા માટે દોડયા પરંતુ દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી કોઈ રીતે શાંત થયા પરંતુ મારા અંશ ધરતી પર પડી ગયા અને હજારો કણોમાં વિભાજી થઈ ગયા. તેનાથી હજારો બાળ ખિલ્ય

ષિ ઉત્પન્ન થઈને તરતજ, મને માતા-પિતા કહેવા લાગ્યા તમે આ બધી સ્થિતિથી કુપિત થઈને તેને ગંધમાદન પર્વત પર તપસ્યા કરવા માટે મોકલી દીધા. પછી મેં શિવજ પ્રત્યે પોતાની નિશ્રલ ભક્તિ અર્પિત કરી અને તે પ્રસન્ન થયા તેમણે પ્રસન્ન થઈેન મને સૃષ્ટી-રચનાનુ વરદાન આપ્યુ. સાંસારિક રીતીથી લગ્ન સંપન્ન થમા આ અવસર પર રતિ પણ ત્યાં આવી અને તેણે પ્રસન્ન શિવજને પોતાના ભરમીભૂત પતિ કામદેવને જીવિત કરવાની પ્રાર્થના કરી શિવજીએ જેવી ભસ્મ પર નજર કરી તેવા જ ત્યાં કામદેવ પ્રગટ થઈ્ઈ ગયા આ જોઈને રતિ ખુબજ પ્રસન્ન થઈ, પરંતુ શિવજીએ કામદેવને વિષ્ણુલોકની બહારજ રહેવાનો આદેશ આપ્યો.લગ્નનુ બધું કાર્ય સંપન્ન શયા પછી જાત કૈલાસ આવી ગઈ. જાનૈયા શિવજીની અનુઅતિ લઈને પોત-પોતાના ધામ પાછા ફર્યા.

કુમાર ખંડ

શિવ-પાર્વતીના લગ્નનું વૃતાંત સાંભળ્યા બાદ નારદજીએ લગ્ન પછી શિવ અને પાર્વતીએે શું કર્યુ અને કેવી રીતે ખપણ જનમ્યા તથા તારકાસુરનો વધ કેવી રીતે થયો આ મહત્વપૂર્ણ વૃતાંત સંભળાવવા માટે બ્રહ્માજને કહ્યું. સૂતજ બોલ્યા હે મુનીઓ! બ્રહ્માજીએ વિગતવાર જે વૃતાંત નારદજને સંભળાવ્યું તેજ હું તમને સંભળાવી રહ્યો ધું બ્રહ્માજીએ તારકાસુરનો કાર્તિકેય દ્વારા થયેલા વધનું વૃતાંત આ પ્રમાણે વર્ણવ્યુ.

લગ્ન પછી શંકરજી પાર્વતીને લઈ કૈલાસ પર પહોંચ્યા અને પછી એક સુરમ્ય એકાંત સ્થળે ચાલ્યા ગયા ત્યાં સહસ્તો વર્ષ સુધી રતિવિહાર કરતા રહ્યા.આટલા વર્ષો સુધી શિવજી દ્વારા પાર્વતીને કોઈ સંતાન ઉત્પન્ન ન થવાથી દેવતા લોકો બહુ ચિંતિત બની ગયા પછી તેઓ મને સાથે લઈ્ઈ વિષ્ણુજીની પાસે ગયા અને વિષ્યુજને પ્રાર્થના કરી કે તે શિવજી દ્વારા રસ-ફ્રિડાથી અસંપૃકત કરો સંતાન-ઉત્પતિ માટે પ્રવૃત થવાની પ્રાર્થના કરે. વિષ્ણુજએ દેવતાઓને તેમણે દ્વેવતાઓને પ્રાચીન ઈતિહાસનું ઉદાહરણ આપી કહ્યું કે,

શિવજીના રતિવિહારમાં વિધ્ન બની તેઓ પાપના ભાગીદાર ન બને. વિષ્ગુજએએ કહ્યું કે,દ્દુવાસાએ પહેલાના સમયમાં રંભા અને ઈન્દ્રની વચ્ચે વિધ્ન બનીને વિયોગ કરાવ્યો હતો. જેના કારણે તેમણે તેમની પત્નીથી વિયોગ થયો. બીજી વખત બૃહસ્પતિએ કામદેવને ધૃતાશીથી વિયોગ કરાવ્યો હતોલ જેના કારણે છ મહિનાની અંદર જ ચંદ્રમાએ તેમની પત્નીનું અપહરણ કરી લીધુ હતું રતિપીડિત ચંદ્રમાનો મોહિનીથી વિયોગ કરાવવાના કારણે ગૌતમને લાંબો સમય પોતાની પત્નીનો વિયોગ સહન કરવો પડયો હતો.રાજા હરિશચંદ્રે એક ન્નિમવનમાં એક ખેડૂતનો એક શુદ્રા સાથે વિયોગ કરાવ્યો તો તેને વિશ્ધામિત્રના ક્રોધનું પાત્ર બનવું પ૩યુ અને પોતાની સ્રી તથા પુત્ર વગેરેથી અલગ થવું પડયુ.

આ પ્રમાણે હે દેવતાઓ, આ બધા ઉદાહરણોથી તમારે એ બોધ લેવો જોઈએ કે, રતિ-સુખમાં વિધ્ન નાંખવુ મહાપાપ છે અને તેનું ફળ ભોગવવું પડે છે તમે લોકો શિવ અને પાર્વતીને અલગ કરવાની કોશિશ ન કરો હું જાણું છું ક, ૧૦૦૦ વર્ષ પૂરા થવાથી શિવજી પોતે જ આ રતિ-ભોગથી મુક્તિ મેળવશે. વિપ્ગુજીની આ વાત સાંભળી દેવતા પોત પોતાના ધામ પરત ફર્યા.શિવ અને પાર્વતી (શક્તિ અને શક્તિમાન) ના વિહારથી આખ્ઞી પૃથ્વી ભયગ્રસ્ત બની ગઈ. ત્રણે લોકોમાં કંપન પેદા થઈ્ઈ ગયા.બધા દેવતા ફરી ચિંતિત બન્યા અને મારી પાસે આવ્યા અમે લોકો

વિષ્ણુજને લઈ કૈલાસ પર ગયા જયાં ભગવાન શંકરની પૂજા-સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. ભવાની-શંકરની સ્તુતી કરતા વિષ્ણુજી આંખોમાં આંસુ આવી ગયા અને આ આંસુઓથી પ્રભાવિત થઈ તથા દેવતાઓની સ્તુતિથી શિવજી પ્રસન્ન થઈ બહાર આવ્યા અને બોલ્યા કे મારા મસ્તકથી સખલિત શક્તિને ગ્રહ્ કરવાની ક્ષમતા હોય તો તેને ગ્રહણ કરો અને તેનાથી પુત્ર જન્મ કરે તારકાસુરનો વિનાશ કરો આમ કહી તેમણે પોતાનું શક્તિરૂપ વીર્ય પૃથ્વી પર ફેકી દીધુ દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી અગ્નિએ કબૂતર બની તેને પકડી લીધુ.

આ બાજુ આખીય વાત પાર્વતીને ખબર પડી તો તેમને લાગ્યું કે તેમનું માતૃત્વ અને રતિ-ભોગ નષ્ટ થઈ જશે. પાર્વતીએ ક્રોધમાં દેવતાઓને સુખી ન રહેવાનો શ્રાપ આવ્યો અને દેવાંગનાઓને રતિ-પીડા સાથે વંધ્યા રહેવાનો શ્રાપ આપી દીધો.અગ્નિમાં હોમાયેલા અન્નના સ્વીકારથી દેવતાઓને ગર્ભ રહી ગયો. આ અત્યંત અત્રાકૃતિકરતુ એનાથી બધા દેવતાઓના પેટમાં પીડા થવા લાગી આમાંથી મુક્તિ મેળવવા માટે અમે લોકો ફરી શિવજની શરણામા ગયા અને તેમની સ્તુતિ કરી અમારી સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ.શિવજીએ વચન દ્વારા વીર્ય બહાર કાઢવાનો આદેશ આપ્યો.જ્યારે આમ થયું તો તે વીર્ય સોનાની જેમ ચમકતા પર્વતાકાર બનતુ ગયુ અને આકાશને સ્પર્શવા લાગ્યું

આ સ્થિતિને જોઈ દેવતા ખૂબ ચિંતિત બન્યા.અગ્નિને ખુબ વેદના થઈ અને તેની વેદનાથી દ્રવિત થર્ઈ શિવજીએ એક ઉપાય બનાવ્ય્લ કે,આ ભક્ષિત શક્તિને કોઈ સ્રીના રપમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે તેજ સમયે હે નારદ તમે ત્યાં પહોંચી ગયા હતા. તમારી બતાવેલી રીત મુજબજ અગ્નિએ માહ મહિનામાં પ્રયણમાં સ્નાન કરી સપ્રર્ષિઓની પત્નીઓ (અરંધતીને છોડીને બાકીની છે) ના છિદ્રો દ્વારા શિવજીનું વીર્ય તેમની યોનિઓમાં

સ્થાપિત કરી દીધુ છ ઋષિ-પત્નીઓ ગર્ભવતી બની ગઈ અને તેમના પતિઓએ તેમનો ત્યાગ કર્યો.તે બધી હિમાલય પર આવી રહેવા લાગી અને સમય આવ્યે પોતાનો ગર્ભ પર્વતરાજ પર છોડી ગઈ. પર્વતરાજ આ ગર્ભની શક્તિ સહન કરી ન શક્યા.તેને તેમણે ગંગામાં ફેકી દીધો. ગંગા પણ તેને સહન ન કરી શકી તેણે તેને ઉછાળી સરકંડાના વનમાં ફેંકી દીધો ત્યાં માગસર સુદ-છઠના દિવસે શિવજીના પુત્રનો જન્21 થયો.જ્યારે ત્રિલોકમાં આ ખબર પડી તો આનંદનુ વાતાવરણ છવાઈ ગયું.

બ્રહ્માજી કાર્તિકેયનો પરિચય આપવા લાગ્યા તો તેમણે કહ્યું કે,કાર્તિકેયના જન્મ થયા બાદ સરકંડાના વનમાં વિશ્વામિત્રનું આગમન થયું ત્યારે કાર્તિકે તેમને તેના તમામ સંસ્કાર કરવાનું કહ્યું વિશ્વામિત્ર પહેલા તો નવજાતશિશુના મોંથી આ વાત સાંભળી અચરજમાં મુકાયા પછી તેમણે તેને ક્्ુું કે તે ક્ષત્રિય છે અને તે વાદિના પુત્ર છે.क્ષત્રિય હોવાના કારણે તે પુરોહિતકર્મ કરી શકતા નથી ત્યારે કુમારે તેમને બ્રાહ્મણ થવાનું વરદાન આપ્યુ બ્રાહણત્વ મેળવ્યા બાદ વિશ્વામિત્રે કુમારને વિધિપૂર્વક જાતકર્મ વગેરે સંસ્કાર કરાવ્યા.

કાર્તિકેયનો જન્મ થયા પછી એક અન્ય મહર્ષિ શ્ચેતે કાર્તિકેને ચુંબન ક્યુ અને તેને અત્યંત શક્તિશાળી શસ્ત્ર વગેરે આપ્યા.કાર્તિકે તે શસ્ર્રોનો સ્વીકાર કર્યો અને તેને લઈ તે ક્રોંચ પર્વત પર આવ્યો અને તેનું શિખર પાડવા લાગ્યો તેનું આ કૃત્ય જોઈ ત્યાં અનેક રાક્ષસ વિરોધ કરવા માટે આવ્યા પરંતુ કુમારના ભીષણ પ્રહાર સામે પરાજિત થઈ નાશ પામ્યા.ત્યાં સુધી કे ઈન્દ્ર પણ ત્યાં પહોંચ્યા અને તેમણે કુમારના જમણા-ડાબા ભાગો પર અને હદમ પર વજથી પ્રહાર કર્યો જો તે સ્થાનોથી સાબ-વિશાખ અને નિગમ નામના ત્રણ અત્યંત બળવાન પુરૂષ પેદા થયા તે બધા ચારે બાજુ સ્કંધ થયા અને ઈન્દ્ર પર પ્રહાર કરવા માટે તપ્તર બન્યા ઈન્દ્ર એટલા ભયભીત થયા કે પોતાનો જીવ બચાવવા તેમના શરણમાં ગયા.

બ્રહ્માજીએ નારદને આ બધી ઘટનાઓ સંભળાવી અને ત્યારપછી એ બોલ્યા કे નારદ!શિવજીના પુત્ર કાર્તિક્ય અત્યંત સહજ, જાનવાન અને અદૂભૂત પરાક્રમથી સંયુક્ત તેજસ્વી છે. તે સાક્ષાત ભગવાન શંકરના જ અવતાર છે એક દિવસ ભગવાન શંકરને પાર્વતીએ પૂછયુ કे હે પ્રભુ! જે દિવસે આપ દેવતાઓ દ્વનરા રતિ-સુખથી વિરત થયા બાદ બહાર આવ્યા હતા તે દિવસે આપનું જે વીર્ય પૃથ્ની પર પડયું હતું તેનું શું થયું?

શું તેનાથી કોઈ બાળક ઉત્પન્ન થયું કे નષ્ટ થઈ ગયુ?શિવજીએ પાર્વતીના પૂછયા બાદ તાત્કાલિક દેવતાઓ બોલાવી આ બાબતની તપાસ કરાવી ત્યારે તેમને ખબર પડી કે શિવજીની શક્તિથી ઉત્પન્ન થયેલો પુત્ર સ્કંદ તરીક ઓળખવામાં આવે છે શિવજીએ પોતાના ગાોના ક્યું કे નંદીશ્વરના નેતૃત્વમાં જાય અને કુમારને લઈ આવે નંદીશ્વર કૃતિકાઓ પાસે ગયા અને તેમને કહ્યું કે, જે કુમારનુ તેઓ પાલનપોષણ કરી રહી છે તે સાક્ષાત શિવજના પુત્ર છે એ પછી નંદીશ્વરે કુમારને

પાર્વતી દ્વારા મોકલવામાં આવેલા રથ પર બેસાડયા અને શિવલોક આવ્યા શિવલોક પહોંચેલા કુમારનુ હાર્દિક સ્વાગત કરવામાં આવ્યુ શિવ અને પાર્વતી દ્વારા કાર્તિકેયના સન્માનમાં એક ઉત્સવનું આયોજન કરવામાં આવ્યું તથા તે પછી એક સારા દિવસે, મુહુર્ત અને તિથિ જોઈ કાર્તિકેયના યજ્ઞોપવિત સંસ્કાર કરી દેવામાં આવ્યા ગંગા,યમુના અને સરસ્વતી તથા અનેક નદીઓ અને સમુદ્રોના જળથી કુમારને સ્નાન કરાવવામાં આવ્યું પછી

એક સુંદર આસન પર બેસાડી તેમનું સ્તવન કરવામાં આવ્યુ યજ્ઞોપવીતના આ પ્રસંગે અનેક દ્વેવતાઓ પોત-પોતાની શ્રેષ્ઠ વસ્તુઓ કુમારને ભેટમાં આપી વિષ્ણુએ ગદા,ચક્ર અને ઈન્દ્રે એશવત અને શંકરે ત્રિશૂળ અને ભગવતી લક્ષ્મીએ કમળ તથા અન્ય દેવી-દેવતાઓએ અલગ-અલગ પ્રિય વસ્તુઓ કુમારને આપી.એ પછી દેવતાઓએ ભગવાન શંકરની સ્તુતિ કરી તેમને કુમારને તારકાસુરને મારવાવાળી તથા પ્રસ્થાન માટે તૈયાર

દેવતાઓની સેનાનુ નેતૃત્વ કરવાનો આદેશ કરવાની પ્રાર્થના કરી. ભગવાન શિવે દેવતાઓની પ્રાર્થનાનો સ્વીકાર કર્યો અને કાર્તિકેયનો અભિષેક કરતા તેને દેવસેનાનો સેનાપતિ બનાવ્યો.એ પછી કાર્તિકેય તારકાસુરનો વધ કરવા માટે દેવસેનાનું નેતૃત્વ કરતા રવાના થયા. આ તરફ તારકાસુરને જ્યારે પોતાના નગરની આસપાસ દેવતાઓની સેનાની હાજરીની માહિતી મળી તો તેણે પોતાની સેનાને પણ સાવધ કરી અને યુધ્ય માટે તૈયાર કરી દીધી. થોડા સમય બાદ બનને સેનાઓમાં ઘમાસણ યુધ્ધ થવા લાગ્યુ.સૌથી પહેલા ઈન્દ્રે તારકાસુર સાથે

યુધ્ધ કર્યુ પરંતુ તારકાસુરે ઈન્દ્રની બધી શક્તિ અને યુધ્ધ કૌશલ્યને પરાસ્ત કરતા તેમની યુધ્ધ વિદ્યાને નકામી બનાવી દીધી ઈન્દ્રના પરાજય થયા બાદ વિષ્ણુ તારકાસુર સાથે લડવા માટે આવ્યા અને તેમણે જ્યારે ગદાથી તેના પર પ્રહાર કર્યો ત્યારે તારકાસુરે પોતાના ત્રિશિખબાણથી ગદાના બે ટુકડા કરી નાંખ્યા. આ મ્રમાણે અન્ય કેટલાય શર્ત્ર-અસ્ત્રોની સાથે બંનેમાં યુધ્ધ થયું પરંતુ અસુરરાજ તારકાસુરે વિષ્ણુને ધરાશયી કરી દીધા અત્યંત પરાકમથી

આક્રમણ કરી તેને મારવાની ચેષ્ટા કરી વિરભદ્રે ત્રિશૂલથી તારકાસુરને ઘાયલ કરી દીધો પણ માયાની અસુરરાજે વીરભદ્રની એકપણ ચાલ સફળ થવા ન દીધી અને તેને ભગાડી દીધો.તારકાસુરની શક્તિ વધતી જઈર રહી હતી ત્યારે હું (બ્રહ્મ) કાર્કિક પાસે ગયો અને તેમને એ વાત કહી કે, મારા દ્વારા આપવામાં આવેલા વરદાનના પ્રભાવથી તારકાસુરને કાર્તિકે સિવાય અન્ય કોઈપણ દેવતા મારી નહીં શકે આમ કહી મેં કુમારને તારકાસુરતાથે યુધ્ધ કરવા વિનંતી કરી મારી આ વાત

સાંભળી કુમાર તારકાસુર સાથે યુધ્ધ કરવા તૈયાર થર્ઈ ગયા અને જેવા તે તારકાસુરની સામે આવ્યા કે તેમને જોઈ્ઈ તારકાસુરે દેવતાઓની મજાક ઉડાવી તેમની આલોચના કરી અને કહ્યુંકે, પોતાની જાતે હાર્યા પછી હવે આ નાના છોકરાને લડવા માટે આગળ કરી દીધો.તારકાસુરે કુમારને કહ્યું કે તે યુધ્ધ ભૂમિમાંથી ભાગી જાય પરંતુ તેની વાત અવગણી તેના પર કુમારે પ્રહાર ક્યા એ સાથે જ વિષ્ણુ વગેરે દેવો પણ આક્રમણ કર્યુ બનેે એકબીજા પર પોતાની શક્તિથી પ્રહાર કર્યા પરંતુ તારકાસુરની શક્તિથી ક્રુમાર થોડીકવાર માટે રૂમિત બની ગયા.

મૂછ્છા છૂટયા બાદ તેમણે અત્યંત ક્રોધ સાથે તારકાસુર પર પ્રહાર શરૂ કર્યા આ બંને વીરોનું યુધ્ધ એટલુ ભયાનક અને ભીષણ હતું કે અન્ય દેવતાગણ અને રાક્ષસો યુધ્ધ છોડી ચકિત થઈ માત્ર આ બંનેનું યુધ્ધ જોવા લાગ્યા ઘણીવાર સુધી કુમાર રાક્ષસ સાથે લડવા રહ્યાં પરંતુ અંતે શિવ અને પાર્વતીનુ સ્મરણ કરી એક અત્યંત ભીષણ શક્તિ તારકાસુરના વક્ષ પર મારી જેનાથી દૈત્યનું વક્ષ ફાટી ગયુ અને તે પૃથ્વી પર પડયો અને મરી ગયો. દેવતાઓમાં હર્ષની લહેર દોડી ગઈ અને તેમણે ફૂલોથી કુમારની પૂજા કરી તેમનું અलिવાદન કર્યુ.

આ સ્થળ પર રાજા ક્રોંચ આવ્યા મને તેમણે કુમારને બાણાસુરના અત્યાચાર અને ઉત્વાતોનું વર્ણન કર્યુ અને તેમને વિનંતી કરી કે બાણાસુરને મારી તેનાથી મુક્તિ અપાવે. કાર્તિકયે ત્યાંથી જ એક શક્તિશાળી શક્તિ છોડી બાણાસુરનો તેના સૈનિક સાથીઓ સાથે વિનાશ કરી દીધો તે પછી તો અનેક લોકો કુમાર પાસે આવ્યા જેમકે સેવજીના પુત્ર કુમુદે ત્રલંબાસુરની પીડા કુમારને કહી કુમારે શેषના પુત્રને પણ નિર્મલ બનાવ્યો અને પ્રલંબનો સંહાર કરી દીધો આ પ્રમાણે જે પણ કાર્તિકેય પાસે મદદ માટે આવ્યા તેમનો તેમણે ઉધ્ધાર કરી દીધો.

સુતજીએ સ્કંદને આ દિવ્ય ચરિત્રને મુનિઓને સંભળાવ્યો પછી તે બોલ્યા કे સંકંદે આ દિવ્ય ચરિત્રને સાંભળ્યા બાદ નારદજીએ ગણેશજીના ચરિત્રને સાંભળવા ઈચ્છયુ ત્યારે બ્રહ્માજી બોલ્યા કે કુમારે આ તતાપિયોનો સંહાર કર્યા પછી કૈલાસની તરફ પ્રસ્થાન કર્યુ બધા દેવતાઓ કુમારને સાથ લઈને કैલાસ પર આવ્યા અને ભગવાન શંકર પ્રત્યે આભાર વ્યક્ત કરતા તેમનુ સ્તવન કરવા લાગ્યા ભગવાન શંકરે કુમારને ખુબજ પ્રેમ આપ્યો અને દેવતાઓને કૃપા જ રહેલી છે જયારે ક્યરેેય પણ તમારા લોકી પર કોઈ મુશ્કેલી આવે

અને જાતે તેનુ નિરાકરણ ખન કરી શકો ત્યારે મારી પાસે આવો હું તમને દુ:ખ મુક્ત કરીશ.આ શબ્દોને સાંભળીને લોકો ખુબજ પ્રસન્ન થયા અને શિવજની ફરી-ફરી સ્તવન કરતા તેમને પ્રણામ કરીને પોત-પોતાના લોકમાં ચાલ્યા ગયા. હે નારદ!શિવજીના ચરિત્રમાં અને શિવજીની કથામાં તમારી નિષ્ઠાથી હું પ્રસન્ન થયો છું, શિવજમાં તમારી જેટલી પ્રીતિ છે, તે ખુબજ મંગલવિઘાયિની અને કલેશ નાશક છે.આ કહીને બ્રહ્માજીએ ગણેશના ચરિત્ર વર્ણનનો પ્રારંભ કર્યો તેમણે કહ્યું કे કલ્પના ભેદથી ગણેશજીની ઉત્પતિ અને તેમના ચરિત્રનુ વૃતાંત સંભળાવવુ જ્જં.

એક વખત પાર્વતી જયા અને વિજયા નામની પોતાની બે સખીઓની સાથે વિચરણ કરી રહી હતી. ત્યારે તેમણે કહ્યું કे હે મહાદેવી, શંકરના દ્વાર પર જેટલા પણ અસંખ્ય ગણ દ્વારપાલના રૂપમાં હાજરછે, તેમના ઉપર આપણો કોઈ અધિકાર નથી. જે આપણા પણ કોઈ એક ગણ હોય તો તેના પર આપણો પણ અધિકાર હોત તો આપણી ઈચ્છા પ્રમાણે કંઈને કંઈ સાંભળી શકતી હતી પાર્વતી આ વાત ભુલી ગયા પરંતુ એકવાર જ્યારે પાર્વતી સ્નાન કરી રહ્યાં હતા, ત્યારે ભગવાન શંકર અંદર આવી ગયા અને ભગવતી પાર્વતીને શરમનો અનુભવ કરવો પડયો એ વખતે તેમને પોતાના માટે એક વિશ્વાસભર્યા અનુચરની જરૂરિયાતનો અનુભવ થવા લાગ્યો. આના પર તેમણે પોતાના શરીરના મેલથી એક રૂપવાન,ગુણવાન

અને એક અત્યંત બળશાળી બાળક પેદા કર્યો. પાર્વતીએ આ નવા બાળકને હાથમાં એક યષ્ટિ આપીને તેને ધ્ધારનો રक્ષક બનાવી દીધો. પાર્વતીએ તેને આદેશ આપ્યો કे તેમની આજા વગર કોઈ અંદર ન આવી શકે. આવુ કહીને પાર્વતી ફરી નહાવા માટે ચાલી ગઈ.એજ સમયે ભગવાન શંકર ફરીથી અંદર જવા લાગ્યા તો એ બાળકે તેમને રોકી લીધા. શિવજીએ આ આર્ચર્ય જનક વાત પર ખુબજ ક્ષોભનો અનુભવ કર્યો તેમણે કહ્યું કે હું ઘરનો સ્વામી છું અને પાર્વતીનો પતિ છું,તુ મને ઘરમાં જવામાં કેવી રીતે શકે છે?તારૂ આ કાર્ય અનાધિકાર ભર્યુ છે અને મુર્ખતાભર્યુ પણ છે આવુ કહીને ભગવાન શંકર અધિકાર પુર્વક ધરમાં જવા લાગ્યો બાળક તેમને ફરી રોક્યા તો શિવજીએ પોતાના ગણોથી તેમને સમજાવવા માટે કહ્યું.

શિવજીના ગણ બાળકને સમજાવવા લાગ્યા અને કહ્યું કે તે શંકરનો દ્રોહ ન કરે, શંકર સાથે દ્રોહ કરવો સારી વાત નથી. પરંતું આ બાળકે તેમને મારીને ભખાાવી દીધા આ રીતે કેટલીયવાર શિવજીના ગણોએ તેમને સમજાવવાનો પ્રયત કર્યો તે પાર્વતીના આદેશ પર ટfી રહ્યો કे પાર્વતીની આજા છે કे કોઈને અંદર જવા દેવામાં આવશે નહીં આ સાથે શિવગણોએ તેના પર પ્રહાર પણ કર્યા પરંતુ બધા તેને હરાવી ન શક્યા ઉલટુ પોતાને જ ભાગવુ บडयु.

આ બાજુ હે નારદ,આ ઘટના જ્યારે મને અને તમને ખબર પડી અને પછી તમે આ ધટનાને ઈન્દ્ર વગેરે દેવતાઓને બતાવી તો અમે બધા સાથે મળીને શિવલોકમાં આવ્યા ત્યાં સૌથી પહેલા મેં બાળકને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો પરંતુ મારી વાત તો માનવી દુર પરંતુ તેણે મારી દાઢી ખેંચવી શરૂ કરી દીધી. મેં તેને મારો પરિચય આપ્યો પરંતુ તેની તેના પર કોઈ અસર ન થઈ્ઈ અને તેણે એક પરિધि ઉઠાવીને મારા પર પ્રહાર કર્યો મેં પાછા ફરીને બધી વાત શિવજને બતાવી તો શિવ પોતાની જાતે જ તેની સાથે યુધ્ધ કરવા તમરત બન્યા શિવજીની સેના પણ ચાલવા લાગી ત્યાં પહોંચીને વિષ્ણુ આ બાળક પર ભયાનક અસ્ત્રોથી પ્રહાર કરવા લાગ્યા પરંતુ તે બિલકુલ વિચલિત ન થયો.

એનાથી વિરૂધ્ધ તેમણે વિષ્ણુજીને પોતાના ભયાનક આક્રમણણી હરાવી દીધા વિષ્ણુજને હંરેલા જોઈને શિવજએ જાતે જ બાળક પર પ્રહાર કર્યો પરંતુ બાળકે પોતાની શક્તિ ફેંકીને શિવનુ ધનુષ પાડી દીધુ. ત્યારબાદ બાળકે પોતાના શુળના પ્રહારોથી શિવજીના હાથો પર પ્રહાર કર્યો શિવજ અને શિવજ્જન ગણ તથા વિષ્ણુ વગેરે દેવી-દેવતા આ બાળકના પરાક્રમને જોઈને આર્ચર્ય ચકિત થઈ્ઈ ગયા.છેવટે શિવજને ઘણો ક્રોધ આવ્યો અને પોતાના ત્રિશુળથી તેનુ માથુ કાપી નાખ્યુ.આ બાળકનુ માથુ કપાયેલુ જોઈને દેવતા અને ગણ શાંત થઈ ગયા.

બ્રહભ્માજી બોલ્યા કे હे નારદ! ત્યારે તમે પાર્વતી પાસે જઈને આ વાત સંભળાવી આ સાંભળતા જ પાર્વતી ખુબ દુ:ખી થયા અને તેમણે એક લાખ શક્તિઓની રચના કરીને પોતાના પુત્રના હત્યારાને નષ્ટ કરવાનો આદેશ આપી દીધો. તેમણે ગણો,દેવો,બ્રહ્મા,વિષ્ણુને ખાઈ જવાનો આદેશ આપી દીધો. પાર્વતીથી ઉત્પન્ન શક્તિઓએ ખુબ ઉત્થાન મચાવ્યો અને દેવતા લોકો ભયના માર્યા કાંપવા લાગ્યા પાર્વતી એેટલા ક્રોધિત હતા કે શિવજીનુ ઘરમાં જવાનુ સાહસ એકફુ કરવાનુ કઠિન થઈ રહ્યું હતું બધા દેવી-દેવતાએ સમયે નિષ્પ્રાણ, નિસ્તેજ અને ચિંતામાં ડુબેલા હતા થોડી જ વારમાં આશાથી તમારી સામે જોયુ તમે પાર્વતી અને અમારી વચ્ચે સમનુતી કરાવવાના પ્રયાસમાં

પાર્વતીની અનેક રીતે પાર્થના કરી તમારી પ્રાર્થનાથી તેમનો ક્રોધ શાંત થયો પરંતુ તેમણે એક શરત લખી કે તે સમજુતી ત્યારે જ કરી શકે છે જ્યારે તેમના પુત્રને જીવતો કરવામાં આવે અને તેમને દેવતાઓની વચ્ચે સન્માનીત ધોષિત કરવામાં આવે.ત્યારબાદ શંકરજીએ દેવતાઓને આદેશ આપ્યો અને દેવતાઓ ઉતર દિશામાં જઈને એક દાંત વાળા હાથીનુ માથુ કાપીને લાવ્યા અને શિવજએ તેને આ બાળકના ધડ પર લગાવી દીધુ અને તેને પોતાના ગણોનો નેતા બનાવીને ગણેશ નામ આપી દીધુ ગણેશના રપપમાં જ્યારે તે બાળક ઉઠયો તો બધા દેવતાઓએ તેમની પુજા કરી પાર્વતીનો ક્રોધ શાંત થઈ ગયો તથા શિવજી અને પાર્વતીમાં પહેલા જેવો સદ્ભાવ અને અનુરાગ સ્થાપિત થઈ્ई ગયો.

સમય વિતતા જ્યારે કાર્તિકેય અને ગણેશ થોડા વધારે મોટાં થયા ત્યારે શિવ અને પાર્વતીને બંને પુત્રોના લગ્નની ચિંતા થર્ई માતા-પિતાએ જ્યારે બંને પુત્રોને એ વાત કરી તો તે બંને ખુબ ખુશ થયા અને એકબીજને પહેલા લગ્ન કરી લેવા માટે વિનંતી કરવા લાગ્યા બાળકોની આ જીદ જોઈને શિવજએ તેમની સામે શરત મુકી તમે બંને જાવ અને પૃથ્વીની પરિક્રમા કરો પરિક્રમા કરીને જે પહેલો આવશે તેમના લગ્ન પહેલા કરવામાં આવશે શિવજની વાત સાંભળીને કાર્તિકેય તરત જ પૃથ્વીની પરિક્રમા કરવા માટે નીકળી પડયા જયારે કાર્તિકેય ચાલ્યા ગયા

ત્યારે ગણેશે શિવ અને પાર્વતીને સિંહાસન પર બેસાડયા અને તેમની વિધિપૂર્વક પુજા કરી ત્યારબાદ ગણેશજીએ તેમની સાત વખત પરિક્રમા કરી ત્યારબાદ શિવ અને પાર્વતીને પોતાના લગ્ન કરવાની વિનંતી કરી. શિવજીએ આશ્વર્યપૂર્વક ગણેશજીને પૂછ્યું એ કેવી રીતે બની શકે?त્યારે તેમણે જવાબ આપ્યો કे એ વિધાન કરવામાં આવ્યુ છે કે માતાપિતાની પ્રદક્ષિણા કરવાથી પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણાનુ ફળ મળે છે.ગણેશજીના બુધ્ધિ-ચાતુર્થ અનુભવી અને તેમની સુઝ-બુઝ જોઈને માતા-પિતા પ્રસન્ન થઈ ગયા

અને તેમણે ગણેશજીના લગ્નનો નિશ્ચયય કરી લીધો.એજ સમયે સુયોગથી વિષ્ણુરૂ પ્રજાપતિએ પાર્વતી અને શંકર પાસે જઈને પોતાની સિધ્ધિ અને બુધ્ધિ નામની બે કન્યાઓના લગ્ન તેમના પુત્ર સાથે કરવાની વાત કરી શંકર અને પાર્વતીએ અનેક દેવી-દેવતાઓ અને ઋષિઓને આમંત્રિત કરીને ગણેશજીના લગ્ન સિધ્ધિ અને બુધ્ધિ સાથે કરી દીધા આ બંને પત્નીઓથી ગણેશજીને બે પુત્રો ઉત્પન્ન થયા સિધ્ધિએ પુત્રનુ નામ ક્ષેમ અને બુધ્ધિએ પુત્રનુ નામ લાભ રાખ્યુ.

આ બાજુ કાર્તિકે પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરીને પાછા ફરી રહ્યાં તો તમે તેને ગણેશજીના લગ્ન અને સંતાન ઉત્પતિનિ સુચના આપી કાર્તિકેયએ સમાચાર સાંભળીને એ કહ્યું કે જયાં માતા-પિતા જ પક્ષપાતી હોય, ત્યાં શું થઈ શકે છે. તમે કાર્તિકેયને વધારે ભડકાવી દીધા.તે એેટલા ઉત્તેજીત થઈ ગયા કે ઘર છોડીને ક્રોંચ પર્વત પર ત૫ કરવા માટે ચાલ્યા ગયા ભગવાન શંકર અને પાર્વતી તેમની સામે સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરવા માટે કૈંચ પર્વત પર ગયા તો કુમાર તેમની સાથે મુલાકાત કર્યા વગર જ બીજા સ્થળે ચાલ્યા ગયા.

