The verses in Shiv Puran in Gujarati illustrate the profound philosophy of Shaivism.

Shiv Puran in Gujarati – વાયવીય સંહિતા

पूर्वाध

નૈમીષારણ્યના ક્ષેત્રમાં ગંગા અને યમુનાના સંગમ સ્થળ પર એક ખુબજ મોટા યજ્ઞુ અનુષ્ઠાન થયું. તેમાં વ્યાસજના શિષ્ય સુતજી પણ આવ્યા.મુનિયોએ સુતજીનુ સ્વાગત કર્યુ અને તત્વ જ્ઞાન સંભળાવવાની પ્રાર્થના કરી. સુતજીએ કહ્યું કે સંપૂર્ણ વિદ્યાઓમાં ચૌદ વિદ્યાનો સમાવેશ થાય છે.આ ચૌદ-ચાર વેદ, છ શાસ્ત્ર અને મીમાંસી ધર્મ શાસ્ત્ર, ન્યાય તથા પૃરાણ મળીને થાય છે.એમાં જ્યારે ધનુર્વેદ,આયુર્વેદ, ગંધર્વવેદ અને અર્થશાસ્રનં મેળળી

દેવામાં આવે તો અઠાર થઈ જાય છે.સુતજી એ બતાવ્યુ ક ભગવાન શંકર અઢાર વિદ્યાઓના જન્મદાતા છે અને તેમણે સૌથી પહેલા બ્રહ્માજને આ વિદા આપી અને પછી વિષ્ણુજીએ સંસારને રક્ષા માટે શક્તિ આપી.બ્રહ્માજીએ પુરાણોનો વિસ્તાર કર્યો અને પછી પોતાના ચાર મુખેથી ચાર વેદોની રચના કરી વેદો પછી બધા શાસ્રનની ઉત્પતિ થઈ.

વિષ્ગુજએ વેદ શાસ્ત્રનો ઉયોગ્યરૂપે વિસ્તાર કરવા માટે વ્યાસજીના રૂપમાં અવતાર લીધો તેમણે વેદોને ચારભાગમાં વિભાજીત કર્યા અને પછી ચાર લાખ શ્લોકોની રચના કરીને પુરાણોને સામાન્ય જન સુધી સુલભ બનાવ્યુ.એક સમયે બધા મુનિ ઈશ્વરિય સત્તાના રહસ્યોને ન જાંણતા હોવાથી બ્રહહ્માની પાસે ગયા. બ્રહ્માજીએ મુનિઓને બતાવ્યુ કે ભગવાન શંકરજ એકમાત્ર પરમેશ્વર છે અને હું તેમની ઈછ્છાથી જ પ્રજાપતિ પદ પામ્યો છું ભગવાન શંકરના ત્રણ રૂપ છે સ્થુથ, સુક્ષ્મ અને સુક્ષ्માતિ સુક્ષ्મ સ્થુળ રૂ૫ દેવોને સુક્ષ्મ યોગિઓને અને અતિસુક્ષ्મા તિસુક્ષ્મ રૂ૫ ભક્તોને દેખાય છે.ગુરનુ ખુબ મહત્ત્વ છે કારણ ક ગુરૂની કૃપાથી સાધકના માર્ગના વિધ્નો દુર થાય છે.

બ્રહ્માજીએ ઋષિઓને કહ્યું ક ઈજ્વરિય શિવતત્વને જાણવા માટે તમે લોકો યજનુ આયોજન કરો. યજની સમાપ્તિથી તમને શિવ તત્વનો મર્મ આવાહિત વાયુ દ્વારા સમજાવવામાં આવશે ત્યારબાદ તમે વારાણસીમાં જઈને શિવ પાર્વતીની પુજા કરી કલ્યાણના માર્ગને પ્રાપ્ત કરશો. હું તમને મનોમય ચક્ર આપુ છું તમે તેની પાછળ પાછળ જાવ જયાં તેની નેમી તુટી જાય ત્યાં એક મોટા યજનુ આયોજન કરો.

ચક્ર નૈમિષારણ્યમાં ૫ડયુ અને ત્યાંજ યજ કરવામાં आव्यो. યશ્ઞ સમામ્ત થતા વાયુદેવ પ્રગટ થયા અને તેમણે મુનિઓએ શિવતત્વને સમજાવવાનુ નિવેદન કર્યુ ત્યારે વાયુદેવે તેમને બતાવ્યુ કે શ્વેતરૂપ એકવીસમાન કલ્પમાં વિર્યના નિર્માણ માટે બ્રહ્માજીએ ઘોર તપ કરીને શિવજીને પ્રસન કર્યા શિવજી પ્રસન્ન થયા અને તેમણે બ્રહ્માજને બ્રહ્મ જાન આપી તે બ્રહ જાનને में પોતાના તપના બળ પર બ્રહ્માજી પાસેથી મેળવ્યુ આ જાન પશુ, પાશ અને ગતિની સંજાવાળા છે.