युद्ध जंड

બ્રભ્માજ પાસેથી શંકરના લગ્ન,કુમારની ઉત્પતિ અને ગણેશજીના લગ્ન વગેરે વિષયમાં જાણ્યા પછી નારદજીએ કહ્યું- હે ભગવાન તમે મારા મનને સંતોષ આપનારા શિવના ચરિત્રને સંભળાવ્યુ હવે હું શિવજી દ્વારા કરવામાં આવેલા યુધ્ધોનુ વર્ણન સાંભળવા ઈસ્છુ છું જેના દ્વારા મહાભાગ શંકર દ્વારા દુષ્ટ દાનવોનો નાશ થયો. નારદજના આ પ્રનનને સાંભળી બ્રહાજએ કહ્યું કે ઘણા સમય પહેલા સનતકુમારજીને વ્યાસજીએ પણ આ જ પ્રશન પુછયો

હતો એ સમયે સનતકુમારજએ જે કંઈપણ વ્યાસજને બતાવ્યુ હતું તેનુ બધું વર્ણાન હું તમને સંભળાવું છું સનતકુમારજી બોલ્યા હે વ્યાસજી તારકાસુરના ત્રણતારકાસ, વિદ્યુન્માલી તથા કમલાક્ષ નામના પુત્ર થયા હતા તે અત્યંત તેજસ્વી અને શક્તિશાળી હતા, પરંતુ તેમનો સૌથી મોટો દોશ એ હતો કे તે દેવતાઓના દવેશી હતા જોકે તેમનામાં સંયમ અને સત્યવાદિતાનો અભાવ ન હતો.

જ્યારે સ્કંદ દ્વારા તારકના માર્યા જવાની જાણ આ ત્રણે પુત્રોને થઈ ત્યારે તેમણે પર્વતની ગુફામાં ઘણો સમય રહીને કઠોર ત૫ કર્યુ.તેનાથી પ્રસન્ન થઈને બ્રહ્માજી તેમની સામે પ્રગટ થયા અને તેમને વરદાન માંગવાનુ કહ્યું તારકાસુરના ત્રણેય પુત્રોએ બ્રહ્માજ પાસે જરા-વ્યાધીથી છુટકારો અને અમૃતનુ વરદાન માંગ્યુ બ્રહ્માજીએ તેમને સમજાવ્યુ કे આ વરદાન તેમને મળી શકે નહી તે કોઈ બીજુ વરદાન માંગે. આ સાંભળીને તેમણે બ્રહ્માજી પાસે એવા ત્રણ નગરોની માંગણી કરી જે આજેય દુર્ભેદ અને બધા પ્રકારથી સાધન સંપન્ન હોય અને તેમણે એ પણ માંગ્યુ કे તે ત્રણેય દેવો અને દાનવો દ્વારા અવદય હોય.એમની આ વાત સાંભળી બ્રહ્માજીએ તેમને વરદાન આપ્યું કे તે

બ્રહ્માજીએ તેમને એ ત્રણ અત્યંત સમૃધ્ધ નગરોના અધિપતિ થવાનુ વર્દાન આપ્યુ. જ્રહ્માજીની આફાથી મય દાનવના આકાશમાં સૌથી મોટા પુત્ર માંે સોનાનુ,સ્વર્ગમાં વચ્ચેના પુત્ર માટે ચાંદીનુ અને નાના પુત્ર માટે પૃથ્વી લોખંડં ના નગરનુ નિર્માણ કર્યુ. ત્રણેય અત્યંત બળવાળા હતા.તારકાસુરના પુત્ર પોતપોતાના નગરમાં જઈને રહેવા લાગ્યા પરંતુ એ ત્રણેયને એ વાતનુ જ્ઞાન હંતું કे આ દાનવો દેવો દ્વારા અવધ્ય છે તેથી ખુબ જલ્દી જ તેમના મનમાં પોતાની શક્તિ માટે ગર્વ ઉત્પન્ન થઈ ગયો જેનાથી તે ધીમે-ધીમે ઉધ્ધત થવા લાગ્યા.

આ ત્રણેય ભાઈઓ ત્રિલોકને પીડિત કરવા લાગ્યા અને જ્યારે દેવલોકન નિવાસી તેનાથી ખુબ વધારે દુ:ખી થયા ત્યારે કોઈ માર્ગ ન જોતા બ્રહ્માજીની પાસે ગયા અને તેમને પોતાના કષ્ટોનુ વર્ણન કર્યુ.બ્રહાજીએ દેવતાઓ બતાવ્યુ કे આ ત્રણેય અસુરો શિવજીના પ્રસન્ન થયા બાદ જ મારી શક! શિવજી સિવાય તેમનો વિનાશ કોઈ નહીં કરી શકે. બ્રહ્મા સાથે ચર્ચા-વિચારહા કર્યા પછી દેવતા લોકો ભગવાન શંકરની સેવામાં હાજર થયા

અને તેમની પુજા-સ્તુતી કરી ભગવાન શંકરના યુધ્ધાથી તેમણે પોતાના દુ:ખો બતાવ્યા તેના જવાબમાં શિવજીએ કહ્યું કે સમયની રાહ જુઓ.સમય આવતા બધું ઠી ક थई જશે.શિવજી કહ્યું કे તે ત્રણેય જયાં સુધી મને પ્રેમ કરે છે ત્યાં સુધી મારી ભક્તિના કારણે તે વિનાશના પાત્ર નથ્થી થઈ્ઈ શક્તા પરંતુ શિવજીએ તેમને આશ્વાસન આપ્યુ કे તે જલ્દી જ તેમનુ દુ:ખ દુર કરવાના પ્રયન કરશે.

દેવતા લોકો શિવજીના લોકમાંથી પાછા આવી મારી પાસે આવ્યા અને તેમને વિષ્ણુજીની પાસે મીકલી દીધા. વિષ્ણુજીએ દેવતાઓને બતાવ્યુ કે શિવજીનુ વાક્ય સત્ય છે અને ધર્મ ભક્તિ તથા નીતિ હોવાને કારણે અસુરોનો વિનાશ ન થઈ્ઈ શકે.વિષ્ણુજીએ આ વિષય પર થોડીવાર માટે વિચાર કર્યો અને યજ્ઞોનુ સ્મરણ કરતા ઈન્દ્ર અને બીજા દ્વેવતાઓને યજ કરવાનું કહ્યું દેવતાઓએ વિધિપૂર્વક યજ કર્યો અને આ યજકુંડમાંથી શુષ શક્તિ ધારણ કરેલા અને પ્રચંડ શક્તિવાળા હજારો ભુતોનો એક વિરાટ સમુદાય પ્રગટ થયો.વિષ્ણુજીએ તેમને આદેશ આપ્યો

કે તરત જાપ અને અસુરોના નગરોનો નાશ કરે.દુત સમુદાય વિષ્ણુની આજાથી જેવા નગરોમાં પ્રવેશ કરવા લાગ્યા તો દૈત્યોના તેજથી તેમનામાંના ધણા બળીને રાખ થઈ ગયા અને જે બાકી બચેલા હતા તે ભાગીને વિષ્ણુની પાસે આવી ગયા વિષ્ણુએ જ્યારે આ રીતે દાનવોની જીત અને દેવતાઓ ક્ટોના વિશે ફરીથી વિચાર્યુ તો તે ઘણા ચિંતિત થયા પરંતુ તેમણે દેવતાઓને કહ્યું કे તે ખુબ જલ્દીજ કોઈ ઉપાય કरशे.

જ્યારે દેવતા લોકો ચાલ્યા ગયા ત્યારે વિષ્ણુએ પોતાની આત્માથી એક અત્યંત તેજસ્વી ચંવરધારી મલિન વસન, માયાવી કાષ્ઠપાત્ર,કપડાને મુખ પર લપેટેલો એક પુરૂષને ઉત્પન્ન કર્યો તેનુ નામ અર્હન રાખ્યુ. તેને આદેશ આપ્યો કे તે એવી પ્રાકૃતિક ભાષામાં જે અદ્રભંશના શબ્દોથી પરિપૂર્ણ હોય એક એવા વર્ણાશ્રમ ધર્મનો નાશ કરનારા શાર્રની રચના કરે જે ખુબજ વિચિત્ર હોય. વિષ્ણુજીએ પોતાની માયાને આદેશ કર્યો કे તે અહંનને આ ઃામમાં મદદ કરે. વિષ્ણુજીએ વાતનો આદેશ પણ આપ્યો કे આ નવા રચાયેલા શાર્ત્રનો અસુરોના નગરમાં પ્રચાર થાય જેનાથી અસુરો પથ પરથી થઈ્ई જાય આ રીતે વિષ્ણુએ ત્રિપુર ધારી ધર્મભ્રષ્ટ રાજા અને જનતાને ધર્મ-વિમુખ કરવાનો ઉપાય કાઢયો.

વિષ્ણુજીની આજાથી અર્હને અત્યંત પાખંડથી ભરેલા શાર્ત્રની રચના કરી અને સાથેજ પોતાના અનેક શિષ્યો ઉત્પન્ન કરી તેમને આ શાસ્ત્રના પ્રચાર માટે ત્રિપુરમાં મોકલી દીધા.અર્હનના ચાર મુખ્ય શિષ્ય-કૃષિ, પતિ, કાર્ય અને ઉપાધ્યાયની સાથે જાતે જ ત્રિપુર નગરમાં પ્રસ્થાન કર્યુ શરૂઆતમાં શિવજીના પ્રભાવથી અર્હનની માયા ત્યાં ન ફેલાઈ શકી. તેના દ્વારા નિર્મિત શાસ્ત્રો પ્રચાર ન થઈ્ઈ શક્યો ત્યારે આર્હન ખુબજ નિરાશ થયો અને તે શિવજનુ સ્મરણ કરતા વિષ્ણુજીનુ સ્મરણ પણ કરવા લાગ્યો તેના સ્મરણથી વિષ્ણુજએ શિવજનુ સ્મરણ કર્યુ

શિવજની આજા લઈને પછી વિષ્ણુજીએ તમને યાદ કર્યા. તમે ત્રિપુર પતિની પાસે જઈને આ નવા ધર્મની પ્રશંસા કરી અને તેમને એ પણ કહ્યું કे તું જાતે જ આ ધર્મમાં દિક્ષિતી થાવ અને તેને આદેશ આપ્યો કे તે પોતાની પ્રજા સાથે આ ધર્મ અપનાવે ત્રિપુર સ્વામી તમારી વાત સાંભળીને માયાથી આશ્ચર્ય ચકિત તો જરૂ થયા પરંતુ તેમણે માયાથી વશીભૂત થવાને કારણે તમારી વાતનો વિરોધ ન કર્યો. તેનાથી વિરૂધ્ધ માયાથી વશીભૂત તેમણે તમને જ પોતાના ગુરૂ બનાવીને દીક્ષા લીધી અને ધીમે-ધીમે આખો ત્રિપુર ખંડ પાખંડ ધર્મથી દ્દીક્ષિત થઈ ગયો.

સનત કુમારજએ વ્યાસજીને આગળ બતાવ્યુ કे હે વ્યાસજી! અર્હને પોતાના ધર્મનો ચારે તરફ પ્રચાર કર્યો અને પોતાની મહત્તા તથા જાન અનાદી અને અનંત છે તથા વેદોનો સાર છે. તેણે લોકોને કહ્યું કે આત્માથી લઈને સ્તંભ સુધી બધા દેહના બંધનોમાં આત્મા જ ઈશ્વર છે. ત્યાં સુધી કે બ્રહ્મા,વિષ્ણુ

અને મહેશ બધા નશ્વર છે અને બધા શરીર ધારી સમાન છે. અહિંસા પરમધર્મ છે અને જીવ-હિંસા થાય છે.સ્વતંત્રતા જ મોક્ષ છે અને ઈચ્છિત ભોલજન મેળવી લેવુ એજ સૌથી મોટુ સ્વર્ગ છે. આ જ્ઞાનની દ્રષ્ટીથી ઉત્તમ દાન છે ભયભીતને નિર્ભય કરવું.વર્ણ વ્યવસ્થા બિલકુલ વ્યર્થ વસ્તુ છે.કલ્પિત અને નિરાધાર છે. માનવ-માનવ વચ્ચે ભેદ કરવો અપ્રાકૃતિક છે.અર્હને આ ધર્મનો પ્રચાર કર્યા અને તેણે કહ્યું કे સ્વર્ગ અને નર્ક બંને આ લોકમાં $જ$ છે આ સંસારથી અલગ બીજુ કંઈજ નથી. આ ધર્મનું મૂથ એ છે કે જેને આપણે પરલોક કહીએ છીએ અને જેના માટે ધાર્મિક અનુષ્ઠાન કરીએ છીએ બિલકુલ નકામી વસ્તુ છે. ત્રિપુરોમાં અહંનના આ પ્રચારથી ધર્મ, યજ્ઞ અને તિર્થ પ્રત્યે લોકોમાં ઉપેક્ષાનો

ભાવ આવી ગયો.ધીમે-ધીમે દૈત્યોની ભક્તિ,કિર્તિ અને બુધ્ધિ સમાપ્ત થવા લાગી અને પોતાના આ આચરણથી દેવતાઓ શિવજીથી વિમુખ થઈ્ઈ ગયા.વિષ્ણુજીના નેતૃત્વમાં દેવતાઓએ શિવજીની પાસે જઈને ત્રિપુર રાજાઓ અને ત્યાંના દૈત્યોના અત્યાચારની વાર્તા કહી. ભગવાન શંકર રાક્ષસોનો વધ કરવા માટે તૈયાર થઈ ગયા.આ સમયે પાર્વતીજી શિવની પાસે આવ્યા અને તેમને અન્તઃપુરમાં લઈ ગયા. પાર્વતીના આ રીતે શિવને લઈ્ઈ જવા પર દેવતા લોકો ફરીથી ચિતિંત થઈ્ઈ ગયા અને તેમણે વિષ્ગુજન શિવજીને પ્રસન્ન કરવાનો ઉપાય પુછયો વિષ્ણુની સલાહથી બધા દેવતાઓએ ॐँ નમ: શિવાય રક્ષાં કુરૂ કુરં મંત્રનો એક કરોડ વખત જી કરવા માટે કહ્યું શિવજ આ જાપથી પ્રસન થયા અને તે અંતઃપુરથી બહાર આવ્યા અને ત્રિપુરનો વધ કરવા માટે પ્રયાણ કર્યુ.

વેદવ્યાસજને આ બધા કથા સંભળાવછતા સનતકુમારજએ કહ્યું કे હે વ્યાસજ ભગવાન શંકર ત્રિપુરની પાસે પહોંચ્યા અને તેને પોતાના બાણનુ લક્ષ્ય બનાવવા માટે પ્રયત્ન કર્યા પરંતુ વચ્ચે ગણેશજીએ ખડચણ ઉભી કરી અને શીવજીનુ બાણ લક્ષ્યહીન રહી ગયુ. આ ધટના પછી બધા દ્વેવતાઓ ગણેશજીની પુજી કરી તેમનુ અર્ચન કર્યુ અને બંધા વિધ્નો દુર કરવાની પ્રાર્થના કરરી.ત્યારબાદ શિવજીએ અગ્નેય શસ્ત્રથી ત્રિપુરને સળગાવી તેના સ્વામી તારકાક્ષને ભસ્મ કરી દીધોલ તારકાક્ષને ભસ્મ થતો જોર્ઈને બધા દેવતા પ્રસન્ન થયા અને ત્રિપુરનો નાશ થવાથી બધા મુંડીઓ

ત્યાં આવ્યા અને તેમણે વિષ્ણુજ તથા અન્ય દેવોને પ્રકામ કર્યાં અને શિવની સાંدે એ વાતનો ખેદ પ્રગટ કર્યો કे તેમણે શિવભક્તિને નષ્ટ કરવા જેવા દુજ્કર્મ કર્યુ. તે પોતાના કાર્ય પર પસ્તાવો કરવા લાગ્યા વિષ્ગુજીએ એ બધા લોકોને કહ્યું કે તેમણે આ બદું વિષ્ણુજીની ઈસ્છાથી કયું છે અને આ કર્મથી દેવતાઓનુ ભલુ થયું છે. તેથી તેમને કોઈ દુર્ગતિનો સામનો નહીં કરવો પડે. ત્યારબાદ મુંડી વિષ્ગુજીની આ લઈ્ઈે મરૂભૂમીમાં ચાલ્યા ગયા અને દેવતા લોકો પ્રસન્ન થઈન શિવજીની અનુમતી લઈને પોત-પોતાના ધામમાં ચાલ્યા ગયા.

વ્યાસજીએ સનતકુમારને શંકરજી દ્વારા કરવામાં આવેલ જલંધર-વધની કથા સંભળાવવા માટેનુ નિવેદન કર્યુ.આ કથા સંભળાવતા સનતકુમારજીએ કહ્યું કे ખુબ જુના જમાનાની વાત છે. એક સમયે દેવરાજ ઈન્દ્ર ગુરૂવર બૃહસ્પતીની સાથે ભગવાન શંકરના દર્શન કરવા માટે કैલાસ પર્વત પર આવ્યા શંકરજીએ તેની પરીક્ષા લેવા માટે પોતાને છુપાવી દીધા અને એક સ્થાન પર એક જટાજુટધારી બાબાનો વેશ બનાવીને બેસી ગયા.

દેવરાજ ઈન્દ્રએ બાબાને ભગવાન શંકરનુ સરનામુ પૂછ્યું તો બાબાએ કંઈ જવાબ આપ્યો નહી ઈન્દ્ર પોતાના ઐશ્ચર્યથી હતા. એથી એમણે વિચાર્યું કે બાબાએ તેના પ્રશનનો જવાબ ન આપીને તેમનુ અપમાન કર્યુ છે.આ અપમાનનો બદલો લેવા માટે તેને સજા કરવા માટે ઈન્દ્રએ બાબા પર પ્રહાર કર્યો પરંતુ શિવજીની મહિમાથી તેમના શસ્ત્રોની ધાર કુંઠિત થઈ ગર્ઈ બાબાના રૂપમાં બેઠેલા ભગવાન શંકરના નેત્રોમાંથી કોધની અગ્નિ નિકળવા લાગી જયારે બૃહસ્પતીએ જોયુ તો

તેમને ઓળખી લીધા અને ભગવાન શંકરના પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા કे તે ઈન્દ્રને ક્ષમા કરે. ભગવાન શંકર બૃહસ્પતીની સ્તુતીથી પ્રસન્ન થઈને ઈન્દ્રને ક્ષમા કરતા ઉઠી ગયા પરંતુ તેમણે પોતાના મસ્તકના નેત્રમાંથી નીકળેલા તેજને પોતાના હાથમાં લઈને સમુદ્રમાં ફેકી દીધા એક ક્ષણ પછી જ આ તેજે એક બાળકનુ રૂપ ધારણ કરી લીધુ અને તેના રોવાનો અવાજ સાંભળીને લોકપાલ ચિંતિત થયા અને તેમણે નિવેદન

કરવાથી બ્રહ્માજી તે બાળક પાસે ગયા. તે બાળકે તેમના ગથામાં હાથ નાખી દીધા અને ગળુ એટલુ જોરથી દબાવ્યું કे બ્રહ્માજીની આંખમાંથી આંસુ નીકળવા લાગ્યા.તેની આ શક્તિ જોઈને બ્રહ્માજીએ તેનુ નામ જલંધર રાખી દીધુ. બ્રહ્માજએ તેનુ ભવિષ્ય ફળ જોઈને અનુમાન લગાવી દીધુ કે આ બાળક દૈત્યોનો અધિપતિ, પ્રબળ, પરાક્રમી બધાને જીતવાવાળો અને શિવજી સિવાય કોઈના પણ દ્વારા અવદય રહેશે. આ કહીને તેમણે બતાવ્યુ કे તેની પત્ની એકદમ રપવતી અને પતિવ્રતા હશે.

સમુદ્રએ બ્રહ્માજી દ્વારા આ બાળકની તેજસ્વિતાથી ભર્યા ભર્યા ભવિષ્યને જાણીને તેનુ પાલન-પોષણ કર્યું અને જ્યારે તે યુવાન થઈ્ઈ ગયો તો તેના લગ્ન કાલનેમીની પુત્રી વૃંદા સાથે કરાવવામાં આવ્યા શુક્રાચાર્યએ જ્યારે જલંધરની શક્તિ અને સાહસ જોયા તો તેને દૈત્યોનો અધિપતિ બનાવી દીધો આ રીતે જલંધરનુ સતત ઉત્થાન થતુ રહ્યું. એક સમયે શુક્રાચાર્ય જલંધરની સભામાં ગયા.તેમને જોઈને જલંધરે તેમનુ સન્માન કર્યુ અને સ્વાગત-સતકાર પછી તેમને પૂછયું કે રાહુનુ માથુ કેવી રીતે કપાયુ અને તે હવે કયાં રહે છે?તેના આ પ્રશનથી हैત્યોના ગુરૂ શુક્રાચાર્યએ તેને સમુદ્ર મંથનની કથા સંભળાવી અને બતાવ્યું કे કेવી રીતે અમૃત પીવા માટે તપ્તર રાહુનુ માથુ ઈન્દ્રના પક્ષપાતી વિષ્ણુજીએે કાપ્યુ. જલંધર આ

કથાને સાંભળીને પોતાના એક દુતને વિષ્ગુજી પાસે મોકલ્યો અને તેમને ચેતાવણી આપી કે વિષ્ણુજી સમુદ્ર મંથન દ્વારા નિકળેલા બધા રત્નો પાછા આપી દે નહીં તો પરિણામ ભોગવવા માટે તૈયા રહો. જ્યારે ઈન્દ્રએ જલંધરનો આ સંદેશ સાંભળ્યો તો તેણે દુતને અત્યંત ક્રોધમાં ભરાઈને કહ્યું કे મારી સાથે द्रोહ કરવાવાળા કયારેય પણ સુખી રહી શકતા નથી. તેની શંકાસુર જેવી દશા થશે. જે રીતે મારા અનુજે શંકાસુરને મારી નાખ્યો તેવી જ ગતિ જલંધરની થશે. જો જલંધર પોતાનુ હિત ઈચ્છતો હોય તો મારો વિરોધ કરવાનુ છોડી દે અને આ રીતે રત્ન ન માંગે દુત જલંધરની પાસે પહોંચ્યો અને ઈન્દ્ય્ર દ્વારા કહેવામાં આવેલી વાતોને એજ રૂપમાં કહી દીધી.

આ સાંભળીને જલંધરને ખુબજ ક્રોધ આવ્યો અને ગુસ્સાથી લાલ થઈ ગયો. તેણે કરોડો દૈત્ય સેનાપતિઓની સાથે શુંભ અન નિશુંભ લઈને ઈન્દ્રની વિરુધ્ધ યુધ્ધ છેડી દીધુ. બંને તરફથી ભયંકર યુધ્ધ થવા લાગ્યુ અને યુધ્ધ ભૂમી મરેલા સૈનિકોથી ભરાવા લાગી. દૈત્યોના ગુરૂ શુક્રાચાર્ય પોતાની મૃત સંજીવની વિઘ્યાથી મરેલા સૈનિકોને ફરીથી જીવીત કરવા લાગ્યા અને બીજી તરફ દેવતાઓના ગુરૂ દ્રોણમણિ પાસેથી ઔષધિઓ લાવીને દેવતાઓને જીવિત કરવા લાગ્યા.જલંધરે શુક્રાચાર્યને કહ્યું કे મૃતસંજીવની ઔષધિ માત્ર તમારી પાસેજ છે તો મરેલા

દેવતાઓ પુનર્જીવન કેવી રીતે સંભવ છે? આના પર શોધ કરવાથી જ્યારે દૈત્યોને द્રોણગીરી પર્વતના રહસ્યની ખબર પડી તો જલંધરને સલાહ આપવામાં આવી કे તે પર્વતને ઉખાડીને સમુદ્રમાં ફેંકી દે.જલંધરે જલ્દીજ સુચના પ્રમાણે અમલ કરતાં પોતાની પ્રબથ ભુજાઓથી પર્વતને જડમાંથી ઉખાડીને સમુદ્રમાં ફેંકી દીધો અને- ત્યારબાદ દેવતાઓ તિવ્રગતિથી સંહાર કરવા લાગ્યો આ ભયંકર સંહારથી અને દ્રોણાગિરિનો ઉપયોગ ન મળવાથી બૃહસ્પતીએ દેવતાઓને યુધ્ધ રોકવાની સલાહ આપી. આ રીતે દેવતાઓ સાથે અવિજિત રહેવાથી જલંધર કોઈ ચિંતા વગર અમરાવતી ચાલ્યો ગયો અને દેવરાજ ઈન્દ્રની શોધ કરવા લાગ્યો બધા દેવતાઓ ૩રીને આમ-તેમ ભાગી ગયા.

ઈન્દ્ર વગેરે દેવતાઓ પોતાની સુરક્ષા માટે ભંગવાન વિષ્ણુની શરણમાં ગયા અને તેમને નિવેદન કર્યુ કे દેવતાઓ માટે કંઈક કરે. તેમની પ્રાર્થના સાંભળીને દેવરાજ ઈન્દ્રની સાથે વિષ્ણુ યુધ્ધ કરવા માટે તૈયાર થઈ ગયા. જયારે લક્ષ્મીજ એ આ જોયુ તો તેમણે વિષ્ણુજીને અલગ બોલાવી કહ્યું કે જલંધર તેનો ભાઈ છે. એટલે તે વિષ્ણુજી દ્વારા અવદય છે. પરિણામે વિષ્ણુજીએ જલંધરનો વધ ન કરવાનુ આશ્વાસન લક્ષ્મીજને આપ્યુ.

વિષ્ણુજીના નેતૃત્વમાં દેવતાઓએ જલંધર પર હુમલો કરી દીધો. દૈત્યોએ પણ બરોબર ઈન્દ્રના આક્રમણનો મુકાબલો કર્યો અને એટલો ભયંકર સંગ્રામ થયો ઈન્દ્ર વગેરે દેવતાઓના પગ ઉખડી ગયા તે બધા યુધ્ધમાંથી ભાગી ગયા વિષ્ણુજીએ એટલુ ભયંકર યુધ્ધ ક્યું કે દૈત્યરાજ જલંધરની ધ્વજા, ધનુષબાણ અને છત્ર કાપી નાખ્યા બીજીબાજુ જલંધરે ગરૂડ પર એવો પ્રહાર કર્યો કे તે પૃથ્વી પર પડી ગયો જલંધરે વિષ્ણુજીની છાતીમાં પણ એક તીક્ષણ બાણ મારીને તેમને ઘાયલ કરી દીધો. ગદાને કપાઈ જવાથી જલંધરે ધનુષ-બાણથી યુધ્ધ કર્યુ. ત્યારબાદ વિષ્ણુજીએ ગદાથી જલંધરની છાતીમાં પ્રબળ પ્રહાર કર્યો તો તેણે હસતા-હસતા સહન કરી લીધો. ત્યારબાદ જલંધરે ત્રિશુળથી વિષ્ગુજી

પર પ્રહાર કર્યો તેના જવાબમાં નંદક, ખડકથી વિષ્કુજીએ તેના ત્રિશુળને કાપી નાખ્યુ. વિષ્ણુજીએ જલંધરની આ યુધધ ક્રિયાથી તોની યુધધ વિદ્યા,સાહસ,પરાક્રમથી પ્રસન્ન થઈને વરદાન માંગવા ક્્યુ.વિષ્ણુજીની પ્રસન્નતા અનુભવી જલંધરે કહ્યું કे તમે મારી બહેન લક્ષ્મીજ અને તમારા અન્ય કુંુંબીજનો સાથે મારા ધરે રહેવા માટે આવો. ભગવાન વિષ્ણુએ જલંધરને પ્રસન્નતાપર્વક એ વરદાન આપી દીદુ સહિત વિષ્ણુજ જલંધરના નિવાસ પર આતિથ્ય ગ્રહણ કરવા માટે આવશે જલંધર કૃતતક્દ્ય થઈ્ઈ ગયો એન ત્યારબાદ તેનો યશ ચારે તરફ ફેલાયો તથા તે ગાંધર્વો, દેવો અને પક્ષોને પોતાનો અનુગામી બનાવી ધર્મપુર્વક શાસન કરવા લાગ્યો.

સનતકુમારજી બોલ્યા કे મુનીશ્વર! જ્યારે દેવતાઓએ એ જોયુ કे જલંધર સુખપુર્વક ધર્મ પ્રમાણે શાસન કરી રહ્યો છે અને શિવજી પ્રત્યે તેમની પુરી નિષ્ઠા છે તો તે અત્યંત ચિંિતિ થઈ ગયા. તેમણે શિવજીનુ સ્મરણ કર્યું અને તેમને પ્રસન્ન કર્યા ભક્તોનુ ભલુ કરવાને કારણે શિવજીએ નારદને બોલાવ્યા

અને તેમને દેવતાઓનુ ભલુ કરવા માટે ક્્યુ. નારદજી દેવતાઓ સાથે મળીને જલંધરને ત્યાં ગયા.જલંધરે નારદજી ના ચરણોની પુજા કરીને તેમના આવવાનુ કારણ પૂછ્યું અને કહ્યું કે હે ભગવાન!મારા યોગ્ય કોઈ સેવા હોય તો બતાવવાનું કષ્ટ કરો. નારદજીએ કહ્યું કે શિવલોકમાંથી આવી રહ્યો ધું તું ધન્ય છે કे આવી સુંદર રીતે રાજ-કાજ ચલાવી રહ્યો છે. નારદજીએ બતાવ્યુ કે શિવલોકનુ વન ૧૦.૦૦ યોજન છે. ત્યાં સેંકડો કામધેનુ વિચરણ કરે છે અને તે વન ચિંતામણીથી પ્રકાશિત રહે છે. પાર્વતી અને

શંકર ત્યાં રહે છે. તેમને જોઈને મને લાગ્યુ કे તેમના જેવુ સમુધ્ધિ શાળી બીજુ જગતમાં કોઈ નથી પરંતુ દૈત્યરાજ ત્યારે જ મને તમારી સમૃધ્ધિનુ ધ્યાનમાં આવ્યુ અને તેને જોવા માટે હું તમારી પાસે આવ્યો. જલંધરે નારદજને પોતાની સમૃધ્ધિ બતાવી અને નારદજીએ તેની ધણી પ્રશંસા કરી તેમણે કહ્યું કે તમે પૃથ્વી અને પાતાળના તમામ રત્નોને તમારી પાસે સુરક્ષિત કરી લીધા છે પરંતુ તમારી પાસે એક સ્ત્રી-રત્ન નથી. તમારે કોઈ ર્રી રત્નની શોધ કરવી જોઈએ. આ સાંભળીને દૈત્યરાજે તેમને જ સ્રી રત્ન વિશે પૂછયુ તો નારદજીએ બતાવ્યુ કे કैલાસ પર્વત પર ભગવાન શંકરની પાસેજ મહાન અને સુંદર ત્રીરત્ન છે.ભગવાન શંકર તેના વશમાં છે એવુ કહીને નારદજી ચાલ્યા ગયા.

જલંધરે પોતાના એક રાહુ નામના દુતને કैલાસ પર્વત પર મોકલ્યો ત્યાં નંદીએ તેમને રોકયો પરંતુ તે બળજબરીથી શિવજીની સભામાં ચાલ્યો ગયો અને જલંધરનો સંદેશ સંભળાવ્યો. તેણે કહ્યું કે જલંધરે શિવજીના પત્ની પાર્વતીને મંગાવ્યા છે. આ વાત કહેતા જ ભગવાન શુલપાણીની સામે એક ભયંકર શબ્દવાળો પુરૂષ નીકળ્યો અને તેણે અત્યંત વેગથી રાહુને પકડી લીધો.રાહુએ શિવજીની ક્ષમા માંગી પરંતુ તે પુરષે શિવજીને કહ્યું કे હે ભગવાન!મને ભુખ લાગી છે, હું કંઈક ખાવા ઈફ્છુ છુ ત્યારે શિવજીએ કહ્યુ કે પોતાના હાથપગનુ માંસ ખા. તેણે માથુ છોડીને બધું જ ખાઈ લીધુ. તેનાથી પ્રસફ થઈને શિવવજ્એ તેને સુકિત્તામુખ નામનો ગણ બનાવીને દરવાજા પર બેસાર, દીધો.

ત્યારબાદ વ્યાસાજએ કથાનો બીજો ભાગ સંભળાવવા ઈએકયો तો સનતકુમારજીએ કહ્યું કे તે દુત બર્બર નામથી વિખ્યાત થયો અને જતલંધરની પાસે ગયો ત્યાં જઈને તેણે શંકરજની બધી વાર્તા બતાવી આ સ.ભળીને જલંધરે સેના સજાવવાની આજા આપી. કાલનેમી અને શુભ-નેશુંભ વગેરે કરોડો हैત્યોએ પ્રયાણ કર્યુ પરંતુ નીકળતી વખતે અપશુકન પણ થયા. બીજીબાજુ શિવજને સારા સમાચાર મળ્યા અને તેમણે દેવતાઓ પાસેથી એ પણ સાંભળ્યુ

કે વિષ્ણુજી લક્ષ્મી સહિત જલંધરને ત્યાં નિવાસ કરી રહ્યાં છે ત્યારબાદ દેવતાઓ પણ ત્યાં રહી રહ્યાં છે. તે ઉપરાંત શિવજીએ વિષ્ણુજીને બોલાવી તેને ન મારવાનુ કારણ પૂછયું અને તેમનુ ત્યાં રહેવા વિશે પણ પૂછ્યું એ પર વિષ્ગુજ એ જવાબ આપ્યો કे જલંધર તમારા અંશમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે અને લક્ષ્મીનો ભાઈ છે. એ કારણે મેં તેને માર્યો નહી તે અજેય પણ છે એના જવાબમાં શિવજીએ જલંધરને મારવાની વાત કહી.

જેવી શિવજીના મનમાં જલંધરને મારવાની વાત આવી તેવી જ દૈત્યોના સંપ્રદાયમાં હલચલ મચી ગઈ. કैલાસની નજીક ભીષણ યુધ્ધ થવા લાગ્યુ. ભયંકર યુધ્ધથી પૃથ્વી કાંપવા લાગી. શુક્રાચાર્યએ મૃત સંજીવનીથી દૈત્યોને જીવાડવા લાગ્યા. આ જોઈને શિવજી ખુબજ ક્રોધિત થયા.તેમના મુખમાંથી ભયંકર કૃત્યા નિકળી અને યુધ્ધ ભુમીમાં જઈને દેત્યોને ચાવવા લાગી.તેમણે શુક્રાચાર્યને પણ પોતાની અંદર છુપાવી દીધા. શુક્રાચાર્યના ચાલ્યા જવાથી દૈત્યો ગભરાઈ ગયા અને ભાગવા લાગ્યા.

શિવજીના ગણોએ શુંભ-નિશુંભ અને કાલનેમિને હરાવી દીધા ત્યારે જલંધર એક રથ પર સવાઈ થઈ આવ્યો. તેણે પોતાના બાણોની વર્ષાથી પૃથ્વી પર ધુમ્મસ ઉત્પન્ન કર્યુ. તેણે નંદી, ગણેેશ વગેરેને પણ બાણોથી ધાયલ કર્યા. કાર્તિકે એક શ્ક્તિ દ્વારા તેના પર પ્રહાર કર્યો પણ તેને એક ગદાના પ્રહારથી ગણેશ, વીરભદ્ર, નંદી વગેરેને વ્યાકુળ કરી દીધા. શંકરજીએ પોતાનું રૂદ્ર રૂપ ધારણ કર્યુ અને નંદી પર ચઢી તે ત્યાં આવ્યા તેમને જોઈ हैત્ય લોકી ત્યાંથી ભાગવા લાગ્યા.જલંધરે શંકરજી પર આક્રમણ કર્યુ અને હજજારો બાણોની વર્ષા કરી પરંતુ શંકરજીએ તેના બાણોની જાળને માથુ પણ કાપી નાંખ્યુ.જલંધરે પોતાના ભાગતા સૈનિકોને રોકવાની કોશિશ કરી પણ કંઈ ન વળ્યુ. તે શિવજીની લડતા કરી રહ્યાં હતા.જલંધરે શિવજી પર આક્રમણ કર્યુ અને શિવજી તેના બાણોને કાપતા રહ્યાં એ પર તેણે એક માયાવી કામ કર્યું.

તે શિવનું રૂ ધારણ કરી પાર્વતી પાસે પહોંચ્યો પરંતુ પાર્વતીને જોઈ રસ્તામાં જ તેને કામુકતાના કારણે સ્ખલન થઈ ગયુ. પાર્વતી અંત્તધ્યાન થઈ ગયા થોડીવાર પછી તેમને વિષ્ણુ મળ્યા ત્યારે તેમણે પૂછયુ કે શું વિષ્ગુજને જલંધરના કર્મોની ખબર છે. વિષ્ણુએ હકારમાં માથુ હલાવી કહ્યું કે વિષ્ણુજી જલંધરનુ અનુસરણ કરી તેની પત્નીજી વ્રત તોડે ત્યારે $જ$ આ हैત્ય મરી શકે વિષ્ણુજી જલંધરના નગરમાં ગયા અને બગીચામાં રોકાઈ ગયા. વૃંદાને

એક સ્વમ્મ આવ્યું કે,તેનો પતિ નગ્ન થઈ માથાવર તેલ લગાવી ઋષિ બની દક્ષિણ દિશા તરફ જઈ રહ્યો છે તેણે કાળા રંગના ફુલોની માળા પહેરી છે અને તે ચારે તરફથી હિંસક જીવોથી ઘેરાયેલો છે તેનું નગર સમુદ્રમાં ડુબી રહ્યું છે જાગીને તેણે પોતાના સ્વમ્ન પર વિચાર કર્યો અને તે પોતાની સખીઓ સાથે અગાશી પર ગઈ અને પછી તેજ બગીચામાં ફરવા લાગી ત્યાં તેણે એક મૌની તપસ્વીને જોયા ભયભીત વૃંદાએ મૌનીના ગળામાં હાથ નાંખી દીધા. ત્યારે એ તપસ્વીએ એક હુંકારમાં બધા રાક્ષસોને ભગાડી

દીધા એનાથી વૃંદા ભયમુક્ત બની ત્યાં મુનિયાએ બે વાનર જલંધરનુ માથુ અને ધડ લઈ આવ્યા. વૃંદાએ પોતાના પોતાના મૃત્યુને જાણી બહુ આઘાત અનુભવ્યો અને તે બેભાન બની ગई એ પછી તેણે મુનિને પોતાના પતિને જીવીત કરવા માટે કહ્યું ત્યારે મુનિએ કદ્યું કे, શિવજી દ્વારા માર્યો ગયેલો જલંધર જીવીત ન થઈઈ શકે પરંતુ શરણાગતની ઈચ્છા પૂરી કરવાનો મારો ધર્મ છે એથી મુનિએ જલંધરને જવિત કરી સમય સુધી તેની સાથે રમણ કરતી રહી પરંતુ એક વખત વાસ્તવિકતા જાણી તેણે વિષ્ણુને ખૂબ ધિક્કાર્યા અને કહ્યું કे તમે મને રાક્ષસ સાથે હશે અને વાંદરાઓની મદદથી તમે તમારી પત્નીને છોડાવી શકશો એમ કહી વૃંદા અગ્નિમાં સમાઈ ગઈ અને તેનું તેજ પાર્વતીજીમાં પ્રવેશ કરી ગયુ.

આ તરફ પાર્વતીના અદ્રશ્ય થવા પર ચૈતન્ય પછી ભગવાન શંકર ખુબ ગુસ્સો કરવા લાગ્યા. બંનેમાં ફરી યુધ્ય થવા લાગ્યુ. જલંધરે શંકરજન બાણોને કાપવા ઈચ્છયા પરંતુ જ્યારે તે ન કપાયા ત્યારે તેણે માયાવી પાર્વતી બનાવી રથના પૈડાથી બાંધી દીધી ભગવાન શંકર પોતાની પ્રિય પત્નીની આ હાલત જોઈ દુ:ખી થઈ ગયા અને તેમણે રૂદ્રનું રૂપ ધારણ કરી લીધુ બધા દૈત્ય તેમનુ આ રૂપ જોઈ ભાગવા લાગ્યા શિવજીએ તેમને ધिક્કારતા કહ્યું કे, હું ભાગનારાઓને નથી મારતો પરંતુ પાર્વતી તમને નહીં છોડ અને આમ કહી શિવજીએ ચરણાંગુષ્ઠથી બનેલા સુદર્શન ચક્રથી જલંધરનું માથુ કાપી નાંખ્યુ. શિવજીની આજાથી તેના વહેલા લોહીથી રૌરવ નરકમાં એક કું3 બની ગયો. જલંધરનુ તેજ તેનાથી નીકળી શિવજીમાં સમાઈ ગયુ.

એ પછી બધા દેવતા શિવજીના ચરણોમાં મૌન બની પોતાની પ્રાર્થના સમર્પિત કરવા તેમનું ધ્યાન કરવા લાગ્યા. શિવજી અંત્તધ્યાન થઈ્ઈ ગયા.આ વૃતાંત પછી બ્રહ્માજીએ નારદજીને કહ્યું કे જ્યારે બધા દેવતા સ્તુતી કરી મૌન થઈ ગયા ત્યારે શંકરજીએ કહ્યું કે, જલંધર મારો જ અંશ હતો. આ મારી લીલા હતી. સૌને એનાથી પ્રસન્નતા થઈ.ભગવાન શંકરે વિષ્ગુજીનું તે ચરિત્ર પણ કહ્યું જે રીતે વૃંદાને મોહિત કરી અને તે અગ્નિમાં સમાઈ ગઈ.

શંકરજીએ વિસ્તારથી સમજાવતા કહ્યું કे, આ માયા જ સર્વેશ્વરી છે અને તેના ચરાચર જગત તેને આધીન છે વિષ્ણુજી આ માયાના કારણે જ કામવશ થઈ વૃંદા પર મોહિત થયા હતા. મહાદેવી ઉમા ત્રિદેવોની જનની છે અને તેનાથી પર છે.એટલે વિષ્ણુજીના મોહને દૂર કરવા માટે પાર્વતીની ચરણમાં જાવ. ત્યારે બધા દેવતા ઉમા પાસે ગયા અને તેમને પાર્થના કરવા લાગ્યા.આકાશવાણી દ્વારા તેમને ખબર પડી કે ઉમા જ ગણે ગુણોમાં

વિભક્ત થई બધી જગ્યાએ સ્થિત છે તે સત્ય ગુણથી સફેદ,રજોગુણથી લક્ષ્મી અને તમો ગુણથી જયોતિરૂપા છે.એટલે બધા લોકો મારી એ શક્તિઓ પાસે જાવછ તે બધાના મનોરથ પૂરા કરશે. ત્યારે દેવતાઓએ સફેદ, લક્ષ્મી અને સરસ્વતીનું સ્મરણ કરી તેમની પૂજા કરી અને દેવીઓ પ્રગટ થયા.તેમણે દેવતાઓને કેટલાક બીજ આપી કહ્યું કે વિષ્ગુજીની પાસે જાવ.તે બીજાને લઈ્ई દેવતાઓએ વૃંદાની ચિતામાં નાંખી દીધા. તેનાથી ધાત્રી, માલતી અને તુલલીનો પ્રાર્દુભાવ થયો. ધાત્રી અને તુલસી વગેરે વનસ્પતિઓને સ્થાપિત કરી વિષ્ણુજી વૈક્રં ચાલ્યા ગયા.

બ્રહ્માજએ નારદજના પૂછવા પર શંખચુક નામના દાનવનું વૃતાંત સંભળાવવાનું શરૂ કર્યુ. શંખચુડને શિવજએ ત્રિશૂળથી માર્યો હતો. બ્રહ્માજ બોલ્યા કे, હે નારદ વિધાતાના પુત્રમરીચી અને તેમના પુત્ર કશ્ય૫ હતા. દક્ષે કશ્યપને ૧૩ કન્યાઓ આપી હતી. કશ્યપજની એ પત્નીઓમાંથી એકનું નામ દનુ હતું તે ખૂબજ રૂપવતી અને તપસ્વિની હતી. તેના પણ અનેક પુત્રો થયા તેમાં વિપ્રચિત નામનો એક પરાક્રમી પુત્ર થયો.તેને પણ દંભ નામનો પુત્ર થયો તે વિષ્ણુનો ભક્ત હતો. તેના આગળ કોઈ સંતાન ન થયા. ત્યારે તેણે શુક્રાચાર્યથી દીક્ષા લઈ એક વર્ષ સુધી પુષ્કરમાં ત૫ કર્યુ તેના તપથી દેવતાઓ ખુબ ચિંતીત થયા અને બ્રહ્માજી લઈ વિષ્ણુજીની પાસે ગયા.

તેમણે કહ્યું કे, મારો પુત્ર દંભ પુત્ર માટે તપ કરી રહ્યો છે પરંતુ હું તેને તપના ફળથી નિવૃત કરી દર્ईશ.દેવતાઓને આમ કહી વિષ્ણુજી પુષ્કર ગયા અને તેમણે કહ્યું,કોઈ વરદાન માંગ.દંભે કહ્યું કे, મારો પુત્ર મહા પરાક્રી અને વિશ્વ વિજેતા થાય.સમય આવ્યે તેની પત્નીના ગર્ભમાં કૃષ્ણના પરમમિત્ર સુદામા આવ્યા.એને પહેલા જ રાધાજીએ શ્રાપ આપ્યો હતો. પુત્ર ઉત્પતિ બાદ તેનું નામ શંખચૂડ રાખવામાં આવ્યુ. તેની બાલ લીલાઓથી માતા પિતા ખુબ પ્રસન્ન થયા શંખચૂડ પણ પુષ્કરમાં કઈણ તપ કર્યુ અને તેના તપથી પ્રસન્ન થર્ई જ્યારે બ્રહ્માજી વરદ, આપવા આવ્યા તો તેણે દેવતાઓથી અવિજીત હોવાનું

વરદાન માંગ્યુ.બ્રહ્માજીએ તથાસ્તુ કહી તેને શ્રીકૃષ્ણનું અક્ષય કવચ આપી દીધુ અને કહ્યું કે, તું બદ્રીકાશ્રમમાં ચાલ્યો જા ત્યાં તુલસી તપસ્યા કરી રહી છે. તેનાથી વિવાહ કરી લે. આ બાજુ સ્વયં બ્રહ્માજીએ બદ્રીકાશ્રમમાં પહોંચીને એ બંનેના ગંધર્વયિધીથી લગ્ન કરાવ્યા ત્યારે ત્યાં અનેક સુંદર સ્થળો પર જઈ તુલસી સાથે રમણ કરવા લાગ્યા વિવાહ પછી તુલસી સાથે શંખચુડ પોતાના ઘરે આવ્યા. શુક્રાચાર્યે તેમને ખુબ આર્શીવાદ આપ્યા તથા દાનવોનું સ્વાભાવિકવેક સમજાવી દાનવ અધ્યક્ષ પર અભિષેક કરી દીધો. તે દાનવોની સેના લઈ ઈન્દ્રથી લડવા ચાલ્યો.દેવસેજ તેની આગળ ટકી ન શકી, દેવતા લોકો ગુફાઓ અને કંદરાઓમાં છુપાઈ ગયા તેણે અનેક દેવતાઓનું હરણ કરી લીધુ તથા સ્વંય ઈન્દ્ર બની ગયો. સૂર્ય,ચંદ્ર વગેરે તેના વશમાં થર્ई ગયા. જ્યારે દેવતા ખુબ દુ:ખી થયા તો પોતાના પરાજયનુ વૃતાંત સાંભળવા બ્રહ્માજી

પાસે ગયા. બ્રહ્માજી તેમને વિષ્ણુ પાસે લઈ ગયા. વિષ્ણુજીએ કહ્યું કે, શંખચુડ પૂર્વમાં મારો મિત્ર હતો પણ તમે ચિંતા ન કરો. હું શિવજી સાથે ચર્ચા કરીશ. આમ કહી વિષ્ગુજી દેવતાઓને સાથે લઈ શિવલોકમાં ગયા. એ સમયે શિવની ચારે તરફ ગણ બેઠા હતા પાર્વતીજી તેમની સાથે રત્નમય સિંહાસન પર હતા અને ગીત-નૃત્ય વગેરે થઈ ગયુ હતું અવસરળ મળતા દેવતાઓએ તેમની પ્રાર્થના કરી અને શંખચુડ વીરો બતાવ્યુ. શિવજી બોલ્યા કે હું શંખચુડને જાણુ છં તે રાધાના શ્રાપને કારણે રાક્ષસ ધયા છે. આમ તો તે શ્રીકૃષ્ડાના મિત્ર છે. એજ સમયે રાધા સાથે કૃષ્ણ ત્યાં આવ્યા અને તેમણે શિવજીને વંદન કર્યા. શિવજીએ શંખચુડને મારવાનુ વચન આપી દીધુ.

ભગવાન શંકરે ત્યારબાદ ગંધર્વરાજ ચિત્રરથને શંખચુડની પાસે મોકલ્યો ત્યાં પહોંચીને ચિત્ર રથે પોતાનો પરિચય આપ્યો અને કહ્યું કे અથવા તો તુ દેવતાઓના બધા અધિકાર આપી દો. અથવા મારી સાથે યુધ્ધ કરો. તેણે એ પણ બતાવ્યું કે આવુ તે શંકરજીના આદેશથી કહી રહ્યો છે.તેના જવાબમાં શંખચુડ કહ્યું કે આ ધરતી વીરભોગ્યા છે. હું વીર છું અને શંકરજી સાથે યુધ્ધ કરીશ હું કાલેજ રૂદ્રલોકની યાત્રા કરીશ અને યુધ્ધ માટે તૈયાર થઈ જઈશ.

શંખચુડનો આ સંદેશો સાંભળીને શિવજી ઘણા ક્રોધિત થયા અને તેમણે વિરભદ્ર અને ભદ્રકાળીને બોલાવીને શંખચુડને મારવાની આજા આપી દીધી અને પોતે દેવતાઓની સાથે ચાલી નીકળ્યા.તેમની સાથે આઠ વસ્તુઓ આઠ ભૈરવ,રૂદ્ર,સુર્ય, અગ્નિ, ચંદ્રમા,કુબેર, યમ વગેરે પણ ચાલી નીકળ્યા. કાલી પણ તેમની સાથે હતા અને તેમની જીભ પણ લપલયા રહી હતી. તેમણે હાથમાં ખપ્પર લાધુ હતું.તેમની સાથે ત્રણ કરોડ યોગીની અને ત્રણ કરોડ ડાકીણી હતી.

બીજી તરફ શંખચુડ પોતાના અંતઃપુરમાં જઈને પોતાની પત્ની તુલસીને આખી કથા સંભળાવી અને તેને સવાર્થી પ્રારંભ થનાર યુધ્ધ વિશે પણ કહ્યું બંને સ્ત્રી- પુરૂષ આખી રાત વાતો કરતા રહ્યાં અને સુખ અને આનંદનો અનુભવ કરતા રહ્યા. સવારે શંખચુડે પોતાના પુત્રને રાજ્ય સોં્યુ અને તેને તુલસીના હવાલે કર્યો ત્યારે પોતાની સેના તૈયાર કરાવી અને યુધ્ધ માટે નીકળી પડયા.તેમણે પુષ્પભદ્રા નદીના કિનારે પોતાના તંબુ નાખ્યા અને શિવજીની સેનાનુ અનુમાન લગાવ્યુ.

શિવજીએ શંખચૂડના દુતને કહ્યું કે તું તારા સ્વામીને કહે કે દેવતાઓ સાથે વેર ત્યાગીને તેની સાથે સંધિ કરી લો.તેમનુ રાજ્ય આપી દે પ્રાણીઓનો આ રીતે વિરોધ યોગ્ય નથી તમે કશ્યપના સંતાન છો. ત્યારે દુતે કહ्युં કे હे પ્રભુ,તમે જે કંઈપણ કરી રહ્યાં છો સત્ય છે પરંતુ બધો દોષ અસુરોનો નથી. તમે દેવતાઓનજા પક્ષપાતી છો. તમારે આવુ ન કરવુ જોઈએ ત્યારે શંકરે કરવામાં પણ કોઈ આપત્તિ નથી.

પોતાના દુતની વાત સાંભળીને શંખચૂડે યુધ્ધ કરવાને જ સમજયુ તેણે પોતાના વીરોને આફા ઉચિત આપી દીધી બીજી તરફ ભગવાન શંકરે પણ પોતાની સેનાને યુધ્ધ માટે પ્રેરણા આપી બંને તરફથી રણના વાજા વાગવા લાગ્યા અને બંને પક્ષોના વીર માર કાપ મચાવવા લાગ્યા. મહેન્દ્રના વૃષપર્વાથી અને વિષ્ગુના દંભથી કાલકાનુ કાલાસુર સાથે તથા અન્ય લોકો સાથે યુધ્ય થવા લાગ્યુ. કાલામ્બિકાની સાથે વરૂણ યુધ્ધ કરવા લાગ્યો. આ યુધ્ધની શરૂઆતની ક્ષણોમાં દેવતા લોકો હારવા લાગ્યા અને આમ-તેમ ભાગવા લાગ્યા.

ત્યારે ભગવાન શંકરે ક્રોધિત થઈને યુધ્ધ કરવા લાગ્યા. મહાદેવી કાલી પણ અલગ અલગ દૈત્યોનો નાશ કરવા લાગી અને લાખો હાથી અને દાનવોને ચાવવા લાગી. પોતાની સેનાની દુર્દશા જોઈને શંખચૂડ સ્વયં યુધ્ય માટે તૈયાર થઈ્ઈ ગયો. તેણે ચારેબાજુ માયા ફલલાવી દીધી. આખી રણભુમીમાં અંધકાર છવાઈ ગયો. ત્યારબાદ સ્કંધ ભયાનક રૂપથી યુધ્ધ કરવા લાગ્યો. તેણે પોતાના માતા-પિતાનુ ધ્યાન કરી તેના રથને કાપી નાખ્યો પરંતુ દાનવરાજે તેમને પોતાની શક્તિના પ્રહારથી પાડી દીધો શિવજીએ ફરી તેને જીવન આપ્યુ અને ફરીથી યુધ્ધ કરવા લાગ્યા. દેવીએ ભયાનક સિંહનાદ કર્યો જેનાથી

અનેક દાનવ બેભાન થઈને ઢળી પડયા.કાલી વિકરાળ રૂ૫ ધારણ કરીને છૈત્યોનુ રક્ત પીવા લાગી. શંખચૂડ જાતે જ કાલીની સાથે યુધ્ધ કર્યુ ત્યારે કાલીએ ભયંકર બાણોની વર્ષા કરી. જ્યારે કાલીએ નારાયણ શારત્ર્ર ચલાવ્યુ તો શંખચૂડ રથમાંથી ઉતરીને શસ્ત્રોને પ્રણામ કર્યા જેનાથી તે પોતાની મેળે જ શાંત થઈ્ઈ ગયા. દેવી દ્વારા બ્રહ્માશસ્ત્રનો પ્રયોગ કરવાથી પણ. દાનવરાજ તેનાથી બચી ગયા.ત્યારે દેવી ચારે તરફ વિકરાળ રૂપ ધારણ કરી રક્તપાન કરવા લાગી.દાનવ ભયભીત થઈને ભાગ્યા કાલીએે પશુપત અર્ત્ર નો પ્રયોગ કર્યો પરંતુ આકાશવાણી દ્વારા તેમને રોકવામાં આવ્યા.કારણ કે શંખચૂડનુ મૃત્યુ તે અસ્રથી લખાયેલુ ન હંતું.

.આ બધી કથા શિવજી દ્વારા નિવેદ્દાત કરવામાં આવી. આકાશવાણી પ્રમાણે શંખચૂડનો વધ શિવજ કરી શકતા હતા. શિવજ પોતાના બળદ પર ચઢીને યું્ધ ભૂમીમાં ગયા. શંખચૂડ તેમને જોયા તો વિમાનમાંથી ઉતરીને પ્રણામ કર્યા અને તેમની સાથે યુધ્ધ કરવા લાગ્યો.તેણે સો વર્ષ સુધી શિવજી સાથે યુધ્ધ કર્યુ.શિવજી દ્વારા પોતાની સેનાનો ભયંકર નાશ થતો જોઈને દાનવરાજને ખુબજ કોધ આવ્યો અને તેણે વાદળોની જેમ ભગવાન શંકરર પર બાણોનો વરસાદ કરવાનો શરૂ કરી દીધો. તે અદ્રશ્ય થઈને ભય દેખાડવા લાગ્યો શિવજીએ તેની બધી માયાનો નાશ કરી દીધો. તેને મારવા માટે ત્રિશુળ ઉઠાવ્યુ પરંતુ આકાશ વાણીથી તેમને રોકવામાં આવ્યા. તેમકો કહ્યું के તમે વેદની મર્યાદાનુ ઉલ્લંઘન ન કરો. જયાં સુધી શંખચૂડની પાસે વિષ્ગુનુ કવચ અને પતિવ્રતા સ્ત્રી છે. ત્યાં સુધી તેનુ મૃત્યુ નહીં થાય.

ત્યારે શિવજીની આજાથી વિષ્ણુએ બ્રાહ્મણનો વેશ ધારણ કરીને શંખચૂડની પાસે ગયા અને તેની પાસે તેમનુ કવચ માંગ્યુ. પછી તેમણે તે કવચ પહેર્યુ અને તેનુ રૂપ ધારણ કરીને તેની પત્નીની પાસે ગયા વિષ્ણુ એ શંખચૂડના ३૫માં તેની પત્ની સાથે વિહાર કર્યો અને સમય મળતા જ શિવજીના એક ચુળથી શંખચૂડનો વધ કરી દીધો.આકાશમાં ફુલોનો વરસાદ થવા લાગ્યો અને શંખચૂડ પણ શ્રાપથી મુક્ત થઈ ગયો.તેના હાડકામાંથી એક ખાસ પ્રકારની જાતી ઉત્પન્ન થઈ.

ત્યારબાદ બ્રહ્માજીએ બીજી કથા સંભળાવતા કહ્યું ક-શંખચૂડનુ ર૫ ધારણ કરેલા વિષ્ણુ જ્યારે પત્ની તુલસી પાસે પહોંચ્યા તો તેણે પોતાનો પતિ જાણીને આસન પર બેસાડ્યા અને કટાક્ષ કરતા યુધ્ધના સમાચાર પુછયા તો શંખચૂડ બનેલા વિષ્ણુએ બતાવ્યુ કे તેમની વચ્ચે સંધિ થઈ ગઈ છે અને શિવજી

પોતાના ધામમાં પાછા ફરી ગયા છે પરંતુ એક વખત વિહાર કરતા તુલસીને વાસ્તવિકતાનુ ભાન થયું અને તે તેમને શ્રાપ આપવા માટે તૈયાર થઈ ગઈ.શ્રાપના ભયથી વિષ્ણુ પોતાના પ્રાકૃતિક રૂપમાં આવી ગયા.આ જોઈને તુલસીએ કહ્યું કे હે વિષ્ણુ! તમારામાં જરાપણ દયા નથી.તમાર મન પથ્યર જેવુ છે.

તમે છળથી પોતાના ભક્તનો વધ કરાવ્યો છે અને માર પતિર્રત ભંગ કર્યુ છે તે વીલાપ કરવા લાગી તેનો વિલાપ સાંભળીને વિષ્ગુજીએ શિવનુ સ્મરણ કર્યુ શિવજીએ ત્યાં પહોંચી તુલસીને સંસારની નશ્વરતા સમજાવી અને કહ્યું કे તુ તુલસી નામની વનસ્પતિ બનીશ અને દિવ્ય રૂપ ધારણ કરીને તું હરિની સાથે વિહાર કરીશ. તું ક્ષીરસાગરની પણ પત્ની બનીશ અને તમારા શ્રાપને કારણે જ વિષ્ણુ પત્થર બનીને નદીના જળમાં રહેશે જ્યારે તે પત્થરને કીડા કાપી-કાપીને ગોળાકાર કરી દેશે તો તે શાંતીગ્રામ કહેવાશે.

તુલસીની પવિત્ર કથા સાંભળ્યા પછી શિવજીના ચરિત્રને સાંભળવવાની અતૃત્ત ભાવનાથી પરિપૂર્ણ વ્યાસજીએ સનતકુમારને શિવજીના ચરિત્રની અન્ય કથા સંભળાવવાનો આગ્રહ કર્યો. તે બોલ્યા ઘણા જુના સમયની વાત છે. કे મંદરાચલ પર્વત પર શિવજી પાર્વતીની સાથે વિહાર કરી રહ્યાં હતા પાર્વતીએ પોતાના સોના જેવા હાથથી શિવજીના નેત્ર એક ક્ષણ માટે બંધ કરી દીધા તો ચારે બાજુ અંધકાર છવાઈ ગયો અને ભગવાન શંકરના સ્પર્શથી પાર્વતીના બંને હાથથી મધજળ વહેવા લાગ્યુ. આ જળમાંથી અનેક વિકરશાળ,કાળા

રંગનો,કદરૂપો અને ભય ઉત્પત્ન કરનારો આંધળો મનુષ્ય ઉત્પન્ન થઈને નૃત્ય કરવા લાગ્યો.પાર્વતીજના પુછવાથી શંકરજએ પોતાના નેત્ર બંધ કરવાનુ ફળ બતાવ્યુ. તેમણે એ પણ કહ્યું કે તમારા હાથોમાં લાગેલા મારા પરસેવાથી ઉત્પન્ન આ બાળક તમાર સંતાન છે. તેથી તેના પાલન-પોષણની વ્યવસ્થા કરો બીજી તરફ પોતાના મોટા ભાઈની સંતાન વૃધ્ધિને જોઈને અને પુત્રની કામનાથી હિરણ્યાએ ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા માટે ધોર તપ કર્યુ શિવજીએ તેમને સમજાવીને પોતોન તે આંધળો પુત્ર તેને સોંપી દીધો હિરણ્યાક્ષના મરવાથી તે પુત્ર અંધક પાતાલ સમ્રાટ બન્યો.

અંધકના પિતાના પરિવારવાળાએ તેને એકબાજુ રાજ્ય માટે અનાધિકારી બતાવ્યો અને દત્તક પુત્ર હોવાથી તેનુ અપમાન કર્યુ અંધકે વાતની સચ્ચાઈનો સ્વિકાર કરી તપસ્યાનો માર્ગ અપનાવ્યો. તેણે બ્રહ્માજીની પુજી-અર્ચના કરી અને વરદાન માગ્યુ કे પ્રહલાદ વગેરે મારા ભાઈ નોકર બની જાય અને મારા નેત્ર ઠીક થઈ જાય. હું દેવ અને દાનવોથી અવદય રહું બ્રહ્માજીએ શિવજી સિવાય અન્ય કોઈથી પણ અવદય થવાનુ વરદાન આપી દીધુ.

પોતાના નગર પાછા ફરીને અંધક પોતાના ભાઈઓને વશમાં કરી લીધા તે શક્તિ સતા, વૈભવના મદમાં એટલો ચુર થઈ ગયો કे કુમાર્ગે જવા લાગ્યો એક દિવસ તેના મંત્રીઓએ એ બતાવ્યુ કे એક જટાધારી તપસ્વી છે અને તેમની પાસે એક સુંદર ત્રી પણ છે તમે ચાલીને તેને પ્રાપ્ત કરશે તો તમારૂ મન ખુબજ પ્રસન્ન થશે.અંધકે જ્યારે આ સાંભળ્યુ તો તે રમણીને પોતાની પાસે લાવવાનો આદેશ કર્યો.અંધકના મંત્રી મંદરાચલ

પર્વતની ગુફામાં ગયા અને ત્યાં જટાધારી શિવને અંધકનો સંદેષો આપ્યો. શિવજીએ તેની અવગણના કરી અને કઘ્યું કે તે સુંદરી સાથે જાતે જ વાત કરે.દુતોએ અંધક પાસે જઈને બધી વાત બતાવી આ વાત પર તે કામાતુર બની ગયો અને સુંદરીને મેળવવા માટે બળજબરીથી તેનુ હરણ કરવા માટે ત્યાં પહોંચ્યો.ત્યાં પહોંચતા જ બાણાસુર, સહર્તા બાહુ,બલિ વગેરે વીરો હોવા છતાં પણ શિવના ગણોએ તેમને ગુફામાં આવવા દીધા નહીં हૈત્યોના ખુબ પ્રયત્ન પછી પણ ગુફામાં પ્રવેશ ન કરી શક્યા અને આ બાજુ શંકર પાશુપાત વ્રતમાં વિધ્ન જાણીને તપ્પસ્યા માટે બીજે ક્યાંય ચાલ્યા ગયા.

એક દિવસ ગુફામાં એકલા રહેતા પાર્વતીની પાસે અંધક ઘુસી આવ્યો.ગણોએ તેને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તે રોકાયો નહી. પાર્વતીએ બ્રહહા,વિષ્ગુ વેગેરેનુ સ્મરણ કર્યુ તો તે બધા સ્રી વેષમા આવીને તેની સાથે યુધ્ધ કરવા લાગ્યા. આ યુધ્ધ ધણા વર્ષો સુધી ચાલ્યુ અને પાર્વતીએ પણ યુધ્ધમાં કુદવુ પડયુ.શિવજી પાછા ફર્યા તો તેમણે યુધ્ધ અટકાવ્યુ પરંતુ અંધકે પાર્વતીને ભેટમાં આપવાની માંગણી કરી તેના પરિણામે તેમણે યુધ્ધનો સંદેશો મોક્्યો.

બલિને આગળ કરીને અંધકે યુધ્ધનો પ્રારંભ કર્યો બલિ એટલી શક્તિથી યુધ્ધ કરી રહ્યો હતો કे તેણે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઈન્દ્ર, સુર્ય બધાને હરાવી દીધા અને ગળી ગયો. આ સમાચાર સાંભળીને શિવજ જાતેજ આવ્યા અને તેમણે પોતાના તેજ બાણોથી દૈત્યના મુખમાંથી બધા લોકોને બહાર કાઢયા.શંકર શુક્રાચાર્યને ગળી ગયા જેથી તે મરેલા અસુરોને ફરીથી જીવીત ન કરી શકે. દૈત્યોનુ મનોબળ તુટી ગયું અને તે હારી ગયા.ઈન્દ્રએ અંધકને પડકાર્યો અને તેને ખુબજ ઘાયલ કર્યો. જ્યારે અંધક શંકર અને પાર્વતીને બાણોથી હુમલો કરવા લાગ્યો તો શંકરજીએ પોતાના ત્રિશુલથી તેના પર પ્રહાર કર્યો તેનાથી વહેતા લોહીથી ઘણા બધા દૈત્યો ઉત્પન્ન થયા અને યુધ્ધ કરવા લાગ્યા ત્યારે

દેવોએ ચંડીનુ સ્મરણ કર્યુ અને તે हैત્યોના રક્તનુ પાન કરવા લાગી. છેવટે શિવવજીએ અંધકનુ માથુ ત્રિશુળથી કાપી નાખ્યુ. મરતી વખતે અંધકે શિવજીની પુજા કરી અને પ્રસન્ન થઈને શિવજીએ તેને ગાણપત્ય પ્રદાન કર્યુ. વ્યાસજીએ સનતકુમારજન પૂછયું કे મહામતો મને તમે આ કૃા સંભળાવવાની કૃપા કરો કે શુક્ચાર્ય શિવજના પેટમાંથી કેવી રીતે બહરર આવ્યા અને તેમણે મૃત સંજીવની વિદ્યા કયાંથી મેળવી સનતકુમારજી બોલ્યા કે શિવજના પેટમાં પહોંચ્યા પછી દૈ ત્યોએ આચાર્યને પેટની બહાર લાવવાની ધણી કોશિશ કરી અને બાજુબાજુ કાણા જોવા લાગ્યા પરંતુ સફળતા મળી નહી. ત્યારે તેમણે શિવજીના બતાવેલા એક મંત્રનો જાપ શર કરી દીધો.

નમસ્તે દેવેશાય સુરાસુર નમ સ્કૃતાથ
ભૂતંભવ્ય-મહાદેવાય હરિત પિંગલલોચનાય

આ મંત્રના જાપથી દેત્યગુરૂ શિવલિંગના માર્ગથી બહાર આવ્યા અને તેथી જ તેમનુ શુક્ર પડ્યુ એ શુક્રાચાર્ય વારાણસી ગયા અને ત્યાં જઈને જયોર્તિલિંગની સ્થાપના કરી ત્યારબાદ તેમણે ભગવાન શિવની આરાધના કરી તેમને પ્રસન્ન કર્યા અને ભગવાન શિવના પ્રગટ થઈને તેમને મૃત સંજી ની વિદ્યા મ્રદાન કરી.