ક્ષર મ્રકૃતિ માયા છે અને તેના મૂળ કર્મથી યોગ રાખવાવાળો પુરૂષ છે. આ માયા શિવજીની જ શક્તિ છે ચિદ્રરૂપ માયાથી આવૃત થનાર છે અને આવૃત કરવાવાળા છે શિવના દ્વારા ઉત્પન્ન મલ તે ક્પ્પિ છે. આ ચિદ્રૂપ જીવ કર્મફળ ભોગવવા માટે માયાથી આચ્છાદિત થઈને મૂથ વગેરેથી ઉત્પન્ન થાય છે અને મલના વિનાશ થવાથી મુક્ત થર્ઈ જા.ય છે.

પુરૂષને જાન ઉત્પન્ન કરાવવા વાળી શક્તિ એક વિદ્યા છે. ક્રિયા તેની કલા છે કાળ તેનો રાગ પ્રવર્તક અને દેશ ભક્તિ તેનુ નિયમન કરવાવાળી છે સત્ રજ અને તમ રૂપ પ્રકૃતિ જ અવ્યક્તનુ કારણ છે કલા ક્રિયાત્મક છે અને ઈશ્વરીય શક્તિને વ્યજંતિ કરવાવાળી છે તેનાથી સૃષ્ટીના પહેલા અનભિવ્યક્તિ હતા અને સૃટીની દશામાં અભિવ્યક્તિ થર્ઈ અને આ અભિવ્યક્તિમાં વિમોહિત આત્મા ત્રણેય ગુછોનો ભોક્તા છે આ આત્મા બુધ્ધિ,ઈન્દ્રિય શરીરથી અલગ છે કારણ સહિત તેનુ જ્ઞાન ખુબજ અઘરૂ છે આત્મા સર્વવ્યાપ્ત હોવા છતાં પણ જોઈ શકાતો નથી અને ન તો ગ્રહણ કરી શકાય છે તે નો માત્ર અનુભવ જજ કરી શકાય છે.

આ શરીર દુ:ખોને પ્રામ કરતા નાશ થર્ઈ જનારૂ છે આત્મા અનેક શરીરોમાં રહે છે અને એક શરીરના જીર્ક થવાથી બીજાને પ્રામ કરી લે છે.આ આત્મા શરીરથી કયારેક સંયુક્ત હોય છે. ક્યરરકક વિભક્ત જે અજ્ઞાની છે તે સુખ છ્રઃનો વિષય હોવાને કારણે સ્વર્ગ-નર્કમાં જાય છે. પરમાત્માની પ્રેરણાથી ભરેલા પશુ મતલબ જવરર્તા રૂપમાં દેખાય છે. પરંતુ તે કર્તા હોતા નથી. કત્તા तो પરમેશ્વર છે.

પરમાત્મા ક્ષર અને અક્ષરના સંયોગથી સંપૂર્ણ દ્રશ્ય અને અદ્રશ્યને પ્રગટ કરે છે, ધારણ કરે છે અને તે પોતાનામાં વિશ્વ છે અને વિશ્યના વિનાશક છે. આ સંસાર એક વૃક્ષના રૂપમાં છે તેમાં સરખી અવસ્થાવાળ જ્રાત્મા અને પરમાત્મા નિવાસ કરે છે જીવાત્મા આ વૃક્ષના કડવા-મીઠા ફળ ખાય છે અને સુખ દુ:ખ વેઠે છે પરમાત્મા જ્રવાત્માના રૂપમાં જોતા રહે છે અનં દસેય દિશાઓમાં પોતાના તેજ પ્રકાશ કરતો સાક્ષીના રૂમાં સ્થિર રહે છે આજ પરબ્રહ છે, તેનાથી જ મૂનિઓએ જવાનુ છે એજ પરમેશ શંકર છે.

કાળની ઉંમર અથવા ગાળાનુ પ્રમાણ ધણુ જ અઘરૂ છે તેનુ પ્રથમ પરિમાણ નિમેષ છે ૧૫ નિમેષોની એક કાષ્ઠા,૩૦ કાષ્ઠાઓની એક કલા અને ૩૦ કલાઓનુ એક મૂર્સત અને ૩૦ મુરૂર્તોનો એક દિવસ-રાત તથા ૧૫ દિવસરાતોનો એક પક્ષ+ થાય છે બે પક્ષો (શુક્ત અને કૃષ્ણ) નો એક મહિનો થાય

છે છ મહિનાઓનુ એક અયન થાય છે અને બે ઉતરાતયણ અને દક્ષિણાયન અયનોનુ એક વર્ષ થાય છે. મનુષ્યનુ એક વર્ષ દેવતાઓનો એક દિવસ થાય છે.આ પરિમાણથી મનુષ્યોના ઉ૬૦ વર્ષોના વીતવાથી દેવતાઓનુ એક વર્ષ થાય છે.દેવતાઓના વર્ષને અનુરૂ ૪૦૦૦ વર્ષનો સતયુગ, ૩૦૦૦ વર્ષનો ત્રેતા અને ૨૦૦૦ વર્ષોનો द્વાપર અને ૧૦૦૦ વર્ષોનો કલિયુગ થાય છે અને ૧૦૦૦ કલ્યોના વિતવાથી એક મન્વંતર થાય છે હજ સુધી વિતેલા