વ્યાસજીએ સનતકુમારને બાણાસુરનુ ગાણપત્ય ગ્રહણ કરવાની કથા સંભળાવવા માટે કહ્યુ.તેમની જિશ્ઞાસાને શાંત કરતા સનતકુમારજી બોલ્યા હિરણ્યકશિયુના પ્રપૌં્ર, પ્રહલાદના પૌત્ર અને વિલોચનનો પુત્ર બલિનો પુત્ર બાણાસુર હતો. બાણાસુર પણ પોતાના પિતા અને દાદાની જેમજ શિવજીનો ભક્ત હતોં અને અત્યંતદાની અને ઉદાર હતો. તેછે ભગવાન શંકરને પરિવાર સાથે પોતાના નગરમાં રહેવા આવવાનુ વરદા લઈ લીધુ. એેક દિવસ શિવજી એ તે શોણિત નગરીની બહાર નદીના કિનારે નૃત્ય-ગીતનુ આયોજન કર્યુ શિવજની ઈચ્છા હતી કे તે જલવિહાર કરે પરંતુ પાર્વતી

હજી સુધી આવ્યા ન હતા ત્યાં જે અન્ય ર્રીઓ જળ-વિહાર કરી રહી હતી તેમણે વિચાર્યુ જે પણ સ્ત્રી શિવજીની સાથે વિહાર કરવામાં સફ઼ થશે તે ઘણી ભાગ્યશાળી હશે.આવુ વિચારીને બાણાસુરની પુત્રી ઉષાએ પાર્વતીનો વેશ ધારણ કર્યો અને શિવજીની સાથે વિહાર કરવા માટે આવી પરંતુ જેવી તે શિવજની પાસે પહોંચી તેવી જ પાર્વતીજ આવી ગયા. તેમણે ક્રોધિત થઈને ઉષાને શાય આપી દીધો કे તે

વૈશાખ સુદ બારશની અડધી રાત્રે જ્યારે સુતી હશે ત્યારે કોઈ અજાણ્યો પુરૂષ તેને ભોગવી લેશે. આ બાજુ બાણાસુર શંકરજીની અને તેથી મારી ભુજાઆની શક્તિ નકામી થતી જાય છે શું કરૂ? શિવજએ બાણાસુરની આ ગર્વથી ભરેલી વાત સાંભળી અને તેને આध્વાસન આપ્યુ કे જલ્દીથી તેનો કોઈ હરિફ અવાશે અને તેને શક્તિનુ મ્રદર્શન કરવાનો અઅસર भणगे.

વેશાખ વદને બારશે વિષ્ણુજીની પુજ કર્યા પછી ઉષા સુઈ રહી હંતા. તो શ્રીકૃષ્ણનો પૌત્ર અનિરૂધ્ધ અંત:પુરમાં આવ્યો અને તેણે ઉષાની સાથે બળાત્કા ક્યોં આ ઘટનાથી ઉષા આત્મહત્યા કરવા જરर રહી હતી કे રસ્તામાં તेनी સખી ચિત્રલેખા તેને મળી અને તેણે તેને સમજાવ્યુ કे તે तेને ગુપ્ત રીતે પતિ ઉપલબ્ધ કરાવી દેશે.જ્યારે ચિત્રલેખાએ અનેક દેવતાઓ, ગ્ધર્વો અને મહાવીરોના ચિત્રો ઉષાને દેખાડયા તો તેણે અનિરૂધ્ધનુ ચિત્ર જોઈન માદ્ શરમથી ઝુકાવી દીધુ. ચિત્રલેખાએ અનિરૂધ્ધની શોધ કરી અને તે દ્વારકા ગાઈ તથા પોતાના તામસી યોગથી પથારીમાં સુતેલા અનિરૂધ્ધને પથારી સાથે \& ઉષાના અંત:પુરમાં લાવી પોતાના પ્રિયતમને મેળવીને

ઉષા આનંદ મગ્ન થઈ ગઈ અને રતિ વિલાસ કરવા લાગી.જયારે દ્વારપાળોને આ વાતની ખબર પડી તો તેમણે બધું બાણાસુરને બતાવી દીધુ. ક્રોધિત બાણાસુર અંત:પુર્માં આવ્યો અને અનિરૂધ્ધને યુધ્ધ માટે પડકાર્યો અનિરૂધ્ધે વિરતાનુ અંુુ પ્રદર્શન ક્યુ કे પરિણામે બાણાસુરે તેને નાગાપાશામાં બાંધી દીધો. તેણે પોતાના અનેક સૈનિકોને અનિરૂધ્ધના પ્રાણ ખતમ કરવાનો આદેશ આપ્યો પરંતુ મહાત્મ્ય કૃષ્માંડ બાણાસુરને સમજાવ્યો ફे તે અનિરૂધ્ધને ન મારે આ બાજુ અનિરૂધ્ધે પોતાની શક્તિથી પિંજરૂ તોરી નાખ્યુ અને પછી પોતાની પ્રિયતમા પાસે જઈને રતિ-વિલાસ કરવા લાગ્યો.

ભગવાન કૃષ્ણના અંતઃપુરમાં ત્ર્રીઓ દ્વારા રડવાનો અવાજ સાંભળીને કૃષ્ણને અનિરૂધ્ધ અંગે ખબર પડી શોધ કર્યા પછી જ્યારે સ્થાનની ખબર પડી તો પ્રદુમન, શાંભ, નંદ, ઉ૫નંદ, બલભદ્ર વગેકરે યાદવોને લઈને બાણાસુરના નગરને ઘેરી લીધુ.જ્યારે બાણાસુર જોયુ કે તે શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા બાર અક્ષૌરૂદ્ર પણ બાણાસુરની મદદ માટે આવ્યો. આ યુધ્ધમાં શ્રીકૃષ્ણનુ શિવ સાથે પદુમનનો કુષ્માંડ સાથે કૃપનુ કર્ણ સાથે બાણનુ સાત્યાક સાથે ગર્વનુ નંદિ સાથે અને શાંભનુ બાણપુત્ર સાથે ભયંકર ધ્વંદ યુધ્ધ થયું.શિવજીનુ તેજ ભયાનક હતું અને યાદવો રોકાઈ ન હતા. ત્યારે કૃષ્ણએ લાસ્યજવર પ્રસારતા બાણોનો પ્રયોગ કર્યો.બને બાણના ટકરાવાથી કૃષ્ણનુ બાણ નિરસ્ત થઈ ગયુ.

ત્યારે કૃષ્ણએ શિવની આરાધના કરી કે હું તમારા આદેશથી બાણાસુરની ભુજાઓ કાપવા આવ્યો છું તમે યુધ્ધથી અલગ થઈ્ઈ જાવ. શિવજીના અલગ થવાથી શ્રીકૃષ્ણએ બાણાસુરની ભુજાઓ કાપી નાખી પરંતુ ભુજાઓના કપાવાથી પણ બાણાસુરે ઘણુ પરાક્રમ બતાવ્યુ. તેણે ઘોડા પર ચડીને ભયંકર યુધ્ધ કર્યુ પોતાની ગદાના ભયંકર મારથી શ્રીકૃષ્ગને ધરતી પર પછાડી દીધા તેના સેનાપતિએ યાદવોના છક્કા છોડાવી દીધા.

ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ સુદર્શન ચક્રથી બાણાસુરનુ માથુ કાપવા લાગ્યા તો શિવજીના કહેવાથી તે રોકાઈ ગયા.તેમણે કૃષ્ગ અને બાણાસુરની મિત્રતા કરાવી દીધી. બાણાસુર શ્રીકૃષ્ણને પોતાના અંત:પુરમાં લઈ ગયો ત્યાં અનિરૂધ્ધના પોતાની પુત્રી સાથે લગ્ન કરાવી દીધા.શ્રીકૃષ્ણ પોતાની સેના સાથે દ્વારકા પાછા ફર્યા.ઉષા અને અનિરૂધ્ધના ગયા પછી બાણાસુરે તાંડવ નૃત્ય દ્વારા અનેક સ્તોત્રોથી શિવજીની પુજી કરી અને તેમની શિવભક્તિ પ્રદાન કરવાનુ વરદાન માંગતા એ પણ માંગ્યુ કे મારૂ વિષ્ણુ સાથે વેર ન થાય અને શોણિતપુરમાં ઉષાના પુત્રનુ રાજય હોય. શિવજીની કૃપા લઈને મહાકાલ તત્વ પ્રાપ્ત કરીને બાણાસુર પ્રસન્ન થયો.

વ્યાસજએ સનતકુમારને પૂછયું કे હવે તમે ગજાસુર અને દુંદુભી તथा નિહલાદના વધની કથા શું છે? એ બતાવવાની કૃપા કરો. ત્યારે સનતકુમારજ બોલ્યા કे આ જુના જમાનાની વાત ધે કे મહિષાસુરના વધનો બદલો લેવા માટે તેના પુત્ર ગજાસુરે ઘોર તપ કર્યુ અને બ્રહ્માજ પાસે વરદાન મેળવી લીધુ. ત્યારબાદ તે દેવતાઓને હેરાન કરવા લાગ્યો. તેણે પૃથ્વીના બધા તપસ્વી અને બ્રાહ્મણોને દુ:ખ પહોચાડયુ નંદન વનમાં

જઈને એટલો આનંત ફેલાવ્યો કे બધા દેવતા તેનાથી છુટકારો મેળવવા માટે શિવજીની શરણમાં આવ્યા ભગવાન શિવે જેવો તેને પોતાના ત્રિશુળથી મારવા લાગ્યો તેવો જ તે શિવજીની સ્તુતી કરવા લાગ્યો. તેની સ્તુતીથી શિવજી પ્રસન્ન થયા અને તેમણે રૂદ્ર પાસે એ વરદાન માંગ્યુ કે તેમના ચામડાનુ ઓઢણુ બનાવે શિવજીએ તેનો સ્વિકાર કર્યો અને ત્યારથી તે ગજ ચર્મધારી કહેવાયા.

પોતાના પિતા હિરણ્યાક્ષના મૃત્યુનો બદલો લેવા માટે તેના પુત્રએ વિચાર્યુ કे બધા અનર્થોનું મૂળ બ્રાહ્મો છે. કારણ કે દેવતા યશને આધીન રહે છે યજ વેદોને આધીન છે અને વેદ બ્રાહ્મોને આધીન છે. તેથી બ્રાહણોનો નાશ કર્યા પછી યફ જ નહી થાય અને દેવતાઓ ભુખથી પીડાઈને નષ થઈ જશે.તેથી તેણે વિચાર કર્યો કે પૃથ્વીને બ્રાહ્મણ વિહિન કરી દેવામાં આવે તે સિંહ, વ્યાધ વગેરેનુ રૂ૫ લઈને જંગલમાં રહેવા લાગ્યો તથા યજની સમિધા લેવા માટે જે પણ બ્રાહ્મણ જંગલમાં આવતા તેને ખાવા લાગ્યો તે બ્રાહ્મણોની શોધમાં કાશી સુધી પહોંચ્યો તે દિવસમાં તપસ્વીનો વેશ ધારણ કરતો હતો.

અને રાતમાં બ્રાહ્મણોને પોતાનુ ભોજન બનાવતો. તેણે એક દિવસ રસ્તામાં એક શિવ ભક્ત બ્રાભ્મણને એ સમયે પોતાનુ ભોજન બનાવવા ઈચ્છયુ. જ્યારે તે શિવ પુજા માટે જતો હતો. બ્રાહ્મણે શિવ મંદિરમાં જઈને પુજા કરી જેવો દુર્દભી તેને ખાવા માટે આગળ આવ્યો. તેવાજ ભગવાન શંકરની કૃપાથી સ્વયં શંકર શિવલિંગમાંથી પ્રગટ થયા અને તે દુષ્ટનો વધ કરી નાખ્યો. મરતી વખતે તેણે અનેક રીતે શિવજની પ્રાર્થના કરી તેમની પુજી કરી અને તેણે પણ ગજાસુરની જેમજ પોતાના શરીરના ચામડામાંથી ઓઢણા બનાવવાની પ્રાર્થના કરી શિવજીએ તેનો સ્વીકાર કરી લીધો અને તે એજ કારણે વ્યધેશ્વર કહેવાયા.

વ્યાસજીને સનતકુમારજી બોલ્યા કે હે વ્યાસદેવ? શિવજીનુ જે ચરિત્ર તમારી પાસેથી સાંભળ્યુ છે તે સ્વર્ગદાયક, આયુષ્ય, પુત્ર, પૌત્રીની વૃધ્ધિ કરવાવાળુ વિકારનો નાશ કરનારૂ જાનદાયક,રમા્ણીય અને યશ વર્ધક છે. જે વ્યક્તિ શિવના ચરિત્રને સાંભળે છે અથવા તો બીજાને સંભળાવે છે. તેમના દુ:ખ દુર થઈ જાય છે અને તે અંતમાં મોક્ષ પદનો અધિકારી બને છે.

Shiv Puran in Gujarati – વિઘેશ્વરસંહિતા

Shiv Puran in Gujarati - વિઘેશ્વરસંહિતા

Devotees find solace and strength in the verses of Shiv Puran in Gujarati.

Shiv Puran in Gujarati – વિઘેશ્વરસંહિતા

એકવાર ભગવાન બ્રહ્મા વિષ્ણુલોક ગયા અને તેમણે વિષ્ણુજીને પોતાના પુત્ર બનાવ્યાં તથા તેમને કહ્યું કे તે બ્રહ્માની આજા માને. બ્રહ્માજીની વાત સાંભળી વિષ્ણુજીને ગુસ્સો આવ્યો અને તેમને કહ્યું કે, હું આપનો પુત્ર નહીં પરંતુ આપ દ્વારા નાભિ-કમળથી ઉત્પન્ન પુત્ર છો અને સૃષ્ટિનો પાલક છું એથી તમારી પણ રક્ષા કરું છું એ રીતે તમે મારા દ્વારા સુરક્ષિત છો એ સાથે જ વિષ્ણુજીએ બ્રહ્માજને તેમના તણ મુખનું કારણ પૂછચું. તેના જવાબમાં બ્રહ્માજીએ પોતાને વિશ્વના પિતામહ બતાવ્યા અને વિષ્ણુ પર આશેય લગાવ્યો કे તે આ તથ્ય નથી જાણતા.આ વિવાદ સંઘર્ષનું ર૫ લઈ બેઠો.

આ વિવાદના સ્તય પ્ટેલા તો દેવતાઓએ આનંદ મનાવ્યો પણ જયારે બંને બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ અંદરોઅંદર સ્થર-પ્રહાર કરવા લાગ્યા તો દેવતાઓએ તેમને રોક્યા કે આ પ્રમાણેની અરાજકતા ન ફેલાવો. ત્યારે બધા દેવતાઓએ ભગવાન શંકરની શરણમાં જવાનો નિર્ણય કર્યો. દ્ટેવતા લોકો ભગવાન શિવની પાસે ગયા અને બ્રહ્મા અને વિષ્ણુના સંઘર્ષ સમાપ્ત કરવાની પ્રાર્થના કરી. દેવતાઓની પ્રાર્થના પર

શિવજી પોતાના ગણોની સાથે સંઘર્ષ-સ્થળ પર પહોંચ્યા અને થોડો દૂરથી વિષ્ણુ તથા બ્રહ્માનો સંઘર્ષ જોવા લાગ્યા ત્યાં અચાનક જ શિવજીએ એક સ્તંભનું ર૫પ ધારણ ક્યું અને બંનેની વચ્ચે આવી ઊભા રહી ગયા એ સ્તંભને જોઈ બ્રહ્મા તથા વિષ્ણુએ યુધ્ધ રોકી દીધું તે આશ્ચર્યચક્તિ થઈ જ્યોતિરૂપ સ્તંભને જોવા લાગ્યા.

બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ બંને એ સ્તંભના વિષયમાં વિચારવા લાગ્યા.સ્તંભનું રહસ્ય જાણવા માટે વિષ્ણુ સુવરનું રૂપ ધારણ કરી સ્તંભનું મૂળ અવલોકન કરવા માટે નીચે ચાલ્યા ગયા અને બ્રહ્માએ હંસનું રૂપ ધારણ કર્યુ તથા તે ટોચને જોવા ઉપરની તરફ ગયા પણ બંને આ રહસ્યને જાણી ન શક્યા.એજ સમયે બ્રહ્માએ આકાશમાં એક ફૂલ જોયુ અને તેને તેમના જાનનું સાક્ષી માનીને વિષ્ણુને સ્તંભની ટોચ મેળવી લીધાનો દાવો કર્યો આ પર વિષ્ણુ નતમસ્તક થઈ્ઈ ગયા અને તેમણે બ્રહ્માના પગ પકડી લીધા પરંતુ શિવજી બ્રહ્માના કપટને સહન ન કરી શક્યા અને એક્મ ત્યાં પગટ થઈ ગયા વિષ્ચુએ શિવજીના ચરણોને સ્પર્શ કર્યો અને શિવજીએ વિષ્ણુની સત્યવાદિતાથી પ્રસન્ન થઈ તેમને પોતાના સમાન થવાનું વરદાન આપ્યુ

આ તરફ એક વિચિત્ર વાતએ બની કે, બ્રહ્માને તેમના ખોટા ભાષણ માટે દંડીત કરવા માટે જેવો શિવજના મનમાં ક્રોધ ઉત્પન્ન થયો ત્યાં જ તેમના મોંથી વૈરવ ઉત્પન્ન થયો જેણે શિવજીના આદેશ મુજબ,બ્રહ્માજીનું પાંચમુ મસ્તક અલગ કરી નાંખ્યુ. જ્યારે ભૈરવ બ્રહ્માજના બીજા મસ્તક અલગ કરવા લાગ્યો તો બ્રહ્માજી શિવના ચરણમાં પડી માફી માંગવા લાગ્યા વિષ્ણુ પણ શિવજને પ્રસન્ન કરી બ્રહ્માજી માટે માફી માંગવા લાગ્યા. આ પર શિવજએ ભૈરવને હટાવ્યો પરંતુ બ્રહ્માને સતકાર અને ઉત્સવથી અલગ કરી દીધા એ પછી બ્રહ્માજી ફરી વિનંતી કરવા લાગ્યા તો શિવજએ તેમને ગુણોના આર્યાય બનાવી દીધા.

જે ફૂલને બ્રહ્યાજએ જોયુ હતું તે કેતકીનું ફૂલ હતું એથી અસત્યતા સાક્ષી હોવાના લીધે શિવજીએ કેતકીના ફૂલને પોતાની પૂજાથી અલગ કરી દીધુ પછી જયારે કેતકીએ પણ પ્રાર્થના કરી તો શિવજીએ તેને મંડ૫ સજાવટના સમયે શિરોમણોનું ફૂલ હોવાનું વરદાન આપ્યુ.

એ પછી બ્રહ્યા અને વિષ્ણુએ શિવજીને અનેક વસ્તુ સમર્પિત કરી અને ખોલશોપચારથી શિવજીની પૂજા કરી.એ પછી શિવજએ વસ્તુતઃતેજ (શિવ) ઈશ્વર છે. અજાનના કારણે તમે લોકોએ પોતાને ઈશ્વર માનવાનો વિચાર વ્યક્ત કર્યો છે. હવે આ અજાનથી મુક્ત થઈ મારા પ્રતિજ તમારી દૃષ્ટિ હોવી જોઈએ તથા મારા લિંગને નિરાકારનું સાકાર રૂપ માની પૂજા કરો.આજનો દિવસ મારા નામથી શિવાગીરીનો દિવસ કહેવાશે. આ દિવસે પર્વતી સહિત મારી (લિંગરૂમાં) પૂજા કરવાવાળા મને કાર્તિકેય સમાન પ્રિય હશે. એ પછી અને વિષ્ગુના પૂછવાથી શિવજીએ પંચકૃત્યના વિષયમાં જાાાવ્યું.

  • સર્ગ અથવા સૃષ્ટિ-સંસારનો અભ્યુદય
  • સ્થિતિ-સંસારનું પાલન,ભરણ પોષણ અને વ્યવસ્થાપન
  • સંહાર-સંસારનો વિનાશ
  • તિરોભાવપરિવર્તન અથવા ઉત્કમ, રૂપાંતર
  • અનુગ્રહ- સર્ગથી મુક્તિ.

શિવજી બોલ્યા,આ પાંચ કૃત્યોથી જ મારા દ્વારા સંસારનું સંચાલન થાય છે. એના સંચાલન માટે મારા પાંચ મુખ (ચાર દિશાઓમાં ચાર અને વચમાં પાંચમુ છે) છે. તમે તમારા તપથી પહેલી બે સ્થિતિઓને પ્રાપ્ત કરી છે. રૂદ્ર અને મહેશ રૂપમાં સંહાર અને તિરોભાવ કૃત્યોની પ્રાપ્તિ કરી છે. અનુચ્રહ નામનું પાંચમુ કૃત્ય કોઈપણ મેળવી શક્યું નથી અને તમારા લોકોની એક ભૂલથી અન્ટ તમારામાં વ્યાપેલી મૂઢ્તાના કારણે મને રૂપ, યશ,કૃત્ય,વાહન, આયુધાદિની સૃષ્ટિની સ્થિતિ માટે સંચ્રહ કરવા માટે

વિવશ બનવું પડયુ. જો તમે અનુચ્રહને મેળવવા ઈચ્છો છો તો ઑકાર કરવા માટે વિવશ બનવું પડયું. જો તમે અનુગ્રહને મેળવવા ઈચ્છો છો તો ઓકાં દ્વારા મારી પૂજા કરો. ઑકાર જ માર વાચ્ય છે અને હું વાંચક છું ઓંકારની સાથે પંચાક્ષર ઍँ નમ:શિવાયથી મારો અનુગ્રહ સુશભ થઈ જાય છે. શિવજીના આ દિવ્ય ઉપદેશ માટે દેવોએ કૃતજથા વ્યક્ત કરી અને શિવજીની પૂજા કરી. અમની પૂજા સ્વીકારી શિવજ અંર્તધ્યાન થઈ ગયા.

આ આખ્યાનને સાંભળી ઋષિઓએ સૂતજને કહ્યું કે, હે ભગવન તમે અમને સદાચારનું સ્વરૂ સમજાવવાની કૃપા કરો. અમે સ્વર્ગ-નરકના કારણભૂત ધર્મ- અધર્મનું ఇાન મેળવવા ઈર્છીએ છીએ. આ સાંભળી સૂતજી બોલ્યા,સદાચાર યુક્ત બ્રાહ્મણ જ સાચા અર્થમાં બ્રાહ્મણ કહેવડાવવાનો અધિકારી છે. સદાચારના કર્મ વિધાનમાં અનેક વાતો છે. સદાચારથી જીવનપાવન કરવાવાળો વ્યક્તિ વહેલી સવારે જાગી સૂર્યની તરફ મો રાખી દેવતાઓનું સ્મરણ કરે એનાથી તેને અર્થ અને ધર્મની પ્રાપ્તિ થશે પછી નિત્યકર્મરૂ મળમૂત્રનો ત્યાગ કરે એ પછી હાથ-પગ ધોઈ કોગળા કરે.

દંતમંજન કર્યા બાદ સ્નાન કરી પિતુઓનું સ્મરણ કરે એ પછી શુધ્ધવસ્ત ધારણ કરી મસ્તક પર તિલક કરે પછી કોઈ મંદિર અથવા ઘરમાં જ ચોક્કસ જગ્યા પર ગાયત્રીના જાપ કરે. આ જાપ સોહમ ભાવનાથી કરે. એ પછી પોતાના વ્યવસાયમાં ધર્મભાવનાથી કામ કરે આ પ્રમાણે ધન ઉર્પાજન કરતા ધર્મનું પાલન કરે.હે ઋષિઓ! સદાચારીએ દ્રવ્યધર્મ અને દેહધર્મનું પાલન કરવુ, દાન કરવું, યજ કરવો મંદિર બનાવવા દ્રવ્યધર્મ કહેવાય છે અને પૂજા-અર્ચના તથા તીર્થબ્રમણ વગેરે દેહધર્મ કહેવાય છે.દ્રવ્યધર્મથી ધન-વૃધ્ધિ અને દેહ-ધર્મથી દિવ્યત્વની પ્રાપ્તિ થાય છે.

એના સાંગોપાંગ સમન્વયથી મનુષ્યનું અંત:કરણ શુધ્ધ થાય છે.એ પછી ઋષિઓના એ પૂછવા પર કે શિવલિંગની સ્થાપના કયાં અને કેવા ર૫પમાં કરવામાં આવે સૂતજીએ કહ્યું કે,ગંગા અથવા કોઈપણ પવિત્ર નદીના તટ પર જયાં કયાંય પણ સુવિધા હોય શિવલિંગની સ્થાપના થઈ શકે છે. સમય અને સ્થાનનું બંધન નથી.લોખંડ, પથ્થર અથવા માટી કોઈપણ વસ્તુથી બનેલું બાર આંગળી શિવલિંગ ઉત્તમ હોય છે.

લિંગની આસપાસ છાણ મેળવેલી માટીથી સ્થાન સ્વસ્છ રાખવું જોઈએ. નવનીત,ભસ્મ,કનેરના કૂલ,ફળ,ગોળ વગેરે વસ્તુઓથી લિંગની પૂજા કરવી જોઈએ પૂજા કરવા માટે ॐँ નમ શિવાયના જાપ કરવા જોઈએ નમ:શિવાયની સાથે હંમેશા ॐ લગાવવો જોઈએ.જો રાજય બની શક તો શિવલિંગની ચારેબાજુ ચાર હજાર હાથનું અંતર ધરાવતો વર્ગ વિસ્તાર હોવો જોઈએ અને આ વિસ્તારમાં કૂવા-વાવ

વગેરે હોવા જોઈએ. સૂતજીએ કહ્યું કે, ભારતમાં ગંગા,સરસ્વતી વગેરે નદીઓના કિનારે અનેક શિવમંદિરો છે.આ વિસ્તારોમાં નિવાસ કરવાથી અને પૂજા કરવાથી સિધ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.પુણય પ્રાપ્પિની સાથે પાપ વિષે સૂતજીએ કહ્યું, શિવક્ષેત્રમાં પાપ કરવાથી વધુ હાનિ થાય છે. તેનું પ્રાર્યશ્િતિ ખૂબ મોટુ કરવુ પડે છે સૂતજએ આગળ જણાવ્યું કે, પાપ-પુણ્યના ત્રણ ચક્ર હોય છેબીજ, વૃધ્ધિ અને ભોગ જાન દ્વારા આ ત્રણેમાં સંતુલન કરી શકાય છે.

જાનની પ્રાપ્તિ પણ પ્રત્યેક યુગમાં અલગ-અલગ રીતે થાય છે.સતયુગમાં ધ્યાનથી,ત્રેતામાં તપથી, દ્વાપરમાં ભજનયોગથી જાનની પ્રાપ્તિ સંભવ છે. કલિયુગમાં ફાનની પ્રાપ્તિ પ્રતિમાના પૂજનથી જ સંભવ છે એેટા માટે તત્વજાનના અભ્યર્થી ભક્તે પ્રતિમા પૂજનમાં ધ્યાન લગાવવું જોઈએ. કલિયુગમાં દ્રવ્યધર્મની પ્રતિષ્ઠા વધુ છે કલિયુગમાં ન્યાયથી મેળવેલુ ધન પુણ્ય કાર્યોમાં બચવું જોઈએ. ભક્ત જે કંઈપણ અર્જિત કરે તેનો એકભાગ ધાર્મિક કાર્યોમાં એક ભાગ વ્યાપાર વૃધ્ધિમાં,

એકભાગ ભવન-નિર્માણ તથા વિવાહ વગેરે કાર્યોમાં ખર્ચ કરવો જોઈએ. જે વ્યક્તિ વ્યાપારથી ધન મેળવે તે છર્ડો ભાગ અને ખેતીથી અર્જિત ધનનો દસમો ભાગ ધર્મકાર્યમાં ખર્ચ કરાતો નયી તે સદાચારના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. બીજાનો દોષ ન જોવો આંગણે આવેલાને નિરાશ ન કરવો,અગ્નિહોત્ર કરવો સદાચારનું અંગ છે. મુનિયોએ સૂતજને કહ્યું કે, અગ્નિયશ, દેવયશ, બ્રહ્મયશ, ગુરૂપૂર અને બ્રહ્મતૃપ્તિના સ્વરૂપને સમજાવો સૂતજી બોલ્યા, આ પાંચેય મહાયજ અત્યંત પુણ્યદાયક છે એનું સ્વરૂપ સમજી હોવું જોઈએ.

અગ્નિયશ:-અગ્નિમાં દ્રવ્યયુક્ત હવન કરવો.સમિધા દ્વારા યજ કરવાની સાથે આત્મમાં જ અગ્નિ પ્રજવલિત કરી આ યજ સંપન્ન કરી શકાય છે. પ્રાત:કાના અગ્નિયજથી આયુ-વૃધ્ધિ થાય છે.સાંયકાળના યજથી સંપત્તિવૃધ્ધિ દેવયજ:દેવતાઓની તૃપ્પિ માટે યજમાં આહૂતિ આપવી.બ્રહયજ:નિયમ પૂર્વક વેદાંગોનું અધ્યયન ગુરૂપૂજા:ધનધાન્ય અને અન્નાદિથી વેદયાકોની સેવા કરી તેને સંતુષ્ટ કરવો બ્રહ્મતૃપ્તિ:નિયમપૂર્વક આચરણ કરી આત્મારૂપ બ્રહને તુष્ટ કરવો.

વારોની સૃષ્ટિના વિષયમાં સૂતજએ કહ્યું,મહાદેવે જ લોક કલ્યાણ માટે પહેલા આદિત્ય (રવિ)વાર અને તે પછી અન્યવારોની રચના કરી એ સાથે જ પ્રત્યેકવાર અને તેની પૂજાફળનું વિધાન કય્યું. સમ્યક અને સ્વસ્થ જીવન પસાર કરવા ઈચ્છુક રિક્ત આ વારોથી જોડાયેલા દેવોની પૂજા કરે છે. પૂજાના સ્વરૂપમાં દેવોનું ધ્યાન કરવું,તેના મંત્રનું ઉચ્યારણ કરવું તેના માટે અંથવા તેનો યશ કરવો, તેના નામ પર દાન અને વિધાનના જપ-તપ કરવા,આ પ્રમાણે પ્રત્યેક વારથી સંબંધ દેવની પૂજાનું અલગ ફળ હોય છે.
Shiv Puran in Gujarati - વિઘેશ્વરસંહિતા 1

સુતજી કહે છે કે દેવ યશ આદિથી પરિપૂર્ણ ઘર સુખ-શાંતિદાયક હોય છે. ઘરથી દસ ગણુ કોષ્ઠ,કોષ્ઠથી દસં ગણુ તુલસી અથવા પીપળાની નીચેનુ સ્થળ તેનાથી દસ ગણુ મંદિર તેનાથી દસ ગણુ કાવેરી, ગંગા વગેરેનું તિર્થ,સમુદ્ર કિનારો પર્વત શિખર પર પૂજન કરવાથી ફળની પ્રાપ્તિ થાય છે.પુજા માટે જેટલુ સુરમ્ય સ્થળ હોય,પ્રાક્ટિક સંપતિ હોય, તેટલી જ શુધ્ધ મનથી થનારી પુજાનું ફળ મળે છે.સુતજી કહે છે કે યુગ પ્રમાણે ફળ પ્રાપ્તિના અંશમાં વધારોઘટાડો થતો રહે છે. સત્તયુગમાં પુર્ણ ફળ, ત્રેતામાં એક તૃતિયાંસ અને દ્દવપરમાં અર્ધફળ પ્રાપ્ત થાય છે કલિયુગમાં આ પ્રમાણ એક ચર્તૂયાંસ રહી ગયુ છે, પરંતુ શુધ્ધ હદયથી કરેલુ પૂજન પુરૂ ફળ આપે છે.

કેટલાક ખાસ દિવસોમાં પુજાનું કળ વધારે મળે છે સામાન્ય દિવસના પ્રમાણમાં રવિ સંક્રાતિના દિવસોમાં દસ ગણુ, તુલા અને જોષ સંક્રાતિના દિવસોમાં તેનાથી વધારે દસ્સ ગણુ અને ચંદ્રગ્રહણમાં તેનાથી પણ દસ ગણુ તથા સૂર્ય-શ્રહણમાં સૌથી વધારે ફળ મેળવી શકાય છે સૂર્યચ્રહણ પુજા માટે સર્વોત્તમ સમય છે. સુતજને મુનિઓએ પૂછ્યું કे મહાત્મન તમે શિવજીની પાર્થિવ પુજાની વિધિ બતાવવાની કૃપા કરશો તેના પર સુતજી બોલ્યા હે મુનિઓ! હું તમને

ર્તી- પુત્ર વગેરે પ્રાપ્ત કરાવાવાળુ,અકાળ મૃત્યુને દુર કરનાર, ધન-ધાન્ય આપનારા વિધાન બતાવુ ધું સ્વયં નિર્મિત શિવલિંગ પર એક શેર, દેવતાઓ દ્વારા બનાવેલા શિવલિંગ પર ત્રણ સેર સ્વયં પ્રગટ શિવલિંગ પર પાંચ સેર અન્નનો નૈવેધ ચઢાવવો જોઈએ.લિંગનું પ્રમાણ બાર આંગળ પહોળુ અને પચીસ આંગળ લાંબુ છે. આ પ્રકારે પાર્થિવ રૂપથી કરવામાં આવેલી લિંગ પૂજા બધા યોગ્ય ફળ આપનારી છે.

આ બધા બિંદુ નાધત્મક છે શક્તિનું નામ બિંદુ અને શિવનુ નામ નાદ છે આ બંનેનો સમન્વય શિવલિંગ છે અને શિવજના સમાવિષ્ટ થતો હોવાને કારણે યોનિ અને લિંગ બંને રૂપ માતા અને બિંદુ રૂપ પિતા નાદની પુજા કરવાથી પર આનાદની પ્રાપ્તિ થાય છે.આદિત્યવારના દિવસે છાણ, ગૌમુત્ર, ગાયનુ દુધ ઘી અને મધ મેળવીને શિવલિંગને સ્નાન કરાવીને નૈવેધ અર્પણ કરવુ જોઈએ.

સુતજી બોલ્યા-હે મુનિઓ! પ્રકૃતિમાં આઈ બંધન હોય છે પંચન્માત્રા અને બુધ્ધ ગુણાત્મક અહંકારમાં બંધાવાને કારણે આત્મા જીવ કહેવાય છે જીવ દેહાત્મક છે અને તેની ક્રિયા કર્મ છે કર્મનું ફળ હોય છે અને કર્મનું ફળ મેળવવા માટે વારે-વારે શરીર ધારણ કરવુ પડે છે. શરીરના ત્રણ રૂપ સ્થૂથ,સુક્ષ્મ તથા કારણ શરીર આત્માના ઉપભાગનો આધાર છે. કર્મની રજજુ સાથે બંધાયેલુ આ શરીર ચક્રવત ફરતુ રહે છે જીવનું આ બંધન શિવજીની પુજાથી જ દુર થાય છે શિવલિંગમાં મન, વચન અને કર્મથી આસ્થા રાખીને કરેલી પૂજાથી મનુષ્ય શિવ રૂ૫ અને આત્મારામ થઈ જાય છે.

મુનિઓએ પૂછ્યું કે લિંગ વગેરેના ભેદથી પુજાનુ વિધાન શું છે? ત્યારે સુતજીએ બતાવ્યું કે-સૌથી પહેલા પ્રણય લિંગ છે એ સ્થૂથ અને સુક્ષ્મ બંને છે અને તેને જ પંચાક્ષર કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વીના વિકાસથી પાંચ લિંગ કહેવામાં આવ્યા છે.

સ્વયંલિગ :- દેવતા અને ઋષિઓના ફળસ્વરૂપ પૃથ્વીને ફાડીને પ્રગટ થનારા લિંગને સ્વયંલિંગ કહેવામાં આવે છે.
બિંદુલિંગ :- તેને પૃથ્વી વગેરેની વેદિકા પર પ્રણવ મંત્રથી લખવામાં આવે છे.
પ્રતિષ્ઠિત :- એક પાત્રમાં રાખીને ઘરમાં સ્થાપિત કરવામાં આવેલું લિંગ
ચરલિંગ :- દરેક પુજા કાળમાં બનાવવામાં આવેલુ અને પછી વિસર્જત કરવામાં આવેલુ લિંગ
ગુરુલિંગ :- ગુરૂ દ્વારા પ્રતિષ્ઠાપિત કરવામાં આવેલુ શિવ રૂપ લિંગ ભક્તોએ

બધા કાર્યોની પહેલા ગણેશજીની વંદના કરવી જોઈએ અને પછી દૈહિક, દૈવિક, ભૌતિક તાપોને દુર કરવા માટે વિષ્ણુનુ પુજન કરવુ જોઈએ. ત્યારબાદ શિવજનો મહાત્મિષેક કરી તેને નૈવેધ સમર્પિત કરી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ એક લાખ મંત્રો દ્વારા શંકરને નમસ્કાર કરી ૧૦૮ મંત્રો દ્વારા દ્વારા સુર્યને નમસ્કાર કરવા જોઈએ. શિવજીની ક્રા દ્રષ્ટી મેળવવા માટે પોતાને બિલકુલ આકિંચન સમજીને વિનંતી કરવી જોઈએ.

મુનિઓએ સુતજને પ્રાર્થના કરી કે પાર્થિવ મહેશ્વરી મહિમાનુ વર્ણન કરો. જે તેમણે વ્યાસજના મોંએથી સાંભળ્યું સુતજી બોલ્યા પાર્થિવલિંગ સૌથી श्रेष્ઠ છે દેવતા, ઋષિ, મનુષ્ય ગંધર્વ,સર્પ અને સ્વયં બ્રહ્મા તથા વિષ્ણુ પાર્થિવ મહંશ્વરની પુજાથી પૂર્ણ કામ થયા છે જે રીતે નદિઓમાં શ્રેષ્ઠ ગંગા છે મંં્રોમાં શ્રેષ્ઠ ઓમકામ છે. વર્ણોમાં બ્રાહ્મણ પુરીઓમાં કાશી છે અને શં્्િિઓમાં દેવી શક્તિ શ્રેષ્ઠ છે એજ રીતે પાર્થિવ મહે શ્વર સૌથી વધારે શ્રેષ્ઠ અને પૂજનીય છે પાર્થિવ મહેશ્વરની પુજી કરનારો ભક્ત શિવલોકનો વાસી થાય છે અને જે બ્રાહ્મણ થઈને પણ પાર્થિવ મહેશ્વરની પૂજા નથી કરતો તે નર્કમાં જાય છે.

પાર્થિવ મહેશ્વરની સંખ્યા ઈશ્છા પ્રમાણે માનવામાં આવે છે વિદ્યા મેળવવા માટે સહસ્ત તથા ધન-વર્ત મેળવવા માટે પાંચસો પાર્થિવ મહેશ્વર બનાવી તેનુ પુજન કરવુ જોઈએ. આ રીતે પૂજા કરવાથી બ્રાહ્મણ અને ઋષિના શાપથી પીડિત વ્યક્તિ પણ ત્રિજગન્મયી, અષ્ટમૂર્તિ-શર્વ, ભવ, રૂદ્ર,ઉચ્ર, ભીમ, ઈશ્વર મહાદેવ, પશુપતિની પૂજા કરવાથી શાપ મુક્ત થઈને ભગવાન શિવના સાયુજયને મેળવે છે મુનિઓએ શિવપુજનના અન્ય સાધારણ અને વિધાનાને જાણવા ઈચ્છયા તો સુતજી બોલ્યા ભક્તે પવિત્ર સ્થાનેથી મેળવેલી માટીમાંથી પિંડ બનાવે પિંડ બનાવતા પહેલા તેને પાણીથી શુધ્ધ કરી લો અને પાર્થિવ મહેશ્વરની રચના કરવી

ॐ નમ:શિવાય મંત્રથી પુજાની સામચ્રીને શુધ્ધ કરો, ભુરक્ષી મંત્રથી સિધ્ધ કરો અને આયોસ્માન મંત્રથી જળના સંસ્કાર કરો નમ:રૂદ્રથી સ્કટિકબંધ કરો અને નમ:કરીને પંચામૃતથી પ્રોક્ષણ કરો તથા નમો નીલગ્રીવાય મંત્રથી મહેશ્વરની પ્રતિષ્ઠા કરો અને એત તે રૂદ્રાય મંત્રથી સુંદર આસન સમર્પિત કરો નમો:મહાન્તમ મંત્રથી યાતેરૂદ્ર ઉચ્ચારણ કરતા પાર્થિવ મહેશ્વરને આસન પર બેસાડો. ત્યારકાદ આ મંત્રથી સ્નાન રૂદ્ર ગાયત્રીથી અર્ધ્ય અર્પિત કરો પછી દધિકાદયો ધૃતયાવ:પૃથિવ્યામ મંત્રથી દહીં, ઘી અને દુધથી સ્નાન કરાવો આ રીતે વેદ વિધિથી પાર્થિવ લિંગની પુજા કરો.

આ વિધિ અપેક્ષા કરતા અઘરી છે તેથી જ એક સાધારણ ઉલ્લેખ પણ કરવામાં આવ્યો છે સુતજી કહે છે કે શિવના ભક્ત હર, શંભુ, શૂલપાણિ શિવ, પશુપતિ વગેરે અનેક નામોનુ સ્મરણ કરીને માટીથી શિવલિંગની રચના કરો પછી સ્નાન-પુજન કરાવી ક્ષમા-યાચના કરો તથા ઍँ નમ:શિવાય નો જાપ કરતા શિવજીનુ ધ્યાન કરો. હાથમાં ફુલ અને અક્ષત લઈને ભગવાન શંકરને આ રીતે પ્રાર્થના કરો કे હે શિવ!હું તમારો જ છું. કારણ કे તમારામાં જ મન લગાવ્યું તમે વેદો, શાર્રોર, ઋષિઓ દ્વારા પણ અગમ્ય અક્ષેય છો. હું તમારી મહિમાનો પાર કેવી રીતે પામી શકુ. અજાન અને જાન મથી મેં જે પણ તમને ભક્તિ સમર્પિત કરી છે. તે તમારી જ કૃપાનુ ફળ છે. તમે મારી રક્ષા કરો હું તમારો શરણાગત છું.

આ પ્રમાણે વિનઆ્ર પ્રાર્થના કરી ભક્તે શિવલિંગની પ્રદક્ષિણા કરવી અને શિવલિંગનું વિસર્જન કરવુ સત્યવૃત્તિ આચરવાના શિવભક્ત માટે નૈવેધ ચ્રાહય નથી શિવ નેવૈધના દર્શન માત્રથી પાપ દૂર થઈ જાય છે તેનુ ભક્ષાણ કરવાથી તો પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.શિવભક્તે ખુબ શ્રધ્ધાની સાથે શિવ નૈવેધનું ભક્ષણ કરવું જોઈએ. હા જયાં પવિત્રતા અને સાતવિકતા નથી અને જયાં ચાંડાલો નો અધિકાર છે જો ત્યાં કોઈ નેવૈધ ભક્ષણ કરવુ નથી તો તેને માફ કરી શકાય છે. એકવાત એ પણ જાણી લેવી જોઈએ કે બાણલિંગ,લોખંડલિંગ,સિધ્ધિલિંગ અને સ્વયંભૂલિંગમાં તથા સંપૂર્ણ પ્રતિમાના પૂજનમાં ચાંડાલોનો અધિકાર નથી એ સાથે બીલી મહાદેવજીનું રૂપ છે. બીલીપૂજામાં શિવજીનો જળથી અભિષેક કરવાવાળો ભક્ત બ્રાભ્મણને ભોજન કરવવાવાળો ભક્ત અનંત સુખ અને વિભૂતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

મુનિઓએ રદ્રાક્ષના મહિમા વિશે જણાવવા માટે સૂતજીને વિનંતી કરો સૂતજીએ કહ્યું, રદ્રાક્ષ વિભૂતિ અને શિવજીનું નામ આ ત્રણેનું ફળ ત્રિવેણી ફળ સમાન માનવામાં આવ્યું છે. જે ભક્ત શિવનું નામ સ્મરણ કરે છે, રૂદ્રાક્ષ ધારણ કરે છે અને ભસ્મને પોતાના શરીર પર ધારણ કરે છે તેવા પાપનાશક અને પુણ્યદાયક ભક્તના રૂપમાં બીજાને પણ પુણ્ય પ્રામ્ કરાવે છે. આવા ભક્તના દર્શન ત્રિવેણીના દર્શન સમાન હોય છે. શિવજીના અનેક નામોમાં સુરસરિ,વિભૂતિ,સૂર્યતનયા, યમુના, રૂદ્રક્ષભાગીરથી અને તમામ પાપો નષ્ટ કરવાવાળી સરસ્વતી છે.

ભસ્મતીર્થ રૂપ છે. મહાભસ્મ અને સ્વલ્પ ભસ્મ તેના બે રૂપ છે શ્રોતસ્યાર્ત અને લૌકિક ભેદોથી મહાભસ્મ કેટલાય પ્રકારની હોય છે. આજ પ્રમાણે સ્વસ્થ ભસ્મના પ્રકારો હોય છે. બ્રાહણો માટે શ્રોત અને સ્માત તથા અન્યો માટે લૌકિક ભસ્મ ધારણ કરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે છાણથી યુક્ત ભસ્મ અગ્નેય કહેવામાં આવે છે અને તેનાથી પણ ત્રિપુઠ બનાવવું જોઈએ. ત્રિપુંડમાં

Shiv Puran in Gujarati, શિવ પુરાણ ગુજરાતી, Shiv Maha Puran Gujarati Pdf

Shiv Puran in Gujarati

Devotees find solace and strength in the verses of Shiv Puran in Gujarati.

Shiv Puran in Gujarati – પુરાણોમાં શિવપુરાણનું મહત્ત્વ અને માહાત્મય વર્ણન

આજના જીવનમાં વર્ણવાયેલી ઘટનાઓ પર વિશ્વાસ રાખવો એક બૌદ્ધિક વ્યક્તિ માટે તર્ક સંગત માનવામાં આવતું નથી પરંતુ ભક્તિભાવની દ્ટિએ તર્કનું કોર્ઈ મહત્ત્વ હોતું નથી અને નથી આપણે આ પુરાણોને તર્કની દૃષ્ટિથી સમજવા કे વિચારવા છે એમાં કેવળ ભક્તિના ભાવની પુષ્ટિ થાય છે. તેનાથી સંતોષ પ્રામ્ત થાય છે અને મનથી અનેક દોષ નીકળી જાય છે તથા મન સ્વચ્ક થર્ઈ જાય છે.

આપણે ત્યાં પુરાણોમાં શિવપુરાણનું મહત્ત્વ સૌથી વધુ છે. આ પુરાણમાં વેદાંત અને વિશિષ્ટ જાનથી પરિપૂર્ણ બૌધ્ધિક અને પારલોકિક મનોરથને પૂરા કરવાની શક્તિ છે પારલોકિક સત્તાના વિષયમાં આજે આપણે કંઈપણ ક્હીએ પરંતુ વિરાટ પ્રકૃતિ, બ્રહ્યાંડ અને લાખો કિલોમીટર પ્રતિ સેકંડની ગતિથી દોડવાવાળા ગ્રહ-ઉપગ્રહની સ્થિતિ આપણે જાણીએ છીએ એનાથી એક બહુ મોટા રહસ્યની સૃષ્ટિ હોય છે આ રહસ્યમય. સંસારમાં શ્રધ્ધાથી જ આ બધી વાતો પર વિચાર કરી શકાય છે.

આપણા આદ્દેવ કોણ છે, એ પર આપણે ત્યાં ક્યારેય વિવાદ થયો નથી. બ્રહના, વિષ્ણુ, મહેશ વગેરે બધા દેવ છે. બ્રહ્યા સૃષ્ટિના સર્જક છે વિષ્ણુ પાલક છે અને શિવ તેનું પરિવર્તન કરવાવાળ અથવા સમામ્ત કરવાવાળા છે એટલે કે આ મૂળ એક જ શક્તિ છે, જે ત્રણ વિભિન્ન રૂપોમાં કાર્ય કરે છે એક સમયે શક્તિનું એક સ્વરૂપ બીજા સમયે બીજુ રૂ બની જાય છે. શિવ શબ્દની મહત્તા જ આપણા જીવનના ઘણા રૂપોમાં છે શિવનો અર્થ છે કલ્યાણકારી અને જે શિવ નથી તે કલ્યાણકારી નથી શિવમાં સત્ય અને સુંદર ઉપયોગી વગેરે બધું આવી જાય છે સંસારમાં શિવત્વની પ્રાપ્તિ જ મનુષ્યનું ૫રમ લક્ષ्य छે.

એક વખત તમામ સિધ્ધાંતો જાણવાવાળા, તત્વજાની સૂતજીને શૌનક વિનંતી કરી કે તેઓ તેમને પુરાણો નો સાર જ્ણાવવાની તકલીફ લે. પુરાણોના શ્રવણથી મનુષ્યના મનનો મેલ ધોવાઈ જાય છે. શૌનકજીએ કહ્યું કે, કલિયુગમાં અલ્પાયુ અને દુષ્ટ વ્યક્તિ પોતાના કલ્યાણનો કોઈ માર્ગ જોતા નથી. પરંતુ તેમના મનને પણ શુધ્ધ કરવાનો કોઈ ઉપાય હોવો જોઈએ. એટલા માટે હે પ્રભુ આપ શિવપુરાણ અંગે વિગતમાં જાાવો મહાદેવ શંકરનુ સ્વયંરૂપ આ

શિવપુરાણ મનુષ્યની શિવશુધ્ધિનો ઉત્તમ ઉપાય છે. કોઈ પણ આશક્તિ અને પુરાણોને સાંભળવા-વાંચવામાં પ્રેમનો આર્વિભાવ ભાગ્યથી જ થાય છે શિવપુરાણનું વાંચન- પઠન અને રાજ્યોથી મળનારા ફળો સમાન હોય છે શિવપુરાણનું પારાયણ કરવાવાળા ભક્ત પોતે શિવરૂ બની જાય છે મુનિગણ શિવપુરાણના વકતા અને શ્રોતાના ચરણોને પણ તીર્થના રૂપમાં માને છે.

સૂતજીએ કહ્યું કे શૌનકજી! જે વ્યક્તિ મુક્તિ ઈફ્છે છે તેણે પુરાણોનું પઠનપાઈન કરવું જોઈએ આ પુરાણ સ્વંય શંકરજીના મુખથી અમૃત રૂપમાં નિકળ્યું છે શિવપુરાણ વાંચવાવાળો કોઈપણ વ્યક્તિ પોતાના કુળને પણ અમૃત્વ પ્રદાન કરે છે સૂતજી બોલ્યા આ પુરાણમાં ર૪ હજાર શ્લોક અને ૭ સંહિતાઓ છે એમાં ફિવજજ સાથે સંબંધિત વિભિન્ન બનાવોનું વર્ણન છે.

(૧) વિધેશ્વર સંહિતા-આ સંહિતામાં ખાસ કરીને શિવજીની ભક્તિના. આધાર પર શિવ-લિંગોની સ્થાપના, શિવજીના વિભિન્ન કર્મ, શિવજીની મહંત્તા, રૂદ્રાક્ષોની ઉત્તપતિ વગેરે વિષયમાં જણાવવામાં આવ્યું છે
(૨) રૂદ્રસંહિતા આમાં સૃષ્ટિખંડ,સત્તીખંડ, ઉમાખંડ,કુમારખંડ,યુધ્ધખંડનું વિસ્તૃત, વર્ણન મળે છે. વસ્તુતઃઆ સંહિતા બહુ વ્યાપકરૂપથી શિવજીના અલૌકિક કાર્ય ભક્તોની સામે વર્ણન કરે છે. (३)સતરૂપસંહિતા-આ સંહિતામાં શિવજીના વિભિન્ન અવતારો તેમના વિભિશરૂોની લીલાનું વર્ણન કગ્વામાં આવ્યું છે. शિવજીના દસ મુખ્ય નામોનું વર્ણન પણ આ સંહિતામાં મળે છે.

(૪)કોટીરૂદ્રસંહિતા-આ સંહિતામાં મહાદેવના વિભિન્ન રૂપ,નામ અને જયોર્તિલિંગોના વિષયમાં જણાવવામાં આવ્યું છે. કઈ-કઈ મુખ્ય ઘટનાઓના કારણે જયોતિલિંગની સ્થાપના થઈ અને ક્યા રૂપમાં મહાદેવના અનેક નામ પડયા તેનું વિસ્તૃત વર્ણન આ સંહિતામાં કરવા’માં આવ્યું છે (૫) ઉમાસંહિતાઆ સંહિતામાં ઉમાથી સંબંધિત અનેક દ્વિપોના વિભિન્ન વર્ણન મળે છે.સૃષ્ટિ અંગે ચિંતન પણ મળે છે

(૬) કૈલાસસંહિતા-આ સંહિતામાં શિવજીનું આદિમૂથ બીજરૂપનું વર્ણન મળે છે આ સાથે ઋષિમુનીઓ અંગે દ્વૈત-અદ્વૈત ચિંતન વગેરે વિષયમાં વિસ્તારથી વિચાર કરવામાં આવ્યો છે. (૭)વાયવીયસંહિતા:આ સંહિતામાં સૂતજીએ *ષિઓને યજરૂપ જાનની સાથે સંસારનો રચનાક્રમ બતાવ્યો છે. સૃષ્ટિની ઉત્પતિ અને અન્ય ઋષિ-મુનીઓ સંબંધિત એવી નાની ઘટનાઓ પણ આ સંહિતામાં છે જેનો સંબંધ કોઈને કોઈ રીતે શિવજી સાથે छે.

સાત્ત સંહિતાઓવાળુ આ શિવપુરાણ બધા ભક્તોના મનોરથોને પુરા કરવાવાળું છે. તે વ્યક્તિને શારીરિક, માનસિક,આધ્યાત્મિક દુ:ખોને દૂર કરે છે. એેનાથી મનુષ્યને સંકટ સમયનો સામનો કરવાનું બળ મળે છે અને આત્માના ઉદ્ધારથી શક્તિ મળે છે. શૌનકજીએ સૂતજને પવિત્ર મહાપુરૂોનો ઈતિહાસ સંભળાવવાની પ્રાર્થના કરરી કेમ કे તેનાથી ચિત્તની શુધ્ધિ થાય છે અને પુરાણોમાં આસ્થા વધે છે. સૂતજ બોલ્યા કे, હે શौનકજ!તમારું કહેવું સાયુ છે કे શિવપુરાણનો પાઠપઈન કરવો મનુષ્યોને પાપોથી મુક્તિ અપાવે છે. આ વાતને સિધ્ધ કરવા માટે હુ એક પ્રાચીન કથા સંભળાવું છું.

જુના સમયમાં કિરાતનગરમાં એક બ્રાહણ રહેતો હતો.તે આચારહીન થઈ ગયો અને માંસ વેચવાનું ધૃત કાર્ય કરવા લાગ્યો. એેક દિવસ એક તળાવના કિનારે જયારે નહાવા માટે ગયો તો ત્યાં તેણે એક શોભાવતી નામની એક સુંદર વેશ્યા જેર્ઈ. તે તેના પર મુગ્ધ થર્ઈ ગયો અને વેશ્યાએ પ૬ પોતાના હાવભાવથી તે બ્રાહ્મણને પોતાના વશમાં કરી લીધો. તે બ્રાહ્નને વેશ્યા પાછળ અંધ બનેલો જોઈ બ્રાભણના માતા-પિતા અને પત્નીએ તેને

સમજાવવાના પ્રયાસો કર્યા અને સાચા રસ્તા પર લાવવા ઈซ્છીયું ત્યારૂ તे બ્રાહ્મણે તેમને મારી નાંખ્યા અને પોતાનું બધું ધન તે વેશ્યા પર લુંટાવી દીધું બ્રાહ્મણ પાસેથી બધું લર્ઈ લીધા પછી વેશ્યાએ તેની ઉપેક્ષા શરૂ કરી દીધી. હવે બ્રાહણ બધી બાજુથી નિરાશ થઈ ગયો. એક દિવસ હરતા ફરતા અભાવથી તંગ, તાવની હાલતમાં એક શિવમંદિરમાં પહોંચ્યો. મંદિરમાં અનેક બ્રાભણ મહાત્મા લોકો શિવપુરાણનું વાંચન કરી રહ્યાં હતા. તેછે થોડીવાર શિવપુરાણા સાંભળ્યું અને પછી ધરે આવી ગયો.

કેટલાક દિવસો પછી તે બ્રાહણનું મૃત્યુ થયું તેના મર્યા બાદ યમદૂતે તેના પાપોના કારણે તેને દંડ આપવા પહોંચ્યા તો શિવદૂતોએ તેનો વિરોધ કર્યો. તેનું કારણ એ હતું ક શિવપુરાણએ સાંભળી બ્રાહણનું ચિત્ત શુધ્ધ થર્ઈ ગયું હતું. શિવદૂત તેને કૈલાસ લર્ઈ જવા ઈં્છતા હતા અને યમદૂત તેનો વિરોધ કરી રૂ્યાં હતા.

બંનેમાં સંધર્ષ થયો અને કોલાહલ સાંભળી ધર્મરાજ આવ્યા તો તેમણે શિવદૂતોની વાત સમજી તે બ્રાહણને શિવદૂતો દ્વારા શિવલોકમાં લર્ઈ જવાની રજા આપી દીધી. આ પ્રમાણે શૌનકજી, યોગીઓ માટે અગમ્ય શિવલોક પણ તે બ્રાહ્મણ માટે સહજ બની ગયુ. આનું તાતાર્ય એ છે શિવપુરાણ સાંભંળવું બહુ લાભદાયક રહે છે. આ સંદર્ભમાં એક વધુ વાત તમને જણાવું છું તે પહેલાં તમે શિવપુરાણને સાંભળવાની રીત જાણી લો.

(૧) શિવપુરાણને સાંભળવા માટે શુભમુર્હૂતમાં શરૂઆત કરવી જોઈએ અને બ્રાહ્મણ પાસેથી શુભમુરૂર્ત કઢાવી લેવા જોઈએ તथा દૂર-દેશાવર રહેતા આપણા મિત્રોને જાણ કરી નિમંત્રણ આપવા જોઈએ અને જ્યારે તમારા શહેરમાં રહેતા તમારા મિત્રો અને ભાઈ-ભાંડુ નિમંત્રણથી સ્થાન પર બેસાડવા જોઈએ.

(૨) શિવપુરાણ સાંભળવાનું સ્થાન કાંતો શિવાલય હોય કાંતો આપણું ઘર કથા સ્થળને સાફ કરાવી તેને વિભિન્ન ચિત્રોથી સુસજ્જિત કરવું જોઈએ. એ સાથે કેળાના પાન,ચંદરવાથી સુસજ્જિત મંડપ બનાવવો જોઈએે તથા શિવપુરાણ સંભળાવનારા બ્રાહ્મેને બેસવા માટે ઉંચા સ્થાનની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ

(३) વકતાપૂર્વ તરફ અને શ્રોતા ઉત્તર બાજુ મોં રાખીને બેસે. શ્રોતાએ વક્તા પ્રત્યે પૂરી શ્રધ્ધાથી ભાવના રાખવી અને કથા વાંચનના દિવસોમાં પોતાના મનને શાંત રાખી સંયમપૂર્વક જીવન વ્યતીત કરવું

(૪) બ્રાહ્મણે રોજ સૂર્યોદયના સહાત્રકૅ પ્રહર સુધી કથા સંભળાવવી અને પછી ભજન કિર્તન કરી તે દિવસની કથા પૂરી કરવી કથા વિનાવિધે પૂરી થાય તે માટે ગણેશ પૂજન પણ થવું જોઈએ એ સાથે-સાથે યજમાને શુધ્ધ આચરણનું પાલન કરી ભૂસચર્ય ત્રતનું કડક પાલન કરવુ જોઈ્રે. એનાથી વધુ તે પુરાણ સંભળાવવાવાળાને સાક્ષાત શિવરૂપમાં જ જુઓ અને આ પવિત્ર પુરાણને જ પૂજ્ય સમજો

(૫) પાંચ બ્રાહ્મણો પસંદ કરવા જે સતત પંચાક્ષર શિવમંત્રનો જાપ કરતા રહે બધી પૂજા પૂરી થયા બાદ યજમાને બીજા બ્રાહણોને અન્ન-વર્ત્ર વગેરે આપી સંતુષ્ટ કરવા.ક્યારેક ઉતાવળમાં ખરાબ પરિણામ આવી શકે છે એ દ્દષ્ટિથી અભિમાન તથા કથા સાંભળતી વખતે કંઈક ખાવુ અને મોટાને નમસ્કાર ન કરવા તથા કથા સાંભળતી વખતે સૂઈ જવું આ એવી સ્થિતિઓ છે જેનાથી અનેક ખરાબ પરિણામ આવે છે. એથી આમ ન કરવુ જોઈએ.

આખા પ્રસંગમાં શિવની ભક્તિ અને પ્રસાદથી ભક્તિથી કેટલાં કષ્ટ ઉઠાવવા પડે છે એ વિષય પર એક જૂની કથા સંભળાવું છું. જૂના સમયની વાત છે સમુદ્રના કિનારે આવેલા પ્રદેશોમાં એક પ્રદેશના લોકો ખૂબજ દુષ્ટ મ્રકૃતિના હતા પુરૂષ પશુવૃત્તિથી ભરેલા હતા અને સ્તીઓ વ્યભિયારિણી હતી.એક પ્રદેશમાં વિદુગ નામનો બ્રાહ્મણ રહેતો હતો તેણે તેની સુંદર પત્ની હોવા છતાં પણ એક વેશ્યાને રાખી હતી. તે ધીમેધીમે પોતાની પત્નીથી વિમુખ થઈ્ઈ ગયો તેની પત્ની ચંચુબા પણ પોતુાના કામના વેગને સહન ન કરવાના કારણે એક મિત્રને પ્રેમ કરવા લાગી. જયારે વિદુગને

આ ખબર પડી તો તેની પત્ની પર ખુબ જ નારાજ થયો અને તેને મારી. તેના જવાબમાં તેની પત્નીએ કહ્યું તમે મારા જેવી રૂપવાન અને પતિવ્રતાને છોડી જ્યારે વેશ્યામાં અનુરકત થઈ જાવ તો ક્યા સુધી હું મારી લાગણીઓને રોકી શકુછું. હું કેટલો સમય મારા કામવેગને દબાવી શકુ છું આ સાંભળી વિદુગ બોલ્યો, તાર કહેવુ બરોબર છે. તું ચાર પુરૂ સાથે વિહાર કર પણ કંઈક ધન પણ કમાવ.

આ પ્રમાણે પતિની મંજૂરી મેળવી ચંચુબા કુમાર્ગ પર ખુલ્લેઆમ દોડવા લાગી.સમય જતા વિદુગનુ મૃત્યું થઈ ગયું અને વિશાચયોનિમાં જન્મ લેવો ૫ડયો. ચંચુબાનું યૌવન પર હવે ઓસરવા લાગ્યું હતું તે એક દિવસ ફરતાફરતા ગોકર્ણ પ્રદેશ પહોંચી ત્યાં તેણે એક મંદિરમાં પંડિતજીને કથા કહેવા સાંભળ્યાં જેવી તેણે દુષ્કર્મ કરવાવાળાના પરિણામોની વાત સાંભળી તેને ખુબ દુ:ખ થયું પછી તે બ્રાહ્મણના પગમાં પડી અને પોતાની મુક્તિનો ઉપાય પૂછવા લાગી ત્યારે બ્રાહ્મણે કહ્યું કે,શિવપુરાણ સાંભળી તારા મનમાં જે પુણ્યની જાગૃતિ થઈ છે અને ચિત્તમાં શાંતિ આવવા લાગી છે એથી આ પુરાણને સાંભળી તને પુર્ણ મુક્તિ મળશે.

શિવપુરાણ સાંભળ્યા પછી તું સાક્ષાજત શિવને તારા મનમાં અનુભવી શકીશ કેમકે ગણેશ,કાર્તિકેય વગેરે દેવતાઓની ભક્તિ પણ શિવપુરાણને સાંભળવાથી મળે છે. બ્રાહ્મણની વાત સાંભળી ચંચુબાએ તેમને $જ$ શિવપુરાણ સંભળાવવા વિનંતી કરી અને પછી બ્રાહ્મણના કહેવાથી ચંચુબાએ સ્નાન કરી, જટા ધારણ કરી ભક્તિપૂર્ણ શિવપુરાણ સાંભળવાની શરૂઆત કરી.ચંચુબા એટલી હદે ભક્તિમાં લીન થઈ્ઈ ગઈ કે, શિવપુરાણ સાંભળતા-સાંભતા જ તેણે તેને દેહ છોડી દીધો શિવપુરીમાં પહોંચી ઉમા સહિત ભગવાન શંકરના દર્શન કર્યા.

પાર્વતીએ ચંચુબાને પોતાની પાસેજ રહેવાનું વરદાન આપ્યું અને એક દિવસ જયારે ચંચુબાએ તેના પતિ અંગે પૂછયું તો ખબર પડી કે, વિદુગ નરકની અનેક યાતનાઓ ભોગવ્યા બાદ પિશાચયોનિમાં પડયો છે.ચંચુબાએ પોતાના પતિની મુક્તિ માટે પ્રાર્થના કરી ત્યારે તેની પ્રાર્થના સાંભળી ભક્તો પરકૃપા કરવાંવાળા પાર્વતીં તુંબરૂ ગાંધર્વને બોલાવી પિશાચયોનિમાં પડેલા વિદુગને શિવપુરાણ સંભળાવવાનો આદેશ કર્યો. તુંબરૂ વિદ્યાંચલ પર્વત પર ગયો અને તેણે વિદુંગને શિવપુરાણ સંભળાવ્યું ત્યાં ઘણા શ્રોતા આવી ગયા વિદ્દુંગનો ઉધ્ધાર થઈ ગયો અને શિવે તેમના ગણોમાંસ્થાન આપ્યું.

ભારતીય જીવન-ધારામાં જે ગ્રંથોનું મહત્તપૂર્ણ સ્થાન છે, અમાં પુરાણને ભક્તિ ગ્રંથોના ३પમાં ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. પુરાણ-સાહિત્ય ભારતીય જીવન અને સાહિત્યની અક્ષુણણ નિધિ છે. એમાં માનવ જીવનના ઉત્કર્ષ અને અપકર્ષની અનેક ગાથાઓ મળે છે. ભારતીય ચિંતન-પરૂંપરામાં કર્મકાં યુગ, ઉપનિષદૂ યુગ અર્થાત્ જાન યુગ અને પુરાણ યુગ અર્થાત, ભક્તિ યુગનો સતત વિકાસ થતો નજરે પડે છે. કર્મકાંડથી જાનની તરફ આવતા-આવતા ભારતીય માનસ ચિંતનના ઉર્ધ્વ શિખર પર. પહોંચ્યો અને જાનાત્મક ચિંતન પછી ભક્તિની અવરિત ધારા પ્રવાહિત થર્ઈ.

વિકાસની આ પ્રક્રિયામાં બહુદ્દેવવાદ અને નિર્ગુણ બ્રહનની, સ્વરૂપાત્મક વ્યાખ્યાથી ધીમે-ધીમે ભારતીય માનસ અવતારવાદ કे સગુણ ભક્તિની તરફ પ્રેશ્ત થયો. પુરાણ સાહિત્ય સામાન્ય રીતે સગુણ ભક્તિનું પ્રતિપાદન કરે છે. અહીંયા આવીને આપણને એ પણ જાણ થાય છે કે સૃષ્ટિના રહસ્યોના વિષયમાં ભારતીય મનીષિઓ (મહાપુરૂો)એ કેટલું ચિંતન અને મન ક્યા છે. પુરાણ સાહિત્યને ફક્ત ધાર્મિક અને જૂની કથા કહીને દ્રોડી દેવી એ આખી ચિંતન-ધારાથી પોતાને અપરિચિત રાખવા પડશે, જેને જાङ્યા વગર આપણે વાસ્તવિક રૂપમાં પોતાની પરંપરાને નથી જાણી શકકતા. પોતાને સંબંદ્વ કરવા અને ત્યારે આધુનિક થઈને એનાથી મુક્ત થવું બૌદ્ધિક વિકાસની એક પ્રક્રિયા છે.

આપણાં પુરાણ-સાહિત્યમાં સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ, વિકાસ-માનવ ઉત્પત્તિ અને પછી એના વિવિધ વિકાસાત્મક સોપાન એ પ્રકારે આપવામાં આવ્યા છે કે જો એનાથી ચમકદાર અને વધારાના વિશ્વાસના અંશ ધ્યાનમાં ન રાખવામાં આવે તો અનેક વાતો વિજ્ઞાનસમ્મત પણ થઈ શકે છે, કેમ કે જ્યાં સુધી સૃષ્ટિના રહસ્યનો પ્રહન છે, વિકાસવાદના સિદ્ધાંત છતાં અને વૈજ્ઞાનિક જાણાકારી હોવા પર પણ તે હજુ સુધી મનુષ્યની બુદ્ધિ માટે એક પડકાર છે અને આથી જે વાતોનું વર્ણન સૃષ્ટિના સંદર્ભમાં પુરાણ-સાહિત્યમાં થયું છે એને એકાએક પૂરી રીતેથી નકારી નથી શકાતું.

મહર્ષિ વેદવ્યાસને આ ૧૮ પુરાણોની રચનાનો શ્રેય છે. મહાભારતના રચયિતા પણ વેદવ્યાસ જ છે. વેદવ્યાસ એક વ્યક્તિ રહ્યાં હશે અથવા એક પીઠ, એે પ્રહન બીજો છે અને એં વાત પણ અલગ છે કે આખી પુરાણ કથાકથન શૈલીમાં વિકાસશીલ રચનાઓ છે. આથી એમના મૂળ રૂપમાં પરિવર્તન થતું ગયું, પે્તુ જો વ્યાનપૂર્વક જોવામાં આવે તો આ આખા પુરાણ વિશ્વાસની એ ભૂમિ પર અધિષ્ઠિત છે, જ્યાં અતતિહાસિકતા, ભૂગોળનું સ્વરૂપ.