હજારો મન્વંતરોની ગણતરી શક્ય નથી. બ્રહ્માજીનો કલ્પ એક દિવસના બરાબર હોય છે અને હજાર કલ્પ એક વર્ષના સમાન બ્રહાજીને માટે આઠ હજાર વર્ષોની ગાળો એક યુગ હોય છે એક હજાર યુગોનો એક સવન થાય છે અને બ્રહ્માજીનુ આખુ આયુષ્ય ૩૦૦૦ સવન છે બ્રહ્માજી એક દિવસમાં ૧૪ ઈન્દ્ર હોય છે અને આખા આયુष्यમાં ૫ લાખ, ૪૦ હજાર ઈન્द्रोનો જન્મ અને નાશ થાય છે વિષ્ણુના એક દિવસમાં બ્રહ્માજીની રૂદ્રના એક દિવસમાં વિષ્ણુજીની તથાં ઈશ્વરના એક દિવસમાં રૂદ્રનું આયુષ્ય સમાપ્ત થાય છે.

સૃષ્ટીથી પ્રલય સુધી બ્રહ્માજની પુર્વાર્ધ અને પરાર્ધ વાળુ આખુ આયુષ્ય પુરૂ થઈ જાય છે.જયારે અવ્યક્ત આત્મા વિકાર ભર્યો થઈ્ઈ જાય છે ત્યારે તે પ્રધાન અને પુરૂષ ધર્મી થઈ્ઈ જાય છે તેનામાં તમોગુણ અને સતોગુણ સરખા પ્રમાણમાં રહે છે પરંતુ ગુણોની આ સમાનતા તેને તમોમય કરી દે છે અને તેના વિભાગ નથી થતા તે સમયે શાંત વાયુથી નિશ્ચલ જળમાં કંઈપણ ખબર પડતી નથી અને આ અજાણ્યા જગતની વગ્ચે મહે શ્વર પરમ મહે શ્વરી નિશ્ણાનુ સેવન કરે છે સવાર થતા જ પ્રકૃતીના પુરૂષના મધ્ય પ્રવૃષ્ઠ થવાથી મહે શ્વર મહાયોગથી આ બંનેને શ્રુમિત કરે છે. ત્યારે પરમ બ્રહ્મ મહેશ્વરની આજાથી સૃષ્ટીની ઉત્પતિ તથા પછી લય થાય છે

સૌથી પહેલા પુરૂષ અધિષ્ઠિત અવ્યક્તથી બુધ્ધિ વગેરેથી લઈને અનેક વિકાર ઉત્પન્ન થયા અને આ વિકારોથી અપ્રતિહિત શક્તિ અને અણીમાં વગેરે સિધ્ધિમાં સંપન્ન બ્રહભ્મા પછી વિષ્ણુ અને રૂદ્ર ઉત્પન્ન થયા. આ ત્રણેય દ્વવતા આ પુરૂષ પ્રકૃતિની આત્મા છે. જે જગતના સૃષ્ટા અને ઈશ્વર તત્વમાં રહેલા છે. ત્યારબાદ બુધ્ધિ ખ્યાતિ અને મતિ ઉત્પન્ન થયા પછી પાંચ કર્મેન્દ્રિયા પાંચ જાનેન્દ્રિયા અને અગિયારમુ મન મનના અહંકારથી ભુતાટી,તન્માત્રા અને તેનાથી શબ્દ પછી આકાશ પછી સ્પર્શ પછી વાયુ રૂપ તેજ અને તેજથી રસ, રસથી જળ જળથી ગંધ, ગંધથી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થઈ અને આ બાજુ પંચ મહાભૂતોથી ભર્યા આ જગત ઉત્પન્ન થયું.આ બધું મળીને એક અંડ ઉત્પન્ન

ગયો.એ અંડથી બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા.તેજ બ્રહ્મા સૃષ્ટિના કર્મમાં ચાર મુખવાળા વિભક્તિઓથી ત્રિગુણ,ચારથી ચતુવ્યૂહ કહેવાયા આ અંડને ચારેબાજુથી દસ ગણુ તેજ,તેજથી દસ ગણો વાયુ,વાયુથી દસ ગણુ આકાશ,આકાશને પંચભૂત, પંચભૂતને મહ તત્વ અને તેને પ્રકૃતિ ઢાંકેલા છે. સંપૂર્ણ બ્રહાંડ પ્રકૃતિની સાથે આવરણથી ઢંકાયેલા છે અને આ આવૃત સાપેક્ષ છે.સૃષ્ટિનું સર્જન પાલન અને સંહાર કરવાવાળા દેવ પરસ્પર એંકબીજાને ધારણ કરે છે.