આ વાત બીજી છે  જીવન-મૂલ્યોની સ્થાપના એ સમયમાં પુરાણ-સાહિત્યમાં કરવામાં આવી, તે આપણા આજના સંદર્ભમાં કેટલી મ્રાસંગિક રહી ગઈ્ઈ છે? પરંતુ સાથે એ પણ કહેંું પડશે ક ધર્મ અને ધર્મનો આસ્થામૂલક વ્યવહાર કોઈ તર્ક અને મૂલ્યવત્તાની પ્રાસંગિકતાની અપેક્ષા નખી કરતો. એેનાથી એક એં આત્મવિશ્વાસ અને આત્મલોક જન્મ લે છે, જેનાથી માનવનો આંતરિક ઉત્કર્ધ થાય છે અને આપણે કેટલી પણ ભૌતિક અને વૈ.્ઞાનિક પ્રગતિ કરી લઈ્ફ અંતે આસ્થાની તુલનામાં આ પ્રગતિ વધારે સમય સુધી નથી રોકાતી. આથી પુરાણોનું મહત્વ તર્ક પર વધારે આધારિત ન થર્ઈને ભાવના અને વિશ્વાસ પર આધારિત છે અને આ જ અર્થોમાં એનું મહત્ત્વ છે.

જેમ કે અમે કહ્યું ક પુરાણ-સાહિત્યમાં અવતારવાદની પ્રતિષા છે. નિર્ગુણ નિરાકાશની સત્તાને માનીને સગુણ સાકારની ઉપાસનાનું પ્રતિપાદન આ ગ્રંથોનો મૂળ વિષય છે. ૧૮ પુરાઓમાં અલગ-અલગ દેવી-દેવતાઓને કेन्द्रમાં રાખીને પાપ અને પુણ્ય, ધર્મ અને અધર્મ તથા કર્મ અને અક્મની ગાથાઓ ક્હેવામાં આવી છે. એે બધાથી એક જ નિષ્કર્ષ નિક્રે છે કे આખે મનુષ્ય અને આ સૃષ્ટિના આધાર-સૌદર્ય તથા એની માનવીય અર્થવત્તામા ક્યાંક ને ક્યાંક સદ્ગુણોની પ્રતિઠઠા થવી જ જોઈએ. આધુનિક જીવનમાં પણ સંધર્ષની અનેક ભાવભૂમિઓ પર આવ્યા પછી પણ વિશિષ્ટ માનવ મૂલ્ય, પોતાની અર્શવતા નથી ગુમાવી શકતા.

ત્યાગ, પ્રેમ, ભક્તિ, સેવા, સહનશીલતા વગેરે એવા માનવ ગુણ છે, જેના અભાવમાં કોઈ પણ ઉત્તમ સમાજની કલ્પના નથી કરી શકાતી. આથી અલગ-અલગ પુરાણોમાં દેવતાઓને અલગ-અલગ સ્વરૂપોને લઈને મૂલ્યના સ્તર પર એક વિરાટ આયોજન મળે છે. બીણ્ એક વાત આર્ચર્યજનક રૂપથી પુરાણોમાં મળે છે કे સત્કર્મની પ્રતિષ્ઠાની પ્રક્રિયામાં અપકર્મ અને દુષ્કર્મનું વ્યાપક ચિત્રણ કરવામાં પુરાણકાર ક્યારેય પાછળ નથી હટ્ચાં અને એણે દેવતાઓની કુપ્રવૃત્તિઓને પણ વ્યાપક રપમાં ચિત્રિત કર્યું છે, પરંતુ એનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય સદ્ભાવનાનો વિકાસ અને સત્યની પ્રતિષ્ઠા જ છે.

પુરાણોમાં કળિયુગ જેવું વર્ણન મળે છે. આજે આપણે લગભગ એવો જ સમય જોઈ રહ્યાં છીએ. તેથી એ તો નિશ્ચિત છે કે પુરાણકારે સમયના વિકાસમાં વૃત્તિઓ અને વૃત્તિઓના વિકાસને ઘાણી સારી રીતેથી ઓળખ્યો. આ રૂમાં પુરાણોનું પઠન અને આધુનિક જીવનની સીમામા મૂલ્યોનું સ્થાપન આજના મનુष्यને એક દિશા तो આપી શકે છે, કેમ કे આધुનિક कવનમાં અંધવિશ્વાસનો વિરોધ કરવો તો તર્કપૂર્ણ છે, પરંતુ વિશ્વાસનો વિરોધ કરવો આત્મહત્યા સમાન છે.

પ્રત્યેક પુરાણમાં હજારો શ્લોક છે અને એમાં કથા કહેવાની પ્રવૃત્તિ તથા ભક્તના ગુણોનિ વિશેષણપરખ અભિવ્યક્તિ વારંવાર થઈ્ઈ છે, પરંતુ ચેતન અને અચેતનના તમામ રહસ્યાત્મક સ્વરૂપોનું ચિત્રણ, પુનરુક્તિ ભાવથી થયા પછી પણ અત્યંત પ્રભાવશાળી થયું છે.

હિન્દીમાં અનેક પુરાકા યથાવત્ લખવામાં આવ્યા. પછી પ્રશન ઉઠી શકે છે કे અમે આ પ્રકારે પુરાણોનું લેખન અને પ્રકાશન કેમ પ્રારંભ ક્યું ઉત્તર સ્પષ્ટ છે કे, પોતાના પ્રકાશનની સીમામાં જે વાચકો સું અન્ય પુરાણ નહી પહોંચ્યા હોય, અમે એમના સુધી પહોંચાડવાનો મ્રયત કરીશું અને આ પઠનીય સાહિત્યને એમની સામે પ્રસ્તુત કરીને જીવન અને જગતની સ્વતંત્ર ધારણા સ્થાપિત કરવાનો પ્રયત કરી શકીશું.

અમે મૂળ પુરાણોમાં કહેવામાં આવેલી વાતો અને શેલી યથાવત્ સ્વીકાર કરી છે અને સામાન્ય વ્યક્તિને પણ સમજમાં આવવાવાળી ભાષાનો મ્રયોગ કર્યો છે. પરંતુ જे તત્ત્વદर्शी શબ્દ છે એનો એવો જ પ્રયોગ કરવાનો નિશ્ચય એથી કરવામાં આવ્યો કે એનું જાન અમારા વાચકોને એ જ રૂપમાં થાય.આપણે આજના જીવનની વિડંબણાપૂર્ણ સ્થિતિની વચ્ચેથી પસાર થઈ રહ્યાં છીએ. આપણા ઘણા બધા મૂલ્ય ખંડિત થઈ્ઈ ગયાછે. આધુનિક વિજ્ઞાનના નામ પર વિદેશી ચિંતનનો પ્રભાવ આપણા ઉપર વધારે હાવી થઈ્ઈ રહ્યો છે આથી એક સંઘર્ષ આપણને પોતાની માનસિકતાથી જ કરવો પડશે કે પોતાની

પરંપરા જે ચ્રહણીય છે, મૂલ્યપરખ છે એના પર ફરીથી પાછું ફરવું. પંડશે. સાથે-સાથે તાર્ક્ક વિદેશી જાન ભંડારથી પણ અપરિચિત રહેવું પડશે-કેમ કે વિકલ્પમાં જે કં પણ આપણને આપ્યું છે તે આરોહણ અને નકલથી વધારે કશું નથી. મનુષ્યનું મન ખૂબ જ વિચિત્ર છે અને એ વિચિત્રતામાં વિશ્વાસ અને વિશ્વાસનું દ્વન્વ પણ સતત થથું રહે છે. આ દ્વન્વથી પરે થવું જ મનુષ્ય જીવનનો ધ્યેય હોર્ઈ શકે છે. સતત દ્વન્વ અને સતત દ્વન્દથી

મુક્તિનો પ્રયત્ન મનુષ્યની સંસ્કૃતિના વિકાસનો આ જ મૂળ આધાર છે. પુરાણ આપણને આધાર આપે છે અને એ જ ધ્યાનમાં રાખીનેઅમે સરળ, સહજ ભાષામાં પોતાના વાચકોની સામે પુરાણ-સાહિત્ય પ્રસ્તુત કરવાનો પ્રયત કર્યો છે. આમાં અમે ફક્ત પ્રસ્તુતર્ત્તા છીએ, લેખક નહી. જે કંઈ આપણા સાહિત્યમાં છે, એને એ જ રૂપમાં ચિત્રિત કરીને અમને ગર્વનો અનુભવ થર્ઈ રહ્યો છે.

Shiv Puran in Gujarati – કૈલાસ સંહિતા

Shiv Puran in Gujarati - કૈલાસ સંહિતા

The poetic beauty of Shiv Puran in Gujarati has captivated generations of devotees.

Shiv Puran in Gujarati – કૈલાસ સંહિતા

પહેલાના સમયની વાત છે હિમાલયમાં રહેતા અનેક મુનીઓએ કાશીમાં ગંગા સ્નાન ક્યું અને શતરૂદ્રીમંત્રોથી મહાદેવનુ પૂજન ક્યું એજ સમયે પંદકોશીના ધ્ધનની ઈક્છાથી સૂતજી પણ ત્યાં પહોંચી ગયા અને મુનીઓ સાથે સત્સંગ થયો. સૂતજીના આવ્યા બાદ મુનીઓએ કહ્યું કે, તમે મહેધ્ધરના પરમજાન વિશે અમનો કહો. ત્યારે સૂતજીએ મુનીઓને કહ્યું કે, હે ઋષિઓ એકવાર ભગવાન વ્યાસ નૈમિલારણ્યમાં એક મહાન યજ કાર્ય માટે

પહોંચ્યા ત્યાંના રહેવાસીઓએ વ્યાસજને ઓંકારનો અર્થ બતાવ્યો છે તે તમને કહુછું એકવાર પાર્વતીએ શિવજને પૂછયુ હતું કે, વેદના મંત્રમાં સૌથી પહેલા ઓમકારનું ઉચ્ચારણ કેમ કરવામાં આવે છે? મહાદેવજીએ કહ્યું પ્રણવમંત્ર મારૂ સ્વસ્થરૂપ અને સંપૂર્ણ વિદ્યાઓનું આદિમૂથ છે. તેને જાણી લેવુ જ પરમ વિજાન છે જે પ્રમાણે નાના બીજથી મોટુ વૃક્ષ બને છે તેવી રીતે આ ઓમકાર બધા વેદોમાં અગ્રિમ છે એક શ્રુતિ વાક્ય છે ઈશાનામ સર્વ વિઘ્યાનમ એ પ્રમાણે શંકર સમસ્ત વિદ્યાઓજ આદીરૂપ છે.

આ ઓમકારમાં ત્રણ માત્રાત્મક રૂપ છે અને બિદુનાહાત્મક છે તેનો આકાર રજોગુણથી સૃષ્ટિના સ્થયિતા બ્રહ્મા અને રૂકારથી સતોગુણથી વિષ્ણુ અને નકારના તમો ગુણથી સૃષ્ટિના સંહાર કરવાળા શિવ ઉત્પન્ન થાય છે. જ્યારે સાક્ષાતરૂપ મહેશરદેવનો તિરોભાવ હોય છે તો બिદુुર રહી જાય છે અને સૌ પર કૃપા કરવા માટે નાદરૂપમાં ફેરાઈ જાય છે. શિવને આ પ્રમાણે સમજીને જ પાંચ વર્ણોમાં બ્રહ્માને જાણવા જોઈએ.

આ પાંચ વર્ણોંમાં x ઈशાન, પુરૂખ, મોર સદ અને વામદેવ આ પાંચ માટી મૂર્તિઓ છે જોકે પરમાત્મા. શંકરજના સંસાર વૈધ, પરમાત્મા, સર્વજ, પિતામહ, વિષ્ણુ, રૂદ્ર, મહે શ્વર અને શિવ આ આઠ મુખ્ય નામ છે પણ શિવ, મહેશ્વર અને રૂદ્ર આ ઉપાધિ નિવ્ત્ત થવાથી શિવરૂપ નામ રહી જાય છે શિવનામ સમસ્ત દેવતાઓમાં મહાન એટલે કे શિવ છે પ્રકૃતિ અને સ્કુતત્વોથી ઉપર ૨૫ મો પુરૂષ જ વેદ વગેરે ગ્રંથોમાં ॐ કાર કહેવામાં આવ્યો છે.

જ્યારે પાર્વતીએ પ્રણવનો આ રહસ્યમય અર્થને સાંભળ્યો તો તેમણે શિવજીની ઉપાસના કરી અને વેદવ્યાસે મુનીયોને આ સંવાદ સંભળાવી ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યુ આ દિવ્યજાન એવું છે જેને દેવીથી સ્કંદ, સ્કંદથી નંદીએ, નંદીથી સનતકુમારે સન્તકુમારથી વ્યાસે અને વ્યાસથી સૂતજીએ મેળવી મુનીઓને કહ્યું એ પછી સૂતજી પણ શિવ અને પાર્વતીના પૂજન માટે કાલરહિત પર્વત પર ચાલ્યા ગયા.કેટલાક સમય વિત્યા પછી સૂતજી ફરીથી કાશી આવ્યા અને મુનીઓએ તેમની પાસેથી વામદેવનો મત જાણવા ઈચ્છા કરી.મુનીઓના પૂછવાથી સૂતજીએ કહ્યું ક, બહુ પહેલા

સ્થાંતર કલ્પમાં વામદેવ નામના એક મુની હતા. તે બાળપણમાં જ વેદ અને પુરાણોમાં જાતા બની ગયા હતા. તેમણે મેરૂના દક્ષિણકુમાર શિખર પર સ્કંન્દ કાર્તિકેયની આરાધના કરી પ્રસન કર્યા. પ્રસન્ન થયા બાદ સ્કંદજએ વામદેવજને પૂછયુ તમારી ઈચ્છા શું છે? એ પછી યામદેવે પ્રણવનો અર્થ જણાવવા વિનંતી કરી સ્કંદજીએ ત્યારે તેમને પ્રણવનો અર્થ સમજાવ્યો તેમના મુજબ સાક્ષાત મહેશ્વર જ પ્રણવ છે. આ પ્રણવના છ પ્રકારના અર્થ છે મંત્રરૂપ,મંત્રભાવ,પ્રપંચા,વેદાર્થ, ર૫૫ તથા

શિષ્યને અનુરૂપ અને આ બધા એક મહેશ્વરી માનવામાં આવે છે શિવજીની પાંચ મૂર્તિઓ આનાથી જ નિર્દિષ્ટ થાય છે.જે પંચમુખ શિવની હોય છે.આજ પ્રણવ આકાશના અધિપતિ સદાશિવ સમષ્ટિરૂપ અને સર્વ સામ્થર્યવાન છે બ્રહ્મા,વિષ્ણુ, રૂદ્ર અને મહેશ્વર આ ચારે ભિન્ન-ભિન્ન રીતે આજ પ્રણવની સમષ્ટિ છે મહેશ્વરના સહસ્ત અંશથી રૂદ્રમૂર્તિ ઉત્પત્ન થई અને જેમકે અનેક પ્રસંગોમાં કહેવામાં આવ્યુ છે કે આ સૃષ્ટિ જનન્મના રૂપમાં બ્રહ્મા, પાલનકર્તાના રૂપમાં વિષ્ણુ અને વિનાશના સમયમાં રૂદ્ર હોય છે વાસુદેવ,સંકર્ષણ, પ્રદુમન અને અનિરૂધ્ધ આ ચાર વિખ્યાતનામ પણ વ્યૂહરૂપ છે.

આ સાંભળી વામદેવજી બોલ્યા કે, હે મહાપ્રભુ સ્કંદ તમે મને સંસારચકનું નિવર્તન અને અદ્વૈત જાન બનાવવાની કૃપા કરો. આ સાંભળી સ્કંદે કહ્યું કે,આ તત્વજાન ભગવાન શંકરે ભગવતી પાર્વતીને આપ્યુ તે એ સમયે આવ્યુ હતું જ્યારે હું બહુ નાનો હતો પણ પૂર્વના સંસ્કારોના કારણે મેં આ બધું તત્વજાન કંઠસ્થ કરી લીધુ એજ જાન હું તમને કહુ છું સૃષ્ટિનો મૂળભાવ છે જેમકે ચેતન કુંભાર વગર અચેતન ઘડો બની શકતો નથી એજ પ્રમાણે ચેતન પરમાત્માના અભાવમાં આ ચેતન પ્રકૃતિના કાર્ય નથી થઈ્ઈ શકતા. આપણા શરીરમાં જીવર૫ ચેતના વિના જડદેહ અને અચેતન ઈન્દ્રિયોમાં કાર્યની ક્ષમતા. આવી શકતી નથી.

શિવોહમ કહેવાથી જીવ ન પોતાનામાં શિવત્વનો અનુભવ કરે છે અને તેને અખંડ આનંદની પ્રાપ્તિ થાય છે પરબ્રહનનુ સ્વરૂપ પ્રતિપાદિત કરવા માટે શ્રુતિ અખંડ આનંદની પ્રાપ્તિ થાય છે. પરબ્રહ્મનું સ્વરૂપ પ્રતિપાદિત કરવા માટે શ્રુતિ વાક્યોમાં કહેવામાં આવ્યુ છે કे નસ્ય કારેલં ચ વિઘ્યતે એટલે કे તે બ્રહભ કાર્ય કારણથી અતીત સ્વયંભૂ અને સર્વતંત્ર છે તેના પર કોઈનું શાસન નથી. આ ઉપરાંત એ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે, સ્વાભાવિક જાન શાસન નથી. આ ઉપરાંત એ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે સ્વાભાવિક જ્ઞાન બળક્રિયા અર્થાત પરમે શ્વરની

શાનક્રિયા સહજરૂપમાં જ છે તેથી પર શક્તિ અનેકરૂમાં છે. આ ઓમકાર પરબ્રહ્મમાં સંપૂર્ણ સમાયેલુ છે આ આજ બ્રહ્મા,વિષ્ણુ તથા રૂદ્રરૂપ ધારણ કરીને સૃષ્ટિં સર્કના પાલન અને વિનાશ કરે છે. શિવશક્તિ યોગ જ પરમાત્મા રૂપ છે. શિવથી ઈશાન, ઈશાનથી પુરૂષની ઉત્પતિ થઈ છે શિવ શક્તિથી જ નાદ,બિદુ અને સ્વર એનાથી જ પ્રણવ મંત્રની ઉત્પત્તિ જાણવામાં આવી છે પુરૂષથી અધોરવામ અને તેનાથી સદોજાતાદિ ઉત્પન્ન થયા માત્રાઓથી ૪૮કલાઓ અને પછી શાંતિ કલાઓ

તથા શાર્રો ઉત્પન્ન થયા એ પછી અનુગ્રહ તિરોભાવ,વિનાશ,સ્થિતિ,સૃષ્ટિરૂપ કૃત્યોના હેતુ મિથુનપંચક ઉત્પત્ન થયા. પછી પંચભૂત અને પંચભૂતોમાં આકાશમાં ગુણ, વાયુમાં શબ્દ, સ્પર્શ, ગુણ અગ્નિમાં શબ્દ સ્પર્શ રૂપ ગુણ, જળમાં શબ્દ સ્પર્શરૂપ અને રસ તથા પૃથ્વીમાં શબ્દ, સ્પર્શરૂ૫ રસ અને ગંધની વ્યાપતિ છે. આ તમામ તત્વ પોત પોતાના ભૂતોમાં લીન અને આદિક્રમના દ્વારા વિપરીત થઈને વ્યાપ્ત રહે છે અને અંતમાં સંપૂર્ણ તત્વ શિવજીમાં વિલિન થઈ જાય છે.

દ્વૈત નશ્વર સ્વરૂપ છે અને અદ્વૈત અવિનાશી સનાતન રૂપ છે.એકજ શિવરૂપ સચ્યિદાનંદ બ્રહ છે સર્વજ છે અને વેદોના નિર્માતા છે શિવજી જ પોતાની માયા અને ઈચ્છાથી પુરૂષ બને છે આજ પુરૂષરૂપમાં પ્રકૃતિના ગુણોના ભોક્તા છે અને આજ સમષ્ટિ અને ચિત્ત પ્રકૃતિ તત્વ છે પ્રંકૃતિના ત્રણ ગુણોથી બુધ્ધિ,બુધ્ધિથી ત્રણ પ્રકારના અહંકાર એનાથી તેજ અને તેજથી.

મન,બુધ્ધિ અને ઈન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થઈ છે મનનુ ર૫ સંકલ્પ અને વિકલ્પાત્મક છે આ રીતે ઈન્દ્રિઓ અને તન્માત્રાઓ ઉત્પન્ન થઈ છે. આ રીતે પૃથ્વીના બધા તત્વ સ્થુથ અને સુક્ષ્મ સુર્ય, ચંદ્ર અને નક્ષત્ર દેવતા, દેવપિતૃ, કિન્નર, પશુ પક્ષી,કીટ-પતંગ,સમુદ્ર નદીઓ, પર્વત, ઔષધિઓ ઉત્પન્ન થઈ અને આ બધી ઉત્પતિ બ્રહ્મજયોતિથી થઈ.બધું જ બ્રહ્મરૂ છે.તેનાથી અલગ નથી એજ અદઘૈત ભાવના છે.

યોગપથને પ્રાપ્ત કરવા માટે સાધને જોઈએ કे તે અગહનજ અને માધ મહીનામાં શુકતપક્ષ તથા શુભ દિવસે પાંચમ અથવા પુનમે આચાર્યોના પગ ધુએ ગુરૂની નજીકજ મૃગચર્મના આસન પર બેસી અને શંખમાં ફુલ રાખીને પ્રણવ મંત્રથી ગુરને પ્રણામ કરે.દીવો પ્રગટાવે અને મુદ્રાથી રક્ષા તથા કવચ મંત્રથી તેને આગ્છાદિત કરે. ત્યારબાદ અર્ધ્ય આપે અને સુગંધિત ફુલો પણદ અર્પણ કરે. પૃથ્વીના એકભાગમાં જલ છાંટીને ધડાની સ્થાપના કરોતથા સુતરથી

ધડાને વીંટાળીને તેમાં સુગંધિત જળ ભરો પછી પીપળો,પાકડ,જાંબુ, આંબો અને વડ પાંચ દવૃક્ષોની છાલ તથા પાંદડા લઈને ગજ ધોડા, રથ બાકી અને નદીના સંગમની માટીથી સુગંધિત કરો. આંબાના પાન, વર્ત અને કુશાગ્રશ તથા નારિયેળ વગેરેને લઈને ધડાની ચારેબાજુ રાખો અને પછી જળમાં પંચરભ નીલ, માણેક,સોનુ, ગંગાજળ અને ગોમેદ નાખો.જો આ દંગેય ન મળે તો માત્ર સોનુ નાખો અને પુજા કરો.આ ગુરજજ શુભ છે મતલબ તેની પુજા સંપૂર્ણ ભત્તિ અને સિધ્ધિ આપનારી છે પછી આચાર્યને જોઈએ કे નીચે લખેલા રર

વાક્યોમાં ગુરૂ ભસ્મનું જાન કરાવે.

  • હું બ્રહ્મ સ્વરૂપ ધું
  • પ્રજ્ઞાન જ સાક્ષાત છે બ્રહ્મ છે.
  • આ બ્રહ્મ તુ જ છે.
  • આત્મા બ્રહ્મર છે.
  • હું પ્રાણરપ છું (૬) આ આત્મા ફાનરૂપ છે.
  • આ બધું જગત ઈશ્ધરી જ રચાયેલુ છે.
  • જે કર્મ કરશો તેજ મળશે .જે અહીં છે તેજ ત્યાં પણ છે.
  • બ્રહ વિદિત અને અવિદિત બંનેથી અત્તીત છે.
  • હ જ બ્રહ્મ અવિનાશી છું
  • સુર્ય અને પુરૂષમાં તે એકજ સમાયેલો છે.
  • આત્મામાં બ્રહ્મ અન્તર્યામી ३૩૫માં સ્થિત અમૃત છે.
  • હું જ સમસ્ત લક્ષણ સંપન્ન સર્વાતીત સર્વજ છું
  • હું જ તત્વોનો સાક્ષી અને પ્રાણ ધું
  • હું જ આકાશ, પવન અને પ્રાણ છું
  • આ બધું ચરાચર બ્રહ્મ૩ છે.
  • હુંજ ત્રણેય ગુણોનો પ્રાણ સ્વરૂપ છું
  • હું જ જળ અને આકાશનો પ્રકાશ આપ નાર છું
  • હું જ સર્વગત અને જયોતિમાન તથા અધિતિય છું
  • આજે કંઈપણ છે તે હું જ છું અને મારૂ નામ જ હંસ છે.
  • હું સંપૂર્ણ બંધનો મુક્ત સું અને બુધધું
  • હું જ બધા પ્રાણીયોના ઘટ-ઘટ વાસી તથા પુરૂષા હિત્યને તેજ આપનારો છું

વિશ્ધના કર્તા કાર્ય અને કારણ, સદાશિવ અનેક નામથી ઓળખી શકાય છે પરંતુ જે રીતે અસ્વચ્છ અરીસામાં મોં દેખાતુ નથી. એજ રીતે અજ્ઞાનના અંધકારમાં ઢંકાયેલુ મન બ્રહ્નને જાણી શકતુ નથી. તેને સદાશિવ પ્રતિભાષિત થતા નથી. મનને નિર્મળ કરવા માટે હઠયોગ તથા સાધના કરવી જોઈએ. તેનાથી અંત:કરણ શુધ્ધ થાય છે અને ભગવાન શંકર પ્રત્યક્ષ જ ન થાય તો ભક્ત પર કૃપા પણ કરે છે. ભક્ત ચાર પ્રકારના હોય છે. આર્ષ,જિજ્ઞાસુ, અર્થી અને જાની,આ ચારેયમાં જાની ભક્ત શિવજીને પરમ પ્રિય છે.

સ્કંદજી બોલ્યા ક હે મહામુનિ વામદેવ, હવે સ્નાન અને ક્ષौર કર્મનુ વિધાન સાંભળો તેમાં ગુરૂદેવને પ્રણામ કરવા,તેમની અનુમતિ લેવી, અને આચમન કરવુ તથા વર્ત્ર પહેરતા જ હજામત કરાવવી આ વિધાનની સાથે વાણંદના હાથ-પગ ધોવડાવીને નમ:શિવાય કહેતા શિવજીનુ ધ્યાન કરવુ જરૂરી છે.

વાણંદ યંત્રોને ऑકાર મંત્રથી અભિમંત્રિત કરે અને વાણંદને દક્ષિણની તરફથી ક્ષૌર કર્મ કરવા માટે કહે પછી કાપેલા કાળોને લઈને નદીના કિનારે જઈને સોળ વખત શુધ્ધ પાણીથી કોગળા કરવા પછી તુલસી બેલ તથા પીપળાની નીચેની માટી લઈને નદીમાં સાત ડુબકી મારવી અને પછી સંધ્યા,ઉપાસના, પ્રાણાયામ તથા સુર્ય નમસ્કાર કરો. ફરીથી શિવ પાર્વતીનુ પુજન કરો ત્યારબાદ સાધકે નિત્યકર્મથી નિવૃત થઈને સદાયારી ગૃહસ્યોના ધરે ભિક્ષા માંગવા માટે જપ અને પાછા આશ્રમમાં આવી શુધ્ધ આસન પર બેસીને ભિક્ષા આરોગે જે ભોજન વધે તેને પશુપक્ષીઓને ખવડાવી દે.

અગ્નિસંસ્કારની દ્રષ્ટીથી યતિઓના અગ્નિસંસ્કાર ન કરવા જોઈએ .તેમને પૃથ્વીના ગર્ભમાં દાટવા યોગ્ય છે.ભૃકૃટીની વચ્ચે શિવશનુ ધ્યાન કરવાથી સનન્યાસી સાક્ષાત શંકરનુ રૂપ બની જય છે. સ્થિર ચિત્તથી જ સામાધિ લગાવવામાં આવે છે જે અધીર છે. તેમણે સમય અને નિયમનો અભ્યાસ કરીને અનેક વિધિથી શંકરજીનુ ધ્યાન કરે.સન્યાસીએ તે નશ્વર શરીરથી વિરક્ત થઈને મોહમાયાથી મુક્ત થઈને શિવજનુ ધ્યાન કરે. આ રીતે

ॐ નમ:શિવાયનુ ઉચ્યારણ કરતા જ સન્યાસી પ્રાણ ત્યાગે છે તેને સળગાવવા બેસાડી દ્વો જોઈએ ખાડામાં રાખતા પહેલા સન્યાસી માથા પર ભસ્મનુ ત્રિપુડ લગાવવુ જોર્ઈએ.ત્યારપછી તેને રૂદ્રાક્ષ વગેરે આભુષણો પહેરાવી ડોલીમાં બેસાડી ગામની પરિક્રમા કરાવવી જોઈએ અને ત્યારબાદ ખાડામાં દબાવી દેવી જોઈએ. દસ દિવસ સુધી ધુપ-દીપ વગેરેથી પુજા કરવી જોઈએ.

અગિયારમાં દિવસે તેને ફરીથી સાફ કરી પાંય મંડળની રચના કરવી જોઈએ. પંચદેવ પુજન અને મુખ્ય રૂપથી શિવપુજન કરીને મૃતકના માથાના સ્થાન પર દુલોની માળા રાખો અને તેની સદ્ગતિની પ્રાર્થના કરો આ રીતે શિષ્ય પોતાના ગુર પતિનુ એક આદર્શ કર્મ પુરૂ કરે.

બારમા દિવસે નિત્યર્કર્મી નિવૃત ધઈ્ઈે શિષ્ય શિવ ભક્ત બ્રાહકોને આમંત્રિત કરે અને બપોરનુ ભોજન કરાવે. બ્રાહણોને સંતુષ્ટ કરી તેમને પહોંચાડવા માટે દરવાજા પર આવેલા અતિથિઓનુ સન્માન કરવું.ત્યારબાદ શંકરનુ ધ્યાન કરતા પતિના નિ:શ્રેયસ માટે શંકરને પ્રાર્થના કરવી અને દરેક વર્ષે આ ચીતે પુજાનો સંકલ્પ કરવો.

Shiv Puran in Hindi, Shiv Puran Katha – शिव पुराण कथा

Shiv Puran in Hindi

The recitation of Shiv Puran is believed to bring inner peace and spiritual growth.

Shiv Puran in Hindi, Shiv Puran Ki Katha – पुराणों में शिव पुराण का महत्त्व और माहात्म्य वर्णन

आज के जीवन में पुराणों में वर्णित घटनाओं पर विश्वास करना एक बौद्धिक व्यक्ति के लिए तर्कसंगत नहीं माना जाता। किंतु भक्ति-भाव की दृष्टि से तर्क का कोई महत्त्व नहीं होता और न हमें इन पुराणों को तर्क की दृष्टि से सोचना-विचारना है। इनमें केवल भक्ति के भाव की पुष्टि होती है। उससे संतोष प्राप्त होता है और मन से अनेक दोष निकल जाते हैं तथा मन स्वच्छ हो जाता है।

हमारे यहां पुराणों में शिव पुराण का महत्त्व सबसे अधिक है। इस पुराण में वेदांत और विशिष्ट ज्ञान से परिपूर्ण लौकिक और पारलौकिक मनोरथ को पूर्ण करने की शक्ति है। पारलौकिक सत्ता के विषय में आज हम कुछ भी कहीं लेकिन विराट् प्रकृति, ब्रह्मांड और लाखों मील प्रति सेकंड की रफ्तार से भागने वाले ग्रह-उपग्रहों की स्थिति जितनी भी हम जानते हैं, उससे एक बहुत बड़े रहस्य की सृष्टि होती है। इस रहस्मय संसार में केवल आसथा से ही इन सब बातों पर विचार किया जा सकता है।

हमारे आदि देव कौन हैं इस पर हमारे यहां कभी विवाद नहीं हुआ। ब्रह्मा, विष्णु, महेश सभी आदि देव हैं। ब्रह्मा सृष्टि के उत्पादक हैं, विष्णु पालक हैं, और शिव उसका रूपांतरण करने वाले या समाप्त करने वाले हैं। अर्थात् यह एक ही मूल शक्ति है जो तीन विभिन्न रूपों में कार्य करती है। एक समय शक्ति का एक रूप दूसरे समय दूसरा रूप हो जाता है। शिव शब्द की महत्ता ही हमारे जीवन में कई रूपों में है। शिव का तात्पर्य है कल्याणकारी और जो शिव नहीं, वह कल्याणकारी नहीं है। शिव में सत्य और सुंदर उपयोगी आदि सभी कुछ आ जाता है। संसार में शिवत्व की प्राप्ति ही मनुष्य का परम लक्ष्य है।

एक बार सारे सिद्धांतों को जानने वाले, तत्त्व के ज्ञानी, सूतजी से शौनक जी ने प्रार्थना की कि वे उन्हें पुराणों का सार बताने का कष्ट करें। पुराणों के श्रवण से मनुष्य के मन का मैल धुल जाता है। शौनक जी ने कहा कि कलियुग में अल्पायु और दुष्ट व्यक्ति अपने कल्याण का कोई मार्ग नहीं देखते, लेकिन इनके मन को शुद्ध करने का भी कोई उपाय होना चाहिए: इसलिए हे प्रभु! आप शिव पुराण के विषय में विस्तार से बताइए। महादेव शंकर का स्वयं स्वरूप यह शिव पुराण मनुष्य की चित्त-शुद्धि का उत्तम उपाय है। किसी भी आसक्ति और पुराणों के सुनने-पढ़ने में प्रेम का आविर्भाव भाग्य से ही होता है। शिव पुराण का पठन-पाठन अनेक राजसूय यज्ञों से प्राप्त होने वाले फल के समान होता है। शिव पुराण का पारायण करने वाले भक्त स्वयं शिव रूप हो जाते हैं। मुनिगण शिव पुराण के वक्ता और श्रोता के चरणों को भी तीर्थ के रूप में मानते हैं।

सूतजी ने कहा कि हे शौनकजी! जो व्यक्ति मुक्ति चाहता है उसे पुराणों का पठन-पाठन करना चाहिए। यह पुराण स्वयं शंकरजी के मुख से अमृत रूप में निकला है। शिव पुराण को पढ़ने वाला कोई भी व्यक्ति अपने कुल को भी अमृतत्त्व प्रदान करता है। सूतजी बोले कि इस पुराण में २४ हजार श्लोक और ७ संहिताएं हैं-इनमें शिवजी से संबंधित विभिन्न घटनाओं का चित्रण

(१) विद्येश्वर संहिता-इस संहिता में विशेष रूप से शिवजी की भक्ति के आधार पर शिव-लिंगों की स्थापना, शिवजी के विभिन्न कर्म, शिवजी की महत्ता, रुद्राक्षों की उत्पत्ति आदि के विषय में बताया गया है।

(२) रुद्य संहिता-इसमें सृष्टि-खंड, सती-खंड, उमा-खंड, कुमार खंड, युद्ध-खंड का विस्तृत वर्णन मिलता है। वस्तुतः यह संहिता ही बहुत व्यापक रूप से शिवजी के अलौकिक कार्य भक्तों के सामने वर्णित करती है।

(३) शतरुद्र संहिता-इस संहिता में शिवजी के विभिन्न अवतारों, उनके विभिन्न रूपों की लीलाओं का वर्णन किया गया है। शिवजी के १० प्रमुख नामों का वर्णन भी इस संहिता में मिलता हैं।

(४) कोटि रुद्न संहिता-इस संहिता में महादेव के विभिन्न रूप, नाम और ज्योतिर्लिंगों के विषय में बताया गया है। किस-किस प्रमुख घटना के कारण ज्योतिर्लिंग की स्थापना हुई और किस रूप में महादेव के अनेक नाम पड़े इसका विस्तृत वर्णन इस संहिता में है।

(५) उमा संहिता-इस संहिता में उमा से संबंधित अनेक द्वीपों के विभिन्न वर्णन मिलते हैं। सृष्टि विषयक चिंतन भी मिलता है।

(६) कैलास संहिता-इस संहिता में शिवजी का आदि मूल बीजरूप का चित्रण मिलता है और उसके साथ ऋषि-मुनियों से संबंधित द्वैत-अद्वैत चिंतन आदि के विषय में विस्तार से विचार किया गया है।

(७) वायवीय संहिता-इस संहिता में सूतजी ने ऋषियों को यज्ञ रूप ज्ञान के साथ संसार का रचनाक्रम आदि बताया है। सृष्टि की उत्पत्ति और अन्य ऋषि-मुनियों से संबंधित ऐसे छोटे-छोटे कथानक भी इस संहिता में हैं, जिनका संबंध किसी-न-किसी रूप में शिवजी से जुड़ता है।

सात संहिताओं वाला यह शिव पुराण सभी भक्तों के मनोरथों को पूरा करने वाला है। यह व्यक्ति के शारीरिक, मानसिक, आध्यात्मिक दुःखों को हरने वाला है। इससे मनुष्य को संकट के समय सामना करने का बल बढ़ता है और आत्मा के उद्धार से शक्ति प्राप्त होती है। शौनकजी ने सूतजी से पवित्र महापुरुषों के इतिहास को सुनाने की प्रार्थना की क्योंकि इससे उसके चित्त की शुद्धि होती है, और पुराणों में आस्था बढ़ती है। सूतजी बोले कि हे शौनिक जी! आपका कथन सत्य है कि शिव पुराण का पठन-पाठन करना मनुष्य को पापों से मुक्ति दिलाता है। इस बात को सिद्ध करने के लिए मैं एक प्राचीन कथा सुनाता हूं।

पुराने समय में किरातनगर में एक ब्राह्मण रहता था। वह आचारहीन हो गया। और मांस बेचने का घृणित कार्य करने लगा। इस प्रकार अधर्म से किये गए आचरण से उसने पैसा भी कमा लिया। एक दिन वह एक तालाब के किनारे जब नहाने के लिए गया तब वहां उसने एक शोभावती नाम की एक सुंदर वेश्या देखी। वह उस पर मुग्ध हो गया और वेश्या ने भी अपने हावभाव से इस ब्राह्मण को अपने वश में कर लिया।

उस ब्राह्मण के वेश्या में बहत अनुरक्त हो गया देखकर ब्राह्मण के माता-पिता और पत्नी ने उसे समझाने की चेष्टा की और सही रास्ते पर लाना चाहा; तब उस ब्राह्मण ने उन्हें मार डाला और अपना सारा धन उस वेश्या पर लुटा दिया। ब्राह्मण से सब कुछ लेने पर वेश्या ने उसकी उपेक्षा शुरू कर दी। अब ब्राह्मण सब तरफ से निराश हो गया। एक दिन वह घूमता-फिरता अभाव से तंग, बुखार में पीड़ित एक शिव मंदिर में पहुंचा। मंदिर में अनेक ब्राह्मण महात्मा लोग शिव पुराण का वाचन कर रहे थे। उसने थोड़ी देर शिव पुराण सुना और फिर घर आ गया।

कुछ दिन के बाद वह ब्राह्मण मृत्यु को प्राप्त हो गया। जब उसके मरने पर यमदूत उसके पापों के फलस्वरूप उसे दंडित करने आए तो शिवदूतों ने उनका विरोध किया। इसका कारण यह था कि शिव पुराण को सुनकर ब्राह्मण का चित्त शुद्ध हो गया था। शिवदूत उसे कैलास ले जाना चाहते थे और यमदूत इसका विरोध कर रहे थे। दोनों में संघर्ष छिड़ गया और कोलाहल सुनकर जब धर्मराज आए तो उन्होंने शिवदूतों की बात समझकर उस ब्राह्मण को शिवदूतों के द्वारा शिवलोक में ले जाए जाने की अनुमति दे दी। इस प्रकार शौनक जी, योगियों के लिए अगम्य शिवलोक भी उस ब्राह्मण के लिए सहज हो गया।

इसका तात्पर्य यह है कि शिव पुराण का सुनना बहुत लाभदायक रहता है। इस प्रसंग में एक बात और बताता हूं लेकिन इससे पहले आप शिव प्राण की श्रवण-विधि को जान लीजिए-

(१) शिव पुराण को सुनने के लिए शुभ मुहूर्त में प्रारम्भ करना चाहिए और ब्राह्मण से शुभ मुहूर्त निकलवा लेना चाहिए तथा दूर देशों में स्थित अपने मित्रों को सूचना देते हुए निमंत्रण देना चाहिए। और जब आपके नगर में रहने वाले मित्र और बंधु-बांधव निमंत्रण पर आएं, तब उनका पूरा स्वागत करना चाहिए तथा श्रद्धापूर्वक उन्हें यथास्थान बिठाना चाहिए।

(२) शिव पुराण के सुनने का स्थान या तो शिवालय हो या अपना घर। कथास्थल को साफ कराकर उसे विभिन्न चित्रों से सुसज्जित करना चाहिए। इसके साथ केला, चंदोवा से सुसज्जित मंडप बनाना चाहिए तथा शिव पुराण सुनाने वाले ब्राह्मण के बैठने के लिए ऊंचे स्थान की व्यवस्था करनी चाहिए।

(३) वक्ता पूर्व की ओर मुंह करके बैठे और श्रोता उत्तर की ओर। श्रोता को चाहिए कि वह वक्ता के प्रति पूरा श्रद्धाभाव रखे और कथा वाचन के दिनों में अपने चित्त को शांत रखते हुए संयमपूर्वक जीवन व्यतीत करे।

(४) ब्राह्मण को चाहिए कि वह प्रतिदिन सूर्योदय के साढ़े तीन प्रहर तक कथा सुनाए और फिर भजन-कीर्तन करके उस दिन की कथा समाप्त करे। कथा की निर्विघ्न समाप्ति के लिए गणेश-पूजन भी होना चाहिए। इसके साथ-साथ यजमान को शुद्ध आचरण का पालन और ब्रह्मचर्य व्रत का कठोरता के साथ पालन करना चाहिए। उससे यह भी अपेक्षित है कि वह पूराण सूनाने वाले को साक्षात् शिव के रूप में देखे और इस पावेत्र पुराण को ही पूज्य समझे।

(५) पांच ब्राह्मणों की नियुक्ति हो जो निरंतर पांचाक्षर शिवमंत्र का जाप करते रहें। पूरी पूजा की समाप्ति पर यजमान को चाहिए कि वह दूसरे ब्राह्मणों को अन्न-वस्त्र आदि देकर संतुष्ट करे।

कभी-कभी असावधानी से दुष्परिणाम भी हो जाते हैं। इस दृष्टि से अभिमान तथा कथा सुनते-सुनते कुछ खाना और बड़ों को नमस्कार न करना या कथा सुनते हुए सो जाना आदि स्थितियां ऐसी हैं, जिनसे अनेक दुष्परिणाम निकलते हैं। इसलिए ऐसा नहीं करना चाहिए। इस प्रसंग में शिव की भक्ति और प्रमाद से भक्ति से विरत होने पर कितने कष्ट उठाने पड़ते हैं इस विषय में मैं एक पुरानी कथा सुनाता हूं।

पुराने समय की बात है कि समुद्र के किनारे स्थित प्रदेशों में एक प्रदेश के निवासी बहुत दुष्ट प्रकृति के थे। पुरुष पशुवृत्ति से भरे हुए थे और स्त्रियां व्यभिचारणी थी। एक प्रदेश में विंदुग नाम का एक ब्राह्मण रहता था। उसने अपनी सुंदर पत्नी के होते हुए भी एक वेश्या को अपना रखा था। वह धीरे-धीरे अपनी पत्नी से विमुख हो गया। उसकी पत्नी चंचुला भी अपने काम के वेग को सहन न करने के कारण एक यार से प्रेम करने लगी। जब विंदुग को यह पता चला तो वह अपनी पत्नी पर बहुत नाराज हुआ और उसने उसे पीटा। इसके उत्तर में उसकी पत्नी बोली कि आप मुझ जैसी रूपवती और पतिव्रता को छोड़कर जब वेश्या में अनुरक्त हो जाएंगे तो मैं कब तक अपनी भावना को रोक सकती हूं। मैं कितने समय तक कामपीड़ा को दबा सकती हूं। यह सुनकर विंदुग बोला-तुम्हारा कहना ठीक है। तुम चार पुरुषों के साथ विहार करो लेकिन कुछ धन भी कमाओ।

इस तरह पति की स्वीकृति पाकर चंचुला कुमार्ग पर खुले रूप में दौड़ने लगी। समय आने पर विंदुग की मृत्यु हो गई और उसे पिशाच योनि में उत्पन्न होना पड़ा। चंचुला का यौवन भी अब ढलने लगा था। वह एक दिन घूमते-घूमते गोकर्ण प्रदेश में आई और वहां उसने एक मंदिर में पंडेतजी को कथा कहते सुना। जैसे ही उसने दुष्कर्म करने वालों के परिणाम की बातें सुनी उसे बहुत ग्लानि हुई। कथा के बाद वह ब्राह्मण के चरणों में गिर पड़ी और अपनी मुक्ति का उपाय पूछने लगी। तब ब्राह्मण ने कहा कि शिव पुराण सुनते हुए तुम्हारे मन में पुण्य की जागृति हुई है और चित्त में शांति आने लगी है अतः इस पुराण को आद्योपांत सुनकर तुम्हें पूर्ण मुक्ति मिलेगी। शिव पुराण सुनने के बाद तुम साक्षात् शिव को अपने मन में अनुभव कर सकोगी, क्योंकि गणेश, कार्तिकेय आदि देवताओं की भक्ति भी शिव पुराण के सुनने से प्राप्त होती है।

ब्राहम्मण की बात सुनकर चंचुला ने उनसे ही शिव पुराण सुनाने की प्रार्थना की। और फिर ब्राह्मण के कहने पर चंचुला ने स्नान करके, जटावक्कल धारण करके भक्तिपूर्ण शिव पुराण सुनना प्रारंभ किया। चंचुला इस स्तर तक भक्ति में लीन हो गई थी कि उसने शिव प़राण सूनते-सूनते ही शरीर का त्याग कर दिया और शिवपुरी में पहुंचकर उमा साहेत भगवान शंकर के दशेन किए।

पार्वती ने चंचुला को अपने पास ही बने रहने का वरदान दिया और एक दिन जब चंचुला ने अपने पति के विषय में पूछा तो उसे मालूम पड़ा कि विदुग नरक की अनेक यातनाएं भोगने के बाद पिशाच योनि में पड़ा हुआ है। चंचुला ने अपने पति के मुक्ति की प्रार्थना की और तब उसकी प्रार्थना सुनकर भक्तों पर कृपा करने वाली पार्वती ने तुंबरू गंधर्व को बुलाकर पिशाच यानि में पड़े विंदुग को शिव पुराण सुनाने का आदेश दिया। तुंबरू विंध्याचल पर्वत पर गया और उसने विंदुग को शिव पुराण सुनाया तब वहां अनेक श्रोता आ गए। विंदुग का उद्धार हो गया और शिव न अपने गणों में स्थान दिया।

—————–

भारतीय जीवनधारा में जिन ग्रंथों का महत्त्वपूर्ण स्थान है उनमें पुराण, भक्ति-ग्रंथों के रूप में बहुत महत्त्वपूर्ण माने जाते हैं। पुराण-साहित्य भारतीय जीवन और संस्कृति की अक्षुण्ण निधि है। इनमें मानव जीवन के उत्कर्ष और अपकर्ष की अनेक गाथाएं मिलती हैं। भारतीय चिंतन परंपरा में कर्मकांड युग, उपनिषद युग अर्थात् ज्ञान युग और पुराण युग अर्थात् भक्ति युग का निरतर विकास होता दिखाई देता है। कर्मकांड से ज्ञान की ओर आते हुए भारतीय मानस चिंतन के ऊर्ध्य शिखर पर पहुंचा और ज्ञानात्मक चिंतन के बाद भक्ति की अविरल धारा प्रवाहित हुई।

विकास की इसी प्रक्रिया में बहुदेववाद और निर्गुण ब्रह्म की स्वरूपात्मक व्याख्या से धीरे-धीरे भारतीय मानस अवतारवाद या सगुण भक्ति की ओर प्रेरित हुआ। पुराण साहित्य सामान्यतया सगुण भक्ति का प्रतिपादन करता है। यहीं आकर हमें यह भी मालूम होता है कि सृष्टि के रहस्यों के विषय में भारतीय मनीषा ने कितना चिंतन और मनन किया है। पुराण साहित्य को केवल धार्मिक और पुराकथा कहकर छोड़ देना उस पूरी चिंतनधारा से अपने को अपरिचित रखना होगा जिसे जाने बिना हम वास्तविक रूप में अपनी संस्कृति और परंपरा को नहीं जान सकते।

परंपरा का ज्ञान किसी भी स्तर पर बहुत आवश्यक होता है। क्योंकि परंपरा से अपने को संबद्ध करना और तब आधुनिक होकर उससे मुक्त होना बौद्धिक विकास की एक प्रक्रिया है। हमारे पुराण साहित्य में सृष्टि की उत्पति, विकास, मानव उत्पत्ति और फिर उसके विविध विकासात्मक सोपान इस तरह से दिए गए हैं कि यदि उनसे चमकदार और अतिरिक्त विश्वास के अंश ध्यान में न रखे जाएं तो अनेक बातें बहुत कुछ विज्ञानसम्मत भी हो सकती हैं। जहां तक सृष्टि के रहस्य का प्रश्न है विकासवाद के सिद्धांत के बावजूद और वैज्ञानिक जानकारी के होने पर भी, वह अभी तक मनुष्य की बुद्धि के लिए एक चुनौती है। इसलिए जिन बातों का वर्णन सृष्टि के संदर्भ में पुराण-साहित्य में हुआ है उसे एकाएक पूरी तरंह से नहीं नकारा जा सकता।

महर्षि वेदव्यास को १६ पुराणों की रचना का श्रेय है। महाभारत के रचयिता भी वेदव्यास हैं। वेदव्यास एक व्यक्ति रहे होंगे या एक पीठ यह प्रश्न दूसरा है। यह बात अलग है कि सारे पुराण कथोपकथन शैली में विकासशील रचनाएं हैं। इसलिए उनके मूल रूप में परिवर्तन होता गया। लेकिन यदि ध्यानपूर्वक देखा जाए तो ये सारे पुराण विश्वास की उस भूमि पर अधिष्ठित हैं, जहां इतिहास, भूगोल

का तर्क उतना महत्त्वपूर्ण नहीं रहता जितना उसमें व्यक्त जीवन-मूल्यों का स्वरूप। यह बात दूसरी है कि जिन जीवन-मूल्यों की स्थापना उस काल के पुराण-साहित्य में की गई, वे आज के संदर्भ में कितने प्रासंगिक रह गए हैं? लेकिन साथ में यह भी कहना होगा कि धर्म और धर्म का आस्थामूलक व्यवहार किसी तर्क और मूल्यवत्ता की प्रासंगिकता की अपेक्षा नहीं करता। उससे एक ऐसा आत्मविश्वास और आत्मालोक जन्म लेता है, जिससे मानव का आंतरिक उत्कर्ष होता है। हम कितनी भी भौतिक और वैज्ञानिक उन्नति कर लें, अंततः आस्था की तुलना में यह उन्नति अधिक देर नहीं ठहरती। इसलिए इन पुराणों का महत्त्व तर्क पर अधिक आधारित न होकर भावना और विश्वास पर आधारित है और इन्हीं अर्थों में इनका महत्त्व है।

जैसा हमने कहा कि पुराण-साहित्य में अवतारवाद की प्रतिष्ठा है। निर्गुण निराकार की सत्ता को मानते हुए सगुण साकार की उपासना का प्रतिपादन इन ग्रंथों का मूल विषय है। पुराणों में अलग-अलग देवी-देंवताओं को केन्द्र में रखकर पाप और पुण्य, धर्म और अधर्म तथा कर्म और अकर्म की गाथाएं कही गई हैं। इन सबसे एक ही निष्कर्ष निकलता है कि आखिर मनुष्य और इस सृष्टि का आधार-सौंदर्य तथा इसकी मानवीय अर्थवत्ता में कहीं-न-कहीं सद्गुणों की प्रतिष्ठा होनी ही चाहिए।

आधुनिक जीवन में संघर्ष की अनेक भावभूमियों पर आने के बाद भी विशिष्ट मानव मूल्य अपनी अर्थवत्ता नहीं खो सकते। त्याग, प्रेम, भक्ति, सेवा, सहनशीलता आदि ऐसे मानव गुण हैं, जिनके अभाव में किसी भी बेहतर समाज की कल्पना नहीं की जा सकती। इसीलिए भिन्न-भिन्न पुराणों में देवताओं के विभिन्न स्वरूपों को लेकर मूल्य के स्तर पर एक विराट आयोजन मिलता है। एक बात और आश्चर्यजनक रूप से पुराणों में मिलती है। वह यह कि सत्कर्म की प्रतिष्ठा की प्रक्रिया में अपकर्म और दुष्कर्म का व्यापक चित्रण करने में पुराणकार कभी पीछे नहीं हटा और उसने देवताओं की कुप्रवृत्तियों को भी व्यापक रूप में चित्रित किया है। लेकिन उसका मूल उद्देश्य सद्भावना का विकास और सत्य की प्रतिष्ठा ही है।

पुराणों में कलियुग का जैसा वर्णन मिलता है आज हम लगभग वैसा ही समय देख रहे हैं। अतः यह तो निश्चित है कि पुराणकार ने समय के विकास में वृत्तियों को और वृत्तियों के विकास को बहुत ठीक तरह से पहचाना। इस रूप में पुराणों का पठन और आधुनिक जीवन की सीमा में मूल्यों का स्थापन आज के मनुष्य को एक दिशा तो दे सकता है क्योंकि आधुनिक जीवन में अंधविश्वास का विरोध करना तो तर्कपूर्ण है, लेकिन विश्वास का विरोध करना आत्महत्या के समान है।

प्रत्येक पुराण में हजारों श्लोक हैं और उनमें कथा कहने की प्रवृत्ति तथा भक्त के गुणों की विशेषणप:क अभिव्यक्ति बार-बार हुई है। लेकिन चेतन और अचेतन के तमाम रहस्यात्मक स्वरूपों का चित्रण, पुनरुक्ति भाव से होने के बाद भी बहुत प्रभावशाली हुआ है। हिन्दी में अनेक पुराण यथावत् लिखे गए। फिर प्रश्न उठ सकता है कि हमने इस प्रकार पुराणों का लेखन और प्रकाशन क्यों प्रारंभ किया? उत्तर स्पष्ट है कि जिन पाठकों तक अपने प्रकाशन की सीमा में अन्य पुराण नहीं पहुंचे होंगे हम उन तक पहुंचाने का प्रयास करेंगे और इस पठनीय साहित्य को उनके सामने प्रस्तुत कर, जीवन और जगत् की स्वतंत्र धारणा स्थापित करने का प्रयास कर सकेंगे।

हमने मूल पुराणों में कही हुई बातें और शैली यथावत् स्वीकार की हैं और सामान्य व्यक्ति की समझ में आने वाली सामान्य भाषा का प्रयोग किया है। किंतु जो तत्त्वदर्शी शब्द हैं उनका वैसा ही प्रयोग करने का निश्चय इसलिए किया गया कि उनका ज्ञान हमारे पाठकों को उसी रूप में हो।

हम आज जीवन की विडंबनापूर्ण रिथित के बीच से गुजर रहे हैं। हमारे बहुत से मूल्य खंडित हो गए हैं। आधुनिक ज्ञान के नाम पर विदेशी चिंतन का प्रभाव हमारे ऊपर बहुत अधिक हावी हो रहा है इसलिए एक संघर्ष हमें अपनी मानसिकता से ही करना होगा कि अपनी परंपरा में जो ग्रहणीय है, मूल्यपरक है उस पर फिर से लौटना होगा। साथ में तार्किक विदेशी ज्ञान भंडार से भी अपरिचित नहीं रहना होगा-क्योंकि विकल्प में जो कुछ भी हमें दिया है वह आरोहण और नकल के अतिरिक्त कुछ नहीं। मनुष्य का मन बहुत विचित्र है और उस विचित्रता में विश्वास और विश्वास का द्वंद्व भी निरंतर होता रहता है। इस द्वंद्व से परे होना ही मनुष्य जीवन का ध्येय हो सकता है। निरंतर द्वंद्व और निरंतर द्वंद्व से मुक्ति का प्रयास, मनुष्य की संस्कृति के विकास का यही मूल आधार है। पुराण हमें आधार देते है-यही ध्यान में रखकर हमने सरल, सहज भाषा में अपने पाठकों के सामने पुराण-साहित्य प्रस्तुत करने का प्रयास किया है। इसमें हम केवल प्रस्तोता हैं, लेखक नहीं। जो कुछ हमारे साहित्य में है उसे उसी रूप में चित्रित करते हुए हमें गर्व का अनुभव हो रहा है।

Shiv Puran in Hindi – वायवीय संहिता

Shiv Puran in Hindi – वायवीय संहिता

The beauty of Shiv Puran in Hindi lies in its ability to convey deep spiritual truths.

Shiv Puran in Hindi – वायवीय संहिता

(पूर्वार्द्ध)

नैमिषारण्य के क्षेत्र में गंगा और यमुना के संगम के स्थल पर एक बहुत बड़े यज्ञ का अनुष्ठान हुआ। उसमें व्यासजी के शिष्य सूतजी भी आए। मुनियों ने सूतजी का स्वागत किया और तत्त्वज्ञान सुनाने की प्रार्थना की। सूतजी ने कहा कि संपूर्ण विद्याओं में चौदह विद्याएं सम्मिलित हैं। ये चौदह-चार वेद, छ: शास्त्र और मीमांसा, धर्म शास्त्र, न्याय तथा पुराण मिलकर होते हैं। इनमें जब धनुर्वेद, आयुर्वेद, गंधर्ववेद और अर्थशास्त्र को मिला दिया जाता है तो ये अठारह हो जाते हैं।

सूतजी ने बताया कि भगवान शंकर इन अठारह विद्याओं के जन्मदाता हैं और उन्होंने सबसे पहले ब्रह्माजी को यह विद्या दी और फिर विष्णुजी को संसार की रक्षा के लिए शक्ति प्रदान की। ब्रह्माजी ने पुराणों का विस्तार किया और फिर अपने चार मुखों से चार वेदों की रचना की। वेदों के बाद सभी शास्त्रों की उत्पत्ति हुई।

विष्णुजी ने वेदशास्त्र का उचित रूप से विस्तार करने के लिए व्यास रूप में अवतार लिया। उन्होंने वेदों को चार भागों में विभाजित किया और फिर चार लाख श्लोकों की रचना करके पुराणों को सामान्य जनों के लिए सुलभ बनाया। एक समय सभी मुनि ईश्वरीय सत्ता के रहस्य को न जानते हुए उसे जानने के लिए ब्रह्माजी के पास गए।

ब्रह्माजी ने मुनियों को बताया कि भगवान शंकर ही एकमात्र परनेश्वर हैं और मैंने उनकी इच्छा से ही प्रजापति का पद पाया है। भगवान शंकर के तीन रूप हैं-स्थूल. सूक्ष्म और सूक्ष्मातिसूक्ष्म। स्थूल रूप देवों को, सूक्ष्म रूप योगियों को और सूक्ष्मातिसूक्ष्म रूप भक्तों को दिखाई देता है। गुरु का बहुत महत्त्व है क्योंकि गुरु की कृपा से साधक के मार्ग की बाधाएं दूर हो जाती हैं।

ब्रहाजी ने ऋषियों से कहा कि ईश्वरीय शिव तत्त्व को जानने के लिए आप लोग यज्ञ का आयोजन कीजिए। यज्ञ की समाप्ति पर आपको शिव तत्त्व का मर्म आवाहित वायु के द्वारा समझाया जाएगा। उसके बाद आप वाराणसी में जाकर शिव-पार्वती की पूजा कर कल्याण के मार्ग को प्राप्त करना। मैं आपको मनोमय चक्र प्रदान करता हूं। आप इसके पीछे-पीछे जाओ, जहां इसकी नेमी टूट जाए वहां पर एक बड़े यज्ञ का आयोजन करो। चक्र नैमिषारण्य में गिरा और वहीं पर यज्ञ किया गया।

यज्ञ की समाप्ति पर वायुदेव प्रकट हुए और उनसे मुनियों ने शिवत्व को समझाने का निवेदन किया। तब वायुदेव ने उन्हें बताया कि श्वेत रूप इक्कीसवें कल्प में विश्व के निर्माण के लिए ब्रह्माजी ने घोर तप करके शिवजी को प्रसन्न किया। शिवजी प्रसन्न हुए और उन्होंने ब्रह्माजी को ब्रह्मज्ञान दिए उस ब्रह्मज्ञान को मैंने

अपने तप के बल पर ब्रह्माजीसे प्राप्त किया। यह ज्ञान पशु, पाश और गते को संज्ञा वाला है। क्षर प्रकृति और अक्षर पुरुष परमेश्वर के द्वारा प्रेरित होते हैं। प्रकृति माया है और इसके मूल कर्म से योग रखने वाला पुरुष है। वह माया से युक्त है और इन सबके प्रेरक परम शिव हैं। यह माया शिवजी की ही शक्ति है। चिद् रूप माया से आवृत्त होने वाला है और आवृत्त करने वाला है शिव के द्वारा उत्पन्न मल। वह कल्पित है। यह चिद्रूप जीव कर्मफल भोगने के लिए माया से आच्छादित होकर मूल आदि से उत्पन्न होता है और मल का विनाश होने पर मुक्त हो जाता है।

पुरुष को ज्ञान उत्पन्न करने वाली शक्ति एक विद्या है। क्रिया उसकी कला है, काल उसका राग प्रवर्तक और देवशक्ति उसका नियमन करने वाली है। सत, रज और तम रूप प्रकृति ही अव्यक्त का कारण है। कला क्रियात्मक है और ईश्वरीय शक्ति को व्यंजित करने वाली है। इससे सुष्टि के पहले अनभिव्यक्ति थी और सृष्टि की दशा में अभिव्यक्ति हुई और उस अभिव्यक्ति में विमोहित आत्मा तीनों गुणों का भोक्ता है। यह आत्मा बुद्धि. इंद्रिय शरीर से अलग है। कारण सहित उसका ज्ञान बहुत कठिन है। आत्मा सर्वत्र व्याप्त होने पर भी देखा नहीं जा सकता और न ही ग्रहण किया जा सकता है। उसका केवल अनुभव ही किया जा सकता है।

यह शरीर दुखों को प्राप्त करते हुए नष्ट हो जाने वाला है। आत्मा अनेक शरीरों में रहता है और एक शरीर के जीर्ण हाने पर दूसरे को प्राप्त कर लता है। यह आत्मा देह से कभी संयुक्त होता है कभी वियुक्त। जो अज्ञानी है वह सुख-दु:ख का विषय होने के कारण स्वर्ग-नरक को जाता है। परमात्मा की प्रेरणा से युक्त पशु अर्थात् जीवकर्ता रूप में दिखाई देता है किंतु वह कर्ता होता नहीं। कर्ता तो परमेश्वर है। परमात्मा क्षर और अक्षर के संयोग से संपूर्ण दृश्य और अदृश्य को प्रकट करते हैं धारण करते हैं और वे र्वयं में विश्व हैं और विश्व के विनाशक हैं।

ये संसार एक वृक्ष के रूप में है। इसमें समान अवस्था वाले जीवात्मा और फ्रमातन निवास करते हैं। जीवात्मा इस वृक्ष के कड़वे-मीठे फल खाता है और सुख-दुः झेलता है। परमात्मा जीवात्मा के रूप को देखता रहता है और दसों दिशाआ में अपने तेज का प्रकाश करता हुआ साक्षी रूप में स्थिर रहता है। यही परब्रह्म है, इसे ही मूनियों ने जाना है। यही परमेश शंकर हैं।

काल की आयु अथवा अवधि का प्रमाण बहुत कठिन है। इसका प्रथम परिमाण निमेष है। १५ निमेषों की एक काष्ठा. ३० काष्ठाओं की एक कला और ३० कलाओं का एक मुहूर्त और ३० मुहूर्तों का एक दिन-रात तथा १५ दिन-रातों का एक पक्ष होता है। दो पक्षों (शुक्ल और कृष्ण) का एक मास होता है। छ: मासों का एक अयन होता है और दो उत्तरायण और दक्षिणायण अयनों का एक वर्ष होता है। मनुष्यों का एक वर्ष देवताओं का एक दिन-रात होता है। इस परिमाण से मनुष्यों के ३६० वर्षो के व्यतीतहोने पर देवताओं का एक वर्ष होता है। देवताओं के वर्ष

स्वायंभुव और सात सार्वानेक) मन्वंतर हैं और इस समय सातवां मन्वंतर चल रहा है। पहले कल्प की समाप्ति पर अग्नि देव ने संसार को जलाया और फिर जल की वर्षा की और सागर बनाया। तब दसों दिशाओं को जल से भरा देखकर पितामह ब्रह्मा नारायण स्वरूप होकर जल के ऊपर सो गए। इसी से उनका नाम नारायण पड़ा। फिर प्रातःकाल मुनियों ने उनकी स्तुति कर उन्हें जगाया। नारायण ने जागकर जब अपने को अकेला देखा तो उन्होंने शिवजी का स्मरण किया और उन्हें यह भी पता चला कि पृथ्वी जल में डूब गई है, तब पृथ्वी के उद्धार के लिए उन्होंने वराह का रूप धारण किया और रसातल से पृथ्वी को निकाल लिया।

जब ब्रह्माजी ने सृष्टि की चिंता की तो सबसे पहले तमोमोह, महामोह, तामिरत्र, अंध्र और अविद्या इन पांचों का प्रादुर्भाव हुआ और फिर बीज कुंभ के समान अंधकार से घिरा हुआ यह जगत दिखाई दिया। उसके बाद आच्छादित आत्मा वाले वृक्ष, पर्वत आदि की सष्टि हुई। उसके बाद उन्होंने नई सुष्टि का विचार किया तो तिरछी चलने वाली सृष्टि हुई। उसके बाद फिर उन्होंने सात्तिव देव सृष्टि की। फिर पितामह ने मानव सृष्टि की रचना की। ब्रह्माजी की पांचवीं अनुग्रह सृष्टि चार तरह से स्थित है, महत सृष्टि, तन्मात्राओं की सृष्टि, वैकारिक सृष्टि और ज्ञान कर्मेन्द्रिय सृष्टि। इसके साथ तिर्यक् स्थावर, देव और मनुष्य सृष्टि मिलाकर आठ सृष्टियां बनती हैं।

इन सगों में ब्रह्माजी ने सबसे पहले सनत्कुमारजी को उत्पन्न किया। उसके बाद उन्होंने फिर बहुत तप किया। बहुत समय तक तप करते हुए और कोई फल न पाते हुए ब्रह्माजी की आंखों में आसू आ गए। उन आंसुओं से प्रेतों की सृष्टि हुई। उसके बाद ब्रह्माजी को बहुत ग्लांनि हुई और उन्होंने अपना शरीर त्याग दिया। तब प्रजापति प्रकट हुए और उनसे ग्यारह रुद्र भी प्रकट हुए और सृष्टि-रचना में प्रवृत्त हो गए। शिवजी ने ब्रह्माजी में प्राणों का संचार किया।

यह सारा रूप महेश्वर से उत्पन्न है। साक्षात् भगवान अनेक रूप धारण करते हैं। और ये तीनों एक-दूसरे से उत्पन्न होते हैं। एक होते हुए भी एक-दूसरे से बड़े होने की होड़ में रहते हैं। शिव से अत्यधिक शक्ति मांगने के कारण ब्रह्मा तप करते हैं। मेघवाहन कल्प में भगवान विष्णु ने देवताओं को १०,००० वर्ष तक सुख दिया जिसे देखकर महेश्वर ने उन्हें सर्वात्म भाव से अव्यक्त शक्ति प्रदान की। जब ब्रहमा अपनी प्रजा में वृद्धि नहीं देखते तो वे शिवजी की शरण में जाते हैं और फिर महेश्वर की इच्छा से काल स्वरूप भगवान रुद्र पुत्र रूप में प्रकट होकर ब्रह्मा को अनुगृहीत करते हैं।

ब्रहाजी ने जब देखा कि मेरी सृष्टि नहीं बढ़ रही है तो उन्होंने मैथुनी सृष्टि करने का निश्चय किया। लेकिन शिव ने नारी जाति को उत्पन्न ही नहीं किया था। तब ब्रह्माजी ने तप किया और शंकर अर्द्धनारीश्वर रूप में प्रकट हुए। उन्होंने ब्रह्मा की मन की बात को जान लिया और एक परम शक्ति देवी को प्रकट किया। उस देवी के सामने ब्रह्माजी ने मैथ्नी सषष्टि प्रारंभ करने के लिए नारी कूल की

उत्पात्ते की मांग की। उस शक्ति से ब्रहाजी ने अपने आधे शरीर से मनु नाम वाले पुत्र को उत्पन्न किया और शेष आधे से शतरूपा नाम की स्त्री को। मनु और शतरूप ने प्रियव्रत और उत्तानपाद नाम के दो पुत्रों तथा आकूति, देवहुति और प्रसूति नामक तीन कन्याओं को उत्पन्न किया। प्रसूति का विवाह दक्ष से और आकूति का रुचि प्रजापति से हुआ। आकूति के यज्ञ और दक्षिणा पुत्र और पुत्री के रूप में पैदा हुए और प्रसूति के चौबीस कन्याएं उत्पन्न हुई।

इनमें तेरह कन्याओं का धर्म के साथ विवाह करने के बाद शेष ग्यारह कन्याओं का भृगु, रुद्र आदि ऋषियों से विवाह कर दिया। दक्ष प्रजापति की पुत्री ही पिता के द्वारा अपने पति के अपमान को न सहन करने के कारण यज्ञ की अग्नि में भस्म हो गई थी। बाद में वही हिमालय के घर प्रकट हुई और कठोर तप करके शिव को पति रूप में प्राप्त किया।

भग ने ख्याति से विष्णु प्रिया लक्ष्मी नाम की एक पूत्री को और धाता; विधाता नाम के दो पुत्रों को जन्म दिया। बाद में धाता. विधाता की परंपरा से सहख्रों पुत्र उत्पन्न हुए जो भार्गव कहलाए। मरीचि ने संभूति से चार पुत्रियों और एक पुत्र को उत्पन्न किया। इसी वश में कश्यप ऋषि उत्पन्न हुए। अंगिरा ने रमृति से आग्नोध और सरभ दो पुत्र तथा चार पुत्रियां उत्पन्न कीं। पुलस्त्य ने प्रीति से दंताग्नि पुत्र उत्पन्न किया जो अगस्त्य के नाम से प्रसिद्ध हुआ।

कुछ समय बाद प्रजा बढ़ने लगी और शुंभ तथा निशुंभ नाम के दैत्य पैदा हुए। इन दैत्यों ने देवराज इन्द्र को जीतकर स्वर्ग पर अपना आधिपत्य जमा लिया। इससे ब्रह्माजी बहुत चिंतित हुए और वे शंकर की शरण में आए। भक्तों के अनुग्रह करने पर भोलेनाथ पार्वती के पास पहुंचे और नारी जाति की निंदा करने लगे। पार्वती बोलीं कि यदि आप नारी के निंदक हैं तो मेरे साथ क्यों रहते हैं। और पार्वती ने उनसे तप के लिए जाने की अनुमति मांगी। शिवजी ने उन्हें बहुत समझाया लेकिन उमा को यह भ्रम हो गया कि शिवजी ने उनके कालेपन के कारण नारी का अपमान किया है। उन्होंने बहुत देर तक तप किया और वहां एक सिंह जो पहले उमा के मांस को खाना चाहता था

वह उनकी सेवा करने लगा। इधर दानवों से त्रस्त देवता फिर ब्रह्माजी के पास गए। ब्रह्माजी पावंती के पास आए तब पावेती जी ने उनसे कहा कि शिवजी ने सबसे पहले आपकी उत्पत्ति की। इसलिए आप मेंरे सबसे बड़े पृत्र हुए। और प्रजा की वुद्धि के लिए भगवान शंकर आपके मूख से प्रकट हुए. इस नाते आप मेरे ससुर हुए। और आप मेरे पिता हिमाचल के पिता हैं इसलिए आप मेरे पितामह हुए। मेरे तप का उद्देश्य गौर वर्ण प्राप्त करना है।

ब्रह्माजी ने कहा कि यह रूप परिर्वतन आप अपनी स्वेच्छा से कर सकती हैं। इस समय तो आप शुंभ और निशुंभ को मारने की कृपा कीजिए। पार्वती ने गौरी का रूप धारण किया और वहां उत्पन्न कौशिकी नाम की कन्या अनेक अस्त्र-शस्त्रों का लेकर विंध्याचल की ओर चल दी और उसने शुंभ-निशुंभ का वध किया। इसके बाद गौरी शिवजी के पास लौर्टी। शिवजी ने उनका स्वागत किया, उमा ने कौशिकी और सिंह का शिवजी से पारेचय कराया, तब शिवजी ने कौशिकी को आराध्य देवी के रूप में और सिंह को नंदी के रूप में प्रतिष्ठित किया।

शिवजी के वास्तविक स्वरूप को जानने के लिए ऋषियों ने पूछा कि हे भगवन् यह बताइए कि वेदों में शिव का स्वरूप सर्वथा निर्गुण कहा गया है और उन्हें सगुण भी कहा जाता है तो क्या ये सगुण और निर्गुण रूप जिनमें संसार अधिष्ठित है दोनों एक हैं या अलग-अलग ? एक विचारणीय बात यह है यदि यह परम तत्त्व सब पर प्रेम करने वाला है तो सबको एक साथ मुक्त क्यों नहीं करता ? प्रारब्ध और कर्म दोनों ही ईश्वर प्रदत्त होते हैं। इन दोनों में कौन प्रमुख है ?