બ્રહ્માજના એક દિવસમાં ચૌદ મન્વંતર હોય છે એ દ્રષ્ટીથી એ બધાનુ વર્ણન ન કરી શકાય.કારણ કे તે અસંખ્ય છે.વર્તમાન વારાહ કલ્પના ચૌદ (સાત સ્વયંભુ, તથા સાત સાવનિક) મન્વંતર છે. અને આ સમયે સાતમો મન્વંતર ચાલી રહ્યો છે. પહેલા કલ્પની સમાત્તીથી અગ્નિદેવે સંસારને સળગાવ્યો અને પછી પાણીથી ભરાયેલા જોઈને પિતામહ બ્રહ્મા નારાયણ સ્વરૂપે જળની ઉપરજ સુઈ ગયા.તેથીજ તેમનુ નામ નારાયણ પડ્યુ પછી સવારે મુનિઓએ તેમની સ્તુતી કરી તેમને જગાડ્યા.નારાયણે જાગીને જ્યારે પોતાને એકલા જોયા તો તેમણે શિવજીનુ સ્મરણ કર્યુ અને તેમને એ પણ ખબર પડી ક પૃથ્વી પાણીમાં હુબી ગઈ છે.તેથી પૃથ્વીના ઉધ્ધાર માટે તેમણે વરાહનુ રૂ૫ ધારણ કર્યુ અને રસાતલમાંથી પૃથ્વીને કાઢી.

જ્યારે બ્રહહાજીએ સૃષ્ટિની ચિંતા કરી તો સૌથી પહેલા તમો મોહ, મહામોહ, તામિર્ત, અંદ્ર અને અવિદ્યા આ પાંચેયનો પાદુર્ભાવ થયો અને પછી બીજના ધડાની જેમ અંધકારથી ઘેરાયેલુ જગત દેખાવા લાગ્યુ ત્યારબાદ આસ્છાદિત આત્માવાળા વૃક્ષ, પર્વત વગેરેની સૃષ્ટિ બની ત્યારબાદ તેમણે નવી સૃષ્ટિનો વિચાર કર્યો તો ત્રાંસી ચાલવાવાળી સૃષ્ટિ બની ત્યારબાદ ફરી તેમણે સાત્વિક દેવસૃષ્ટિ બનાવી પછી પિતામહે માનવ સૃષ્ટિની રચના કરી બ્રહ્માજીની પાંચમી અનુગ્રહ સૃષ્ટિ ચાર રીતે રહેલી છે. મહત્ત સૃષ્ટિ, તન્માત્રાઓની સૃષ્ટિ, વૈકારિક સૃષ્ટિ અને ક્રાન કર્મેન્દ્રિય સૃષ્ટિ એ સાથે તિર્થક સ્થાવર દેવ અને મનુષ્ય સૃષ્ટિ જોડાઈને આઠસૃષ્ટિઓ બને છે.

આ સર્ગોમાં બ્રહ્માજીએ સૌથી પહેલા સનત કુમારજને ઉત્પન્ન કર્યા. ત્યારબાદ તેમણે ઘણુ જ તપ કર્યુ ઘણા સમય સુધી તપ કરવા છતાં કોઈ ફળ ન મળતા બ્રહ્માજીની આંખમાં આંસુ આવી ગયા અને આ આંસુઓથી પ્રેતોની સૃષ્ટિ બની.ત્યારબાદ બ્રહ્માજને ઘણી ગ્લાની થઈ અને તેમણે પોતાનુ શરીર છોડી દીધુ. ત્યારે પ્રજાપતિ પ્રગટ થયા અને તેમનાથી અગિયાર રૂદ્ર પ્રગટ થયા અને સૃષ્ટિ રચનામાં જોડાઈ ગયા શિવજીએ બ્રહ્માજીમાં મ્રાછોનો સંચાર કર્યો.

આ બધા રૂપ. મહેશ્ચથી ઉત્પન્ન થયેલા છે.સાક્ષાત ભગવાન અનેકરૂપ ધારણ કરે છે અને આ ત્રણેય એકબીજાથી ઉત્પન્ન થાય છે. એક હોવા છતાં એકબીજાથી મોટા થવાની હોડમાં રહે છે.શિવથી વધારે શક્તિ માંગવાને કારણે બ્રહ્મા ત૫ કરે છે. મેઘવાહન કલ્પમાં ભગવાન વિષ્ઝુએ દેવતાઓને દસ હજાર વર્ષ સુધી સુખ આપ્યુ.જે જોઈને મહેશ્વરે તેમને સર્वોતમ ભાવથી અવ્યક્ત શક્તિ આપી. જ્યારે બ્રહ્મા પોતાની પ્રજામાં વૃધ્ધિ ન જોતા શિવજન શરણમાં જાય છે પછી મહેશ્વરની ઈચ્છાથી કાલસ્વરૂપ ભગવાન રૂદ્ર પુત્રના રૂપમાં મ્રગટ થઈને બ્રહાને અનુગૃહિત કરે છે.

બ્રહ્માજએ જ્યારે જોયુ તો મારી સૃષ્ટિ વધતી નથી તો તેમણે મૈયુન સૃષ્ટિ કરવાનો વિચાર કર્યો પરંતુ શિવે નારી જાતને ઉત્પન જ કરી ન હતી ત્યારે બ્રહ્માજએ તપ કર્યુ અને શંકર અર્ધનારીશ્વરા રૂપમાં પ્રગટ થયા. તેમણે બ્રહ્માના મનની વાત જાણી લીધી અને એક પરમ શક્તિ દ્વેવીને ઉત્પત્ન કર્યા. આ દેવીની સામે બ્રહ્માજીએ મૈથુન સૃષ્ટિ પ્રારંભ કરવા માટે નારીકુળની ઉત્પતિની માગણી કરી આ શક્તિથી વ્રહ્માજી પોતાના આધા શરીરથી મનુ નામવાળા પુત્રને ઉત્પન્ન કર્યો અને બાકી અડધાથી શતરૂપા નામની ચ્રીને મનુ અને સતરૂપે પ્રિયઘ્રત અને ઉત્તનપાદ નામના બે પુત્ર આકૃતિ, દેવદુતિ અને પ્રસુતિ નામની ત્રણ કન્યાઓને ઉત્પન્ન કરી પ્રસુતિના લગ્ન

દક્ષ સાથે અને આકૃતિના રૂચી પ્રજાપતિ સાથે થયા આક્કૃતિના યજ અને દક્ષિણા પુત્રપુત્રીના રૂપમાં ઉત્પન્ન થયા અને પ્રસુતિને ચોવીસ કન્યા ઉત્પન્ન થર્ઈ તેમાં તેર કન્યાના ધર્મ સાથે લગ્ન કર્યા પછી બાકી અગિયાર કન્યાઓના ભૃગુ,રૂદ્ર વગેરે ઋષિઓ સાથે લગ્ન કર્યા.દક્ષ પ્રજપતિની પુત્રી જ પિતા દ્વારા પોતાના પતિના અપમાનને સહન ન કરી શકી.તેને કારણે યજની અગ્નિમાં ભસ્મ થઈ ગર.પછી તે હિમાલયના ધરમાં પ્રગટ થઈ્ઈ અને કઠરર ત૫ કરીને શિવને પતિના ३૫પમાં પ્રામ કર્યા.

ભૃગુએ ખ્યાતિથી વિષ્ણુ પ્રિયા લક્ષ્મી નામની એક પુત્રી અને બીધા ઘાતા,વિદ્યાતા નામના બે પુત્રોને જનન્મ આપ્યો.પછી ધાતા-વિદ્યાતાની પરંપરામાં હજારો પુત્ર ઉત્પન્ન થયા. જે ભાર્ગવ કહેવાયા મરિચીએ સંભૂતીથી ચાર પુત્રીઓ અને એક પુત્રને ઉત્પન્ન કર્યા.આ વંશમાં કશ્ય૫ ઋષિ ઉત્પન્ન થયા.અંગિરાએ સ્મૃતિથી અગ્નોથ અને સરભ બે પુત્રો તથા ચાર પુત્રીઓ અને સૃષ્ટિ રચનામાં જોડાઈ ગયા શિવજીએ બ્રહ્માજીમાં મ્રાછોનો સંચાર કર્યો.

આ બધા રૂપ. મહેશ્ચથી ઉત્પન્ન થયેલા છે.સાક્ષાત ભગવાન અનેકરૂપ ધારણ કરે છે અને આ ત્રણેય એકબીજાથી ઉત્પન્ન થાય છે. એક હોવા છતાં એકબીજાથી મોટા થવાની હોડમાં રહે છે.શિવથી વધારે શક્તિ માંગવાને કારણે બ્રહ્મા ત૫ કરે છે. મેઘવાહન કલ્પમાં ભગવાન વિષ્ઝુએ દેવતાઓને દસ હજાર વર્ષ સુધી સુખ આપ્યુ.જે જોઈને મહેશ્વરે તેમને સર્वોતમ ભાવથી અવ્યક્ત શક્તિ આપી. જ્યારે બ્રહ્મા પોતાની પ્રજામાં વૃધ્ધિ ન જોતા શિવજન શરણમાં જાય છે પછી મહેશ્વરની ઈચ્છાથી કાલસ્વરૂપ ભગવાન રૂદ્ર પુત્રના રૂપમાં મ્રગટ થઈને બ્રહાને અનુગૃહિત કરે છે.

બ્રહ્માજએ જ્યારે જોયુ તો મારી સૃષ્ટિ વધતી નથી તો તેમણે મૈયુન સૃષ્ટિ કરવાનો વિચાર કર્યો પરંતુ શિવે નારી જાતને ઉત્પન જ કરી ન હતી ત્યારે બ્રહ્માજએ તપ કર્યુ અને શંકર અર્ધનારીશ્વરા રૂપમાં પ્રગટ થયા. તેમણે બ્રહ્માના મનની વાત જાણી લીધી અને એક પરમ શક્તિ દ્વેવીને ઉત્પત્ન કર્યા. આ દેવીની સામે બ્રહ્માજીએ મૈથુન સૃષ્ટિ પ્રારંભ કરવા માટે નારીકુળની ઉત્પતિની માગણી કરી આ શક્તિથી વ્રહ્માજી

પોતાના આધા શરીરથી મનુ નામવાળા પુત્રને ઉત્પન્ન કર્યો અને બાકી અડધાથી શતરૂપા નામની ચ્રીને મનુ અને સતરૂપે પ્રિયઘ્રત અને ઉત્તનપાદ નામના બે પુત્ર આકૃતિ, દેવદુતિ અને પ્રસુતિ નામની ત્રણ કન્યાઓને ઉત્પન્ન કરી પ્રસુતિના લગ્ન દક્ષ સાથે અને આકૃતિના રૂચી પ્રજાપતિ સાથે થયા આક્કૃતિના યજ અને દક્ષિણા પુત્રપુત્રીના રૂપમાં ઉત્પન્ન થયા અને પ્રસુતિને ચોવીસ કન્યા ઉત્પન્ન થર્ઈ તેમાં તેર કન્યાના ધર્મ સાથે લગ્ન કર્યા પછી બાકી અગિયાર કન્યાઓના ભૃગુ,રૂદ્ર વગેરે ઋષિઓ સાથે લગ્ન કર્યા.

દક્ષ પ્રજપતિની પુત્રી જ પિતા દ્વારા પોતાના પતિના અપમાનને સહન ન કરી શકી.તેને કારણે યજની અગ્નિમાં ભસ્મ થઈ ગર.પછી તે હિમાલયના ધરમાં પ્રગટ થઈ્ઈ અને કઠરર ત૫ કરીને શિવને પતિના ३૫પમાં પ્રામ કર્યા. ભૃગુએ ખ્યાતિથી વિષ્ણુ પ્રિયા લક્ષ્મી નામની એક પુત્રી અને બીધા ઘાતા,વિદ્યાતા નામના બે પુત્રોને જનન્મ આપ્યો.પછી ધાતા-વિદ્યાતાની પરંપરામાં હજારો પુત્ર ઉત્પન્ન થયા. જે ભાર્ગવ કહેવાયા મરિચીએ સંભૂતીથી ચાર પુત્રીઓ અને એક પુત્રને ઉત્પન્ન કર્યા.આ વંશમાં કશ્ય૫ ઋષિ ઉત્પન્ન થયા.અંગિરાએ સ્મૃતિથી અગ્નોથ અને સરભ બે પુત્રો તથા ચાર પુત્રીઓઉત્પન્ન કરી. પુલત્સ્યએ પ્રીતિથી દંતાગ્નિ પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો. જે અગત્સ્યા ના નામથી પ્રસિધ્ધ થયો.

થોડા સમય પછી પ્રજા વધવા લાગી અને શુંભ તથા નિશુંભ નામના દૈત્યો ઉત્પન્ન થયા આ हैત્યોએ ઈન્દ્રરાજને જીતીને સ્વર્ગ પર પોતાનુ અધિપત્ય જમાવી લીધુ આનાથી બ્રહ્માજ ઘણા ચિંતિત થયા અને તે શંકરની શરણમાં આવ્યા.ભક્તોના આગ્રહ કરવાથી ભોળાનાથ પાર્વતીની પાસે પહોંચ્યા અને નારી જાતિની નિંદા કરવા લાગ્યા. પાર્વતી બોલ્યા કે જો તમે નારીના નિંદનારા છો તો મારી સાથે કેમ રહો છો અને પાર્વતી એ તેમની પાસે તપ કરવા જવાની અનુમતિ માંગી. શિવજએ તેમને ઘણા સમજાવ્યા પરંતુ ઉમાને તે ભ્રમ થઈ ગયો ક શિવજીએ તેમના

કાળાપણાને કારણે નારીનુ અપમાન કર્યુ છે. તેમણે મોડે સુધી ત૫ કર્યુ ત્યાં એક સિંહ જે પહેલા ઉમાનુ માંસ ખાવા ઈં્છતો હતો તે તેમની સેવા કરવા લાગ્યો. આ બાજુ દાનવોથી ત્રાસીને દેવતાઓ ફરી બ્રહ્માજ પાસે આવી ગયા બ્રહ્માજીએ પાર્વતીની પાસ આવ્યા ત્યારે પાર્વતીજીએ તેમને કહ્યું ક શિવજીએ સૌથી પહેલા તમને ઉત્પન્ન કર્યા. તેથી તમે $જ$ મારા સૌથી પહેલા તમને ઉત્પન્ન કર્યા. તેથી તમે જ મારા સૌથી મોટા પુત્ર થયા અને પ્રજાની વૃધ્ધિ માટે ભગવાન શંકર તમારા મુખેથી પ્રગટ થયા આ નાતે તમે મારા સસરા થયા અને તમે મારા પિતા હિમાલયના પિતા છો તેથી તમે મારા પિતામહ થયા. મારા તપનો ઉદ્દેશ ગોરો વાન પ્રાપ્ત કરવાનો छे.

બ્રહ્માજીએ કહ્યું કે આ રૂપ પરિવર્તન તમે તમારી પસંદગીથી કરી શકો છો.આ સમયે તો તમે શુભ અને નિશુંભને મારવાની કૃપા કરો.પાર્વતી એ ગૌરીનુ ર૫ ધારણ કર્યુ અને ત્યાં ઉત્પન્ન કૌશિકી નામની કન્યા અનેક અસ્તશસ્ત્રને લઈને વિઘ્યાંચલની તરફ ચાલી નીકળી અને તેણે શુંભ-નિશુંભનો વધ કર્યો.ત્યારબાદ ગૌરી શિવજીની પાસે પાછા ફર્યા.શિવજએ તેમનુ સ્વાગત કર્યુ ઉમાએ કૌશીકી અને સિંહનો શિવજી સાથે પરિચય

કરાવ્યો ત્યારે શિવજીએ કૌशીકીને આરાધ્ય દેવીના રપમાં સિંહને નંદીના રૂપમાં પ્રતિષ્ઝિત કર્યા. શિવજએ વાસ્તવિક સ્વરૂપને જાણવા માટે ઋષિઓને પૂછયુ કે હે ભગવાન એ બતાવો કે વેદોમાં શિવનુ સ્વરૂપ સવર્થા નિર્ગુણ કહેવામાં આવ્યું છે અને તેને સગુણ પણ કહેવામાં આવે છે. તો આ સગુણ અને નિર્ગુણ રૂપ જેમાં સંસાર રહેલો છે બંને એકજ છે કે અલગ-અલગ એક વિચારવાની વાત એ છે કે જો આ પરમ તત્વછ બધા પર પ્રેમ કરવાવાળુ છે તો બધાને એક સાથે મુક્ત કેમ નથી કરતા? પ્રારબ્ધ અને કર્મજ બંને ઈશ્વર પ્રદત્ત છે. આ બંનેમાં મુખ્ય કોણ છે.

મુનિઓની વાત સાંભળીને વાયુદેવ બોલ્યા-શિવજી સર્વતંત્ર છે પરંતુ સ્વતંત્રનો શબ્દનો અર્થ નિરપેક્ષ છે. જે વ્યક્તિ અનુગૃહિતને પરતંત્ર બનાવશે. તેનાથી નુકસાન થશે. જયાં સુધી અગુણ અને નિર્ગુણનો પ્રશન છે.સગુણ દ્વારા જ નિર્ગુણની પ્રાપ્તિ શક્ય છે. લાકડીમાં જે રીતે અગ્નિ હાજર રહે છે. દેખાતી નર્થી તેજ રીતે પરસ્પર સગુણ-નિર્ગુણ રહે છે. શિવજી અનુગ્રહ વાળા છે.નિગ્રહ નહીં જ્યારે કોઈ દોષ કરે છે.

તો શિવજી તેમને દંડ કરે છે. જો શિવ પોતાના ઈશરત્વને દંડ અને કૃપાથી સ્થાપિત ન કરે તો ઈશ્વર કેવી રીતે કહેવાશે. જો પાપીને દંડ ન આપવામાં આવે તો તે વધારે પાપ કરશે અને આ રીતે વ્યવસ્થા બગડશે. મૂર્તિમાં શિવનુ ઐદ્વર્ય છે શિવનો આદેશ જ શિવત્વ છે અને તેમનુ હિત અનુચ્રહં જેવી રીતે આગ સોનાને પિગળાવી દે છે. અંગારને પીગળાવતી નથી એજ રીતે શિવજી વ્યક્તિઓ પર કૃપ કરે છે અને દુષ્ટોને छંડ કરે છે.

જ્ઞાન અને અદ્વર્યની વિષમતા ઉંચી અને નીચી સ્થિતિનુ કારણ હોય છે. દેવતાઓની આઠ યોનિઓ ઘણી ઉત્તમ છે.મનુષ્ય મધ્ય યોનિમાં છે અને પશુની પાંચ યોનિઓ હોય છે ઉંચામાં (ંંચી યોનિમાં જવાનુ મનુષ્યના પોતાના વશમાં છે. પશુની આત્માના પણ સત રજ અને તમ ત્રણ ભેદ હોય છે. જો આ બધા ભેદો અને ઉપભેદોના કર્તા શિવજીની આજાનુ પાલન કરતા નથી તે દુ:ખી રહે છે.

જાનના બે પ્રકાર હોય છે. પરોક્ષ અને પ્રત્યક્ષ જે વ્યક્તિ અસ્થિર છે.તેને પરોક્ષ અને જે સ્થિર હોય છે.તેને અપરોક્ષ અથવા પ્રત્યેક્ષ કહેવામાં આવે છે હેતુ અને ઉદ્દેશ પરોક્ષ જાન છે.અપરોક્ષ માટે અનુष્ઠાન કરવામાં આવે છે અને ત્યારે તે પ્રાપ્પ થાય છે.તે માટે પ્રયત્ન જરૂરી છે. પ્રત્યક્ષ જાન મેળવવા માટે મોક્ષ મેળવવા માટે શિવની આરાધના મુખ્ય છે.આ પાંચ પ્રકારની છે ક્રિયા,જ્ય, તપ, ધ્યાન અને જાન વેદો પ્રમાણે ઉત્તમ અને અધર્મ ધર્મના બે રૂપ છે. ઈતિહાસ પુરાણ બધામાં શિવની આરાધનાને પરમ ધર્મના ૩૫માં માનવામાં આવે છે.શિવનુ રૂદ્રનામ એટલા માટે પડ્યુ કે તે દુ:ખ સુખને દુર કરવાવાળા છે તેમને પિતામહં એટલા માટે કહેવામાં આવે છે કે તે મૂર્તિમાન પિતા છે અને તેમની હંમેશાથી વિષ્ણુ નામની સંજા સર્વવ્યાપક હોવાને કારણે છે તે સર્વજ છે અને કોઈ અન્ય આત્માને આધિન નથી તેથી પરમાત્મા છે.

શિવજીનુ વ્રત ચૈત્રી પૂનમે કરવામાં આવે છે. તેરસના દિવસે નહાઈધોઈને આચાર્યની પુજી કરવી જોઈએ પછી તેમની આજા લઈને વર્ત્ર ધારણ કરીને માળા અને ચંદન વગેરેને ધારણ કરીને કુશના આસન પર બેસીને હાથમં કુશ લઈને આજીવન, બાર વરસ,છ વરસ,એક વરસ, મહિનો,દિવસ જેટલા દિવસ સુધી ઈચ્છા હોય તે સંકલ્પ કરો. ત્યારબાદ પંચાક્ષરી મંત્રનો પાઠ કરો અને પછી છાણનો એક કુંડ બનાવી તેને અગ્નીમાં રાખો અને જ હવિષ્ય અન્ન છે તેનુ ભોજન કરો.

બીજા દિવસે પણ અઆજ રીતે કરવુ જોઈએ. પુનમના દિવસે પહેલા બે દિવસની જેમજ પુજા કરવી બે વાર આચમન કરીને માથાથી પગ સુધી ત્રિપુંડ ષોડસોપચાર પુજા કરો. પુજાના પહેલા આવરણમાં શિવ, ગણેશ અને બ્રહા,બીજા આવરણમાં વિધ્નોનો નાશ કરવાવાળા અને ત્રીજા આવરણમાં વિધ્નોનો નાશ કરવાવાળા અને ત્રીજા આવરણમાં શિવની આઈ મૂર્તિઓ અને ચોથા આવરણમાં ગણેશ, મહાદેવના તથા પાં.યમાં આવરણમાં દિશાઓના સ્વામીઓનુ ધ્યાન કરવુ જોઈએ. રાત્રિમાં જમીન પર સુવુ જોઈએ અને અપવિત્ર વસ્તુઓથી દુર રહેવુ જોઈએ.

જુના સમયમાં વ્યાધ્રયાદના પુત્ર ઉપમન્યુ પોતાના પહેલા જન્મથીજ સિધ્ધ હતા અને તેજ કારણે મુનિ થઈઈ ગયા હતા. એક વખત તેમણે પોતાની માતા પાસે દુધ માંગ્યુ તો માં એ બનાવટી ઘોળ-ધોળીને દુધના રૂપમાં આપી દ્વીધુ.જ્યારે બાળકે ઘુંટડો ભર્યો ત્યારે માતાને ફરિયાદ કરી ક આ દુધ નથી. ત્યારે માં એ બાળકને સમજાવ્યું કે દુધ તો શિવજીની કૃપાથી મળશે.

શિવજીને પ્રસન્ન કરો. માં એ એ પણ કહ્યું ક પંચાક્ષર, મંત્રનો જાપ કરો. ત્યારે તેમણે ભસ્મ આપી અને કહ્યું કે આ ભસ્મથી ધણી-બધી મુશક્લીઓ ટળી જાય છે બાળકે પોતાના મનમાં આ વાતને ધારણ કરીને ભુખ્યો જ સુઈ ગયો.અડધી રાત્રે દરવાજામાં જોયુ તો શિવજી દુધનુ પાત્ર લઈને ઉભા છે.તેને લાગ્યુ કે શિવજ તેને બોલાવી રહ્યાં છે.શિવજને બહાર સમજને તે બહાર આવ્યો પરંતુ તેને કંઈજ દેખાયુ નહી તે છતાં પણ ચાલતો જ રહ્યો. થોડે દુર