मुनियों की बात सुनकर वायुदेव बोले-शिवजी सर्वतंत्र हैं लेकिन स्वतंत्र शब्द का अर्थ निरपेक्ष है। जो व्यक्ति अनुगृहीत को परतंत्र बनाएगा उससे हानि होगी जहां तक सगुण और निर्गुण का प्रश्न है, सगुण के द्वारा ही निर्गुण की प्राप्ति संभव है। लकड़ी में जिस तरह से अग्नि विद्यमान रहती है, दिखाई नहीं देती उसी तरह परस्पर सगुण-निगुण रहते हैं। शिवजी अनुग्रह वाले हैं, निग्रह नहीं। जब कोई दोष करता है तो शिवजी उसे दंडित करते हैं।

यदि शिव अपने ईश्वरत्व को दंड और कृपा से स्थापित न करें तो वे ईश्वर कैसे कहलाएंगे। यदि पापी को दंड न दिया जाए तो वह अधिक पाप करेगा और इस तरह व्यवस्था बिगड़ेगी। मूर्ति में शिव का ऐश्वर्य है शिव का आदेश ही शिवत्व है और उनका हित अनुग्रह। जिस तरह आग सोने को पिघला देती है अंगार को नहीं पिघलाती उसी तरह शिवजी भले व्यक्तियों पर कृपा करते हैं और दुष्टों को दंड देते हैं।

ज्ञान और ऐश्वर्य की विषमता ऊंची और नीची स्थिति का कारण होती है। देवताओं की आठ योनियां अति उत्तम हैं। मनुष्य मध्य योनि में है और पशु की पांच योनियां होती हैं। ऊंची-से-ऊंची योनियों में जाना मनुष्य के अपने वश में है। पशु की आत्मा के भी सत्, रज और तम तीन भेद होते हैं। जो इन सब भेदों और उपभेदों के कर्ता शिवजी की आज्ञा का पालन नहीं करता वह दुःखी रहता है।

ज्ञान दो प्रकार का होता है। परोक्ष और प्रत्यक्ष। जो व्यक्ति अस्थिर होता है उसे परोक्ष और जो स्थिर होता है उसे अपरोक्ष या प्रत्यक्ष कहा गया है। हेतु और उद्देश्य परोक्ष ज्ञान है। अपरोक्ष के लिए अनुष्ठान किया जाता है और तब वह प्राप्त होता है। उसके लिए प्रयत्न जरूरी है। प्रत्यक्ष ज्ञान पाने के लिए और मोक्ष को प्राप्त करने के लिए शिव की आराधना ही प्रमुख है। यह पांच प्रकार की है: क्रिया, जप, तप, ध्यान और ज्ञान। वेदों के अनुसार उत्तम और अधर्म धर्म के दो रूप हैं। इतिहास पुराण सबमें शिव की आराधना को परम धर्म के रूप में माना गया है।

शिव का रुद्र नाम इसलिए पड़ा कि वे दुःख-सुख को दूर करने वाले हैं। उन्हें पितामह इसलिए कहा जाता है कि वे मूर्तिमान पिता है और उनकी सदा से विष्णु नाम की संज्ञा सर्वव्यापक होने के कारण है। वे सर्वज्ञ हैं और किसी अन्य आत्मा के अधीन नहीं, इसलिए परमात्मा है।

शिवजी का व्रत चैत्र पूर्णमासी को किया जाता है। त्रयोदशी के दिन नहा-धोकर आचार्य की पूजा करनी चाहिए और फिर उसकी आज्ञा लेकर वस्त्र धारण करके माला और चंदन आदि को धारण करके कुश के आसन पर बैठकर हाथ में कुश लेकर आजीवन, बारह साल, छ: साल, एक साल, महीने, दिन जितने दिन तक इच्छा हो वह संकल्प करे। इसके बाद पंचाक्षरी मंत्र का पाठ करे और फिर गोबर का एक कुंड बनाकर उसे आग में रखे और जो हविष्य अन्न है उसका भोजन करे। दूसरे दिन भी उसी तरह करना चाहिए।

पूर्णिमा के दिन पहले दो दिनों की तरह पूजा करके दो बार आचमन करके सिर से पैर तक त्रिपुंड लगाकर ओंकार का स्मरण करे। और फिर शिवजी की षोड्शोपचार पूजा करे। पूजा के पहले आवरण में शिव, गणेश और ब्रहा, दूसरे आवरण में विध्नों के नाश करने वाले और तीसरे आवरण में शिव की अष्ट मूर्तियों और चौथे आवरण में गणेश, महादेव का तथा पांचवें आवरण में दिशाओं के स्वामियों का ध्यान करना चाहिए। रात्रे में जमीन पर सोना चाहिए और अपवित्र वस्तुओं से दूर रहना चाहिए।

पुराने समय में व्याघपाद के पुत्र उपमुन्य अपने पहले जन्म से ही सिद्ध थे और किसी कारण से मुनि हो गए थे। एक बार उन्होंने अपनी माता से दूध मांगा तो मां ने बनावटी घोल घोलकर दूध के रूप में दे दिया। जब बालक ने घूंट भरा तब उसने मां से शिकायत की कि यह दूध नहीं है। तब मां ने बच्चे को समझाय? कि दूध तो शिवजी की कृपा से मिलेगा, शिवजी को प्रसन्न करो। मां ने यह भी बताया कि पंचाक्षर मन्त्र का जाप करो। तब उन्हों ने उसे भस्म दी और कहा कि इस भरम से बड़ी-बड़ी विपत्तियां टल जाती हैं। बालक अपने मन में इस बात को धारण करते हुए भूखा ही सो गया। आधी रात में उसने देखा कि दरवाजे पर शिवजी दूध का पात्र लिए हुए खड़े हैं।

उसे लगा कि शिवजी उसे बुला रहे हैं। शिवजी को बाहर समझकर वह बाहर आया पर उसे कुछ दिखाई नहीं दिया। वह फिर भी चलता रहा तो थोड़ी दूर जाकर उसे शिव मंदिर दिखाई दिया और उसने सोचा कि शिवजी इसमें छिपे होंगे अतः वह अंदर चला गया। वहां जाकर शिवलिंग से लिपटकर वह बार-बार पंचाक्षर मंत्र का जाप करने लगा। थोड़ी देर के बाद एक पिशाच उस मंदिर में आया और वह बच्चे को उठाकर पास में पर्वत की गुफ में ले गया।

उसने बच्चे को खाना चाहा लेकिन जैसे ही वह बच्चे को मूंह में डालने लगा वैसे ही एक अजगर ने उसे डस लिया। बच्चे क्र गला सूख गया था फिर भी उसके मुख से शिवजी के मंत्र का जाप चलता रहा। उसका तप इतना प्रभावशाली था कि उससे व्याकुल होकर देवता लोग शिवजी के पास गए और शिवजी ने उन्हे आश्वासन देकर वापस लौटा दिया।

कुछ देर बाद इन्द्र का रूप धारण करके शिवजी उपमन्यु के पास गए और उससे वर मांगने के लिए कहा। तब उपमन्यु बोला कि मुझे शिवभक्ति का वर दीजिए। इस पर शिवजी बोले कि तुम शिव की भक्ति को छोड़कर किसी और दैवता की भाक्त करो और अपने अभीष्ट फल को पाओ। शिवजी की निंट सुनकर बालक उपमन्यु बहुत दुःखी हुआ और क्रुद्ध हो उठा। उसने अपनी भर- को मंत्र पढ़कर इन्द्र के ऊपर फेंक दिया। उपमन्यु की इस भस्म को नदी ने अपने ऊपर ग्रहण किया और शिवजी बालक की तपर्या से प्रसन्न हुए तथा उसे अपने दर्शन कराए। तब उपमन्यु ने प्रसन्न होकर भक्ति का वरदान दिया। वह उपमन्यु वे हैं जिन्होंने श्रीकष्ण को पाशुपत व्रत का ज्ञान दिया जिससे उन्हें पुत्र की प्राप्ति हुई।

(उत्तरार्द्ध)

उपमन्यु और श्रीकृष्ण के संदर्भ को संक्षेप में जानकर मुनियों ने उसे विस्तार से जानने की प्रार्थना की। तब वायुदेव ने उन्हें बताया-एक बार श्रीकृष्ण पुत्र की प्राप्ति के लिए मुनियों के आश्रम में गए तो वहां उन्होंने उपमन्यु को देखा। उपमन्यु अपने सारे शरीर पर भस्म लगाए हुए थे। माथे पर त्रिपुंड गले में रुद्राक्ष और सिर पर जटाजूट धारण किये हुए थे।

जब श्रीकृष्णजी ने उनसे प्रार्थना की तो उन्होंने श्रीकृष्ण के शरीर में भस्म का लेपन किया और बारह महीने व्रत कराकर गाशुपत ज्ञान का उपदेश दिया। उपमन्यु को श्रीकृष्ण ने गुरु मान लिया और उसी वकार तप किया जिस तरह उपमन्यु ने बताया था। श्रीकृष्ण के तप से प्रसन्न होकर वार्वती सहित शिवजी प्रकट हुए। श्रीकृष्ण ने दोनों की आराधना की और पुत्र-प्राप्ति 51 वरदान पाया। इस वरदान के फलस्वरूप श्रीकृष्ण ने अपनी पत्नी जांबवती से साम्ब नाम के पुत्र को उत्पन्न किया।

श्रीकृष्ण और उपमन्यु के बीच शिव-भक्ति को लेकर बहुत विस्तारपूर्वक संवाद हुआ। इस सवाद में श्रीकृष्ण ने उपमन्यु से तत्त्वज्ञान समझाने का निवेदन किया धा। उपमन्यु ने श्रीकृष्ण के कहने पर पशु, पांश, बंधन. मोक्ष और पाशुपत आदि का तत्त्व समझाया-

यह सारा जगत शिव की मूर्ति से व्याप्त है और शिव स्वयं अपनी मूर्तियों में व्याप्त हैं। इसके अतिरिक्त यह विश्व ब्रहा, रुद्र. महेश और सदाशिव इन पांचों मूर्तियों में व्याप्त हैं। पांच मूर्तियां और हैं। ईशान, पुरुष, अघोर, वामदेव और सद्योजात। इनमें ईशान मूर्ति सर्वप्रधान है। और क्षेत्रज्य कहलाती है। यह मूर्ति गणी. श्रोत्र, शब्द और आकाश की अधिष्ठात्री है। यही मूर्ति मूर्तिमान सथानों की रूपरेखा में पुरुष कहलाती है और वह तत्त्व, हाथ-स्पर्श और वायु की मालिक है।

और वह आख़ी पैर, रूप तथा अग्नि की मालिक है। वामदेव मूर्ति औंकार का आश्रय लेकर रहती है और वायु, रसना. रस तथा जल की अधिष्ठात्री है। सद्योजात मूर्ति मन का आश्रय लिये हुए है और वह नाक. गंध और पृथ्वी की अधिष्ठात्री है। शिवजी की आठ मूर्तियां हैं और इनमें विश्व इस तरह से समाहित है जैसे किसी एक सूत्र में मणियां पिरोई हुई हों। इन मूर्तियों के नाम इस प्रकार हैं-महेश, महादेव, सर्व भव, रुद्र, भीम, उग्र, पशुपति और ईशान। ये अपने-अपने रूप में

चराचर विश्व, चंद्रमा, भूमि, जल, अग्ने, आकाश, वायु, क्षेत्रज्य और सूयं को धारण करते हैं। इस विश्व में महादेवी साक्षात् सती हैं और महादेव शंक्तिमान हैं। शक्तिमान से क्रिया शक्ति से प्रकट होकर नाद बिंन्दु सदाशिव देव, महेश्वर, शुद्ध विद्या, शिव की वाणी शक्ति कहलाती है, और वही वर्ण और स्वरूप में मात्रिका है। फिर उस अनंत के समावेश से भाया, काल, नियति, कला, राग और पुरुष उत्पन्न होते हैं। पुरुषों के साथ उनकी शक्तियां भी उत्पन्न होती हैं और इसलिए ये सारा स्थावर जंगम शक्तिमय हैं। और उसी के योग से शिव शक्ति महत्त्वपूर्ण है। शिव और शिवा के बिना यह जगत उत्पन्न नहीं हो सकता। और शिवा और शिव के स्त्री-पुरुष होने के कारण यह सारा संसार स्त्री-पुरुषमय है।

इस विश्व में सभी पुलिंग महेश्वर हैं और सभी स्त्रीलिंग महेश्वरी की विभूतियां हैं। शिव-महेश्वर और शिवा माया है। यह सत्य है कि संपूर्ण भाव से शिव की शरण में गया हुआ भक्त ही परम तत्त्व को जान पाता है और जो उसे नहीं जानता वह चक्र के समान अनेक योनियों में भ्रमण करता रहता है। शिव सूर्य की कांति के समान अपनी इच्छा को समस्त संसार में प्रकाशित करते हैं।

और उसी के समान स्वाभाविक एकरूपा शक्ति इच्छा, ज्ञान क्रिया आदि के रूप में विद्यमान रहती है। प्रज्ञा, श्रुति और स्मृति स्वरूपा शिवा विद्या है और शंकर विद्यापति। शक्तिमान की शक्ति चराचर ब्रह्मांड को मुग्ध भी करती है और मुक्त भी। शक्तिमान और शक्ति का संबंध अटूट है और मुक्ति लाभ करने के लिए ज्ञान और कर्म की अपेक्षा भक्ति अधिक उपयोगी और लाभदायक होती है। शिवजी की भक्ति से सर्वोत्तम प्रसाद मिलता है।

उस प्रसाद से मुक्ति प्राप्त होती है और मुक्ति से आनंद। भक्ति में भी सेवा भाव से की गई भक्ति अधिक लाभकारी होती है। सेवा दो प्रकार की होती है-सांग और निरंग। जब मन में शिवजी के स्वरूप का चिंतन किया जाता है तो वह मानसिक सेवा होती है और जब पंचाक्षर मंत्र का उच्चारण करते हुए जाप किया जाता है तो वह वाचिकी भक्ति होती है। षोड्शोपचार से की जाने वाली कर्मकांडी पूजा शारीरिक कहलाती है।

श्री कृष्णजी ने उपमन्यु से कहा कि अब आप मुझे वह ज्ञान सुनाने की कृपा करें जो भक्तों का उद्धार करने वाला है और शिवजी ने उसे वेद के सार रूप में दिया है। उपमन्यु बोले-इच्छा होने पर स्याणु, शिव स्वयं आविर्भूत हुए और फिर उन्होंने ब्रह्मा को उत्पन्न करके उसे सृष्टि की रचना का आदेश दिया। ब्रहा ने सृष्टि की रचना की। वर्णाश्रम आदि रचना की व्यवस्था की। उसके बाद उन्होंने यज्ञ के कार्य के लिए सोम को बनाया। सोम से स्वर्ग को और स्वर्ग से विष्णु तथा इन्द्र आदि देवताओं की उत्पत्ति हुई। जब उनका ज्ञान ईश्वर के द्वारा हरण कर लिया गया तो वे देवता उनसे पूछने लगे कि आप कौन हैं तब रुद्र ने अपना परिचय इस प्रकार दिया। मैं ही पूरातन पूरुष हुं सबका नियंता हूं और मूझसे भिन्न कोई नहीं। न कोई

मुझसे बड़ा है और न मेरे समान। यह कहकर रुद्र अंतध्योन हो गए और इससे देवता घबरा गए। देवताओं ने उनकी स्तुति की तब प्रसन्न होकर शिवजी पार्वती सहित देवताओं के समाने प्रकट हुए। तब देवताओं ने उनसे पूछा कि हे भगवन्! आप यह बताएं कि आपकी पूजा की विधि क्या है और आप किस प्रकार प्रसन्न होते हैं और आपकी पूजा का अधिकार किस-किसको है। इस पर शिवजी ने पार्वती की ओर देखा और देवताओं को अपना सर्व तेजमय, सर्वगुण संपन्न आठ बांहों वाला तथा चार मुख वाला स्वरूप दिखाया।

देवताओं ने उनके तेज को अनुभव किया तथा महादेव को सूर्य और महेश्वरी को चंद्रमा समझकर उन दोनों की आराधना की। इसके बाद सूर्य मंडल में स्थित शिव ने देवताओं को सारा ज्ञान समझाकर स्वयं को अंतर्निहित कर लिया। उस ज्ञान से तीन द्विजाति-ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य को पूजा का अधिकार जानकर देवता लोग स्वर्ग को चले गए। इससे यह सिद्ध होता है कि शूद्रों को शिव की पूजा का अधिकार नहीं। बहुत समय के बाद जब वह शस्त्र विलुप्त हो गया तो परमेश्वरी ने चंद्रभक्ति को कहकर उसे पुनः प्रकट कराया और इस शास्त्र को मैंने अगस्त्य और दधीचि से जाना। फिर हमसे वसिष्ठ आदि मुनियों ने यह ज्ञान प्राप्त किया। इसी परंपरा में योगाचार्य ब्यासजी का अवतार हुआ।

इससे आगे एक अन्य संवाद सुनाते हुए उपमन्यु ने कहा कि एक बार महेश्वरी ने महेश्वरजी से पूछा कि आप बुद्धि वाले और कम शक्ति वाले जीवों पर किस प्रकार अनुरक्त हो जाते हैं ? महेश्वरी का प्रश्न सुनकर महेश बोले कि हे देवी! में ज्ञान, कर्म, जप, समाधि, धन आदि के वश में नहीं होता। में तो केवल प्रेम और श्रद्धा के वश में होता हूं। जो व्यक्ति वर्णाश्रम धर्म को प्रालन करता है उसकी मुझमें श्रद्धा सहज ही हो जाती है क्योंकि ब्रह्मा ने मेरी आज्ञा से ही वर्णाश्रम धर्म की स्थापना की। और इसलिए इसका पालन करना ही श्रद्धा है और उसका उल्लंघन कर देना ही अश्रद्धा है। जो व्यक्ति वर्णाश्रम धर्म का पालन करता है और मेरे बनाये हुए मार्ग से मल माया से मुक्त हो जाता है वह मेरे लोक में स्थान पा लेता है।

ज्ञान, क्रिया, चर्या और योग सनातन धर्म-ये चार प्रमुख पाद है। पशुपति का तत्त्वबोध ज्ञान छ: मार्गों द्वारा शुद्धि, क्रिया, वर्णाश्रम धर्म के अनुकूल मेरी अर्चना, चर्या और मुझमें चित्त लगाकर अन्य वृत्तियों का निरोध करना ही योग कहलाता है। चित्तवृत्ति का निरोध बहुत उत्तम है लेकिन सामान्य प्राणी ऐसा नहीं कर पाता। योग का आधार वैराग्य है। वैराग्य से ज्ञान और ज्ञान से ही योग होता है। योग को मुक्ति के साधन के रूप में जानना चाहिए।

इससे आगे उन्होंने बताया कि मन, वाणी तथा शरीर के भेद से मेरा भजन तीन प्रकार का है। मुझमें मन लगाना, मानसिक भजन कहलाता है, इस भजन को ही तप, कर्म जप, ध्यान और ज्ञान से पंचविद कहा गया है। वाणी द्वारा मेरे नामों का उच्चारण किया जाता है और वह भजन वाणी के रूप का है। त्रिपुंड और चिह धारण करना शारीरिक भजन में आता है। केवल मेरी पूजा करना कर्म के अंतर्गत आता है और मेरे लिए शरीर को कष्ट देना तप के अंतर्गत आता है। ओंकार अथवा पंचाक्षर मंत्र का जाप करना जप के अंतर्गत आता है और मेरा यान शास्त्रों के अर्थ का बोध तथा मेरा रूप-चिंतन ही ज्ञान कहलाता है। हे महेश्वरी! आंतरिक शुद्धि ही सबसे बड़ी शुद्धि है और यह शुद्धि अथवा शुचिता मेरे भजन से ही प्राप्त होती है।

इसके बाद शिवजी ने पार्वती को वर्ण-धर्म बताया। उन्होंने कहा कि क्षमा. शांति, संतोष, सत्य. चोरी न करना, ब्रह्मचर्य, ज्ञान, वैराग्य भस्म का सेवन करना, तथा निस्संगता-ये दस ब्राह्मणों के लक्षण हैं। इन दस के अतिरिक्त दिन में भिक्षा के लिए जाना और दिन में ही भोजन करना योगियों के लक्षण हैं। सब वर्णों की रक्षा और युद्ध में दुष्टों का दमन करना तथा शत्रु का नाश करना. ब्राह्मण की रक्षा करना क्षत्रिय का धर्म है। इसके अतिरिक्त गो-रक्षा और व्यापार तथा कृषि को संभालना वैश्य का धर्म है और शूद्रों का धर्म है-इन तीनों की सेवा करना।

गृहस्थ का धर्म अपनी धर्मपत्नी में ही रमण करना है। ब्रह्मचारी और यति का धर्म ब्रह्मचर्य पालन करना है। स्र्री का धर्म पति की सेवा है, पति की अनुमति मिलने पर ही स्त्री को चाहिए कि वह मेरा पूजन करे। पति की सेवा को त्यागकर मेरा व्रत करने वाली स्त्री भी नरकगामिनी होती है। विधवा स्त्री का धर्म है कि वह व्रत, दान, तप, पवित्रता बनाए रखते हुए भूमि पर सोए, ब्रह्मचर्य का पालन करे, शरीर पर भस्म का लेप करे, अधिकतम मौन रहे और अष्टमी, चतुर्दशी, पूर्णमासी और विशेष रूप से एकादशी को व्रत और उपवास करे।

उपमन्युजी श्रीकृष्ण से बोले कि हे श्रीकृष्ण! ॐ नमः शिवायः मंत्र ही वेदों का सार है और मुक्ति को देने वाला है। ॐ शब्द में देवाधिदेव, सर्वज्ञ महादेव विद्यमान हैं। नम शिवाय मंत्र में ईशान आदि सूक्ष्म ब्रह्मांड रहते हैं। वाच्यवाचक भेद से इस मंत्र में शिवजी हमेशा रहते हैं। इस मंत्र का जाप करने वाला निष्कलुष होकर संसार को पार कर जाता है। जाप की पांच विधियां हैं-वाचिक, उपांसुक, मानस, सगर्भ, व ध्यान। वाचिक जप का एक गुना और उपांसु जप का सौ गुना तथा मानस जप का हजार गुना फल होता है। सगर्भ मंत्र के आदि और अंत में ॐ का उच्चारण करना लाख गुना फल देने वाला होता है और ध्यान सहित जप से सगर्भ वाले जप के अनुपात में हजार गुना फल होता है।

किसी को वश में करने के लिए पूर्व की तरफ मुख करके जाप करना चाहिए। घात करने के लिए दक्षिण की तरफ मुख करके और धन की प्राम्ति के लिए पश्चिम की तरफ मुख करके तथा शांति पाने के लिए उत्तर की ओर मुख करके जाप करना चाहिए। जपकर्ता का सदाचारी होना आवश्यक है क्योंकि आचारहीन पुरुष लोक में निंदा का कारण होता है।

गुरु का कर्तव्य है कि वह शिष्य की परीक्षा लेकर उसकी शक्ति के अनुसार ही दीक्षा दे और उसका शोधन करे। गुरु गौरव से युक्त होने के कारण ही गुरु है। गुरु में ही शिव का निवास रहता है और शिव ही परम गुरु हैं। दोनों में भेद नहीं है और उनमें भेद करने वाला अनर्थ का भागी होता है।

तत्त्ववेत्ता शिव भक्त गुणवान स्वयं ही अपने शिष्य को मुक्ति प्रदान कर सकता है। यदि एक वर्ष तक गुरु से शिष्य को कुछ विशेष न मिले तो वह दूसरा गुरु कर सकता है लेकिन दूसरा गुरु करने पर भी उसे पहले गुरु की अवज्ञा नहीं करनी चाहिए। जो शिष्य किसी मोह के वश या भ्रमवश भी गुरु के विरुद्ध बोलता है। वह रौरव नरक का भागी होता है। स्त्रियों के लिए विधान यह है कि सधवा पति की आज्ञा से. विधवा पुत्र की आज्ञा से और कन्या पिता की आज्ञा से पूजा करे।

शिव शास्त्र के अनुसार नित्य नैमित्तिक कर्म करने का विधान इस प्रकार है-प्रातःकाल उठकर और शिवजी का ध्यान करे तथा सूर्योदय से पहले ही घर से बाहर जाकर दंत-धावन आदि करके शुद्ध वस्त्रों को धारण करे। इसके बाद शुद्ध और निर्मल स्थान पर बैठकर शिवजी की षोडशोपचार पूजा करे।

पूजा स्थान की पवित्रता बनाए रखने के लिए पवित्र जल से स्थान को धोना चाहिए और फिर पात्रों को शुद्ध करके निर्मल जल भरकर उसमें अक्षत, पुष्प और चंदन आदि डाले। इसके बाद विनायक और नंदीश्वर का पूजन करके शिवलिंग की आराधना करे। फिर पंचगव्य से लिंग को स्नान कराकर चंदन आदि से लेप करके सुंदर वस्त्र जनेऊ, मुकुट और आभूषण आदि भेंट करे। इसके बाद नीराजन पात्र को उठाकर तीन बार शिवलिंग के ऊपर घुमाएं और अंततः शिवजी को प्रणाम करके अपनी त्रुटियों के लिए क्षमा-याचना करे। शिव की पूजा से ब्रह्म का हत्यारा शराबी, चोर, जैसे महापापी भी पापमुक्त हो जाते हैं। वस्तुतः पापियों के उद्धार के लिए एकमात्र मार्ग शिव की पूजा है। शिवपूजा से कठिन मार्ग सरल हो जाते हैं।

उपमन्यु ने कहा कि अब मैं सबसे पहले लोक की सिद्धियों के क्रमों का निरूपण इसमें करता हूं। सबसे पहले हमें यंत्र और मंत्र के अर्थ का ज्ञान करने वाले मंत्र को सिद्ध करना चाहिए और कर्म में बाधा न पड़े। इसका उपाय करना चाहिए। भक्त को चाहिए कि वह पृथ्वी को गोबर से लीपकर उसमें आठ दलों वाला कमल बना सोने और रत्नों की मूर्ति बनाकर स्थापित करे फिर शंकर और पार्वती का आहान करके विल्व पत्रों से पूजा करे।

भक्त को चाहिए कि वह महादेव और पार्वती को श्वेत चंदन के जल से स्नान कराकर सफेद फूलों से उनकी पूजा करे फिर अपनी सामर्थ्य के अनुसार रत्नों से जटित शिवलिंग की स्थापना करे। फिर आरती उतारकर उसकी परिक्रमा करे। इस तरह पांच प्रकार की गंध से पूजा करने वाला मनुष्य शिव के लोक को पाता है।

एक समय विष्णुजी और ब्रह्मा में इस बात पर विवाद हो गया था कि उन दोनों में बड़ा कौन है। तब अनायास ही सहस्रों अग्नि ज्वालाओं से प्रकाशित एक दिव्य लिंग प्रकट हुआ जिसे देखकर वे आश्चर्यपूर्वक ऊपर-नीचे घूमने लगे पर उन्हें १००० वर्ष तक उसका पता नहीं चला। फिर उन्होंने उसी को आत्मा समझकर प्रणाम किया और अपना विवाद समाप्त किया।

ब्रह्मा और विष्णु दोनों ही उसे देखकर मोहित हो गए थे और उन्होंने उस लिंग की स्तुति की जिससे महादेवजी प्रसन्न हुए और प्रकट होकर उन्होंने बताया कि तुम दोनों मेरी माया से मोहित हुए हो और अपने-आपको भगवान समझ रहे हो। तुम्हारा अभिमान नष्ट करने के लिए ही मैं लिंग रूप में प्रकट हुआ हूं।

महादेव लिंग रूप की प्रतिष्ठा शुक्ल पक्ष में किसी भी दिन अपने अनुकूल लिंग निर्माण करके करनी चाहिए। गणेशजी का पूजन, स्नान और पांच स्थानों की मिट्टी तथा पंचगव्य द्वारा लिंग को स्नान कराना चाहिए फिर वेदों के साथ पूजन करके उसे जलाशय में ले जाकर अधिवासन करना चाहिए। हे श्रीकृष्ण! योग के मार्ग में भी अनेक बाधाएं आती हैं। सामान्य रूप से आलस्य, रोग, संशय, अहंकार चित्त का भटकना आदि विघ्न आते रहते हैं। साधक को इन्हें शांत करना चाहिए।

योगीजन हमेशा भगवान शंकर का ध्यान करते हैं और उसी से उन्हें अंतःकरण की शुद्धि प्राप्त होती है और सिद्धि मिलती है। मन का एकाग्र होना आवश्यक है और प्राणायाम से मन शांत होता है। शिवजी प्रसन्न होते हैं जिससे ज्ञानी और ध्यानी पुरुष संसार से पार हो जाता है। उपमन्यु की कथा को सुनाने के बाद सूतजी मुनियों से बोले कि हे मुनियो! उपमन्यु ने श्रीकृष्ण को ज्ञान योग समझाया और उस ज्ञान योग को वासुदेव ने मुनियों को सुनाया।

ज्ञान योग सुनकर मुनि लोग वासुदेव के प्रति नतमस्तक हुए और उसके बाद एक दिन प्रातःकाल सब नैमिषारण्य निवासी मुनियों ने सरस्वती में स्नान किया और फिर अपने-अपने धाम को चले गए। वहां जाकर उन्होंने गंगा का दर्शन किया और विश्वनाथजी के दर्शन से आनंद की प्राप्ति की। उस समय उन्होंने वहां एक तेज प्रकाश देखा जिसमें असंख्य पाशुवृत को धारण करने वाले मुनि थे। वे जल्दी ही जल में विलीन हो गए। यह देखकर सभी ब्रह्माजी के पास पहुंचे और ब्रह्माजी ने उन्हें सनत्कुमारजी के पास सुमेरु पर्वत पर ज्ञान-अर्जन करने के लिए भेज दिया।

सूतजी बोले कि हे मुनियो! सुमेरु पर्वत पर सभी मुनि पहुंच गए और वे सनत्कुमारजी के पास गए। वहां एक सुंदर तालाब के किनारे सनत्कुमारजी समाधि में लीन थे। मुनि लोग वहीं बैठ गए और जब उनकी आंख खुली तो उन्होंने मुनियों के आने का कारण पूछा। मुनियों ने सारा वृत्तांत सुनाया तब वहीं भगवान शंकर के गण और नंदीश्वर भी आ गए। वहां उन्होंने मुनियों को देखा और ज्ञान का उपदेश दिया और वहां बताया गया कि यह परम ज्ञान वेद सनत्कुमारजी ने व्यासजी को सुनाया और व्यासजी ने मुझे यह ज्ञान दिया और अब यह ज्ञान मैंने आप लोगों को सुना दिया है। शिवपुराण की कथा अनन्य फलदायिनी है। जो इसे सुनता है और शिवलिंग की स्थापना करके पूजा करता है उसे भोग और मोक्ष की प्राप्ति होती है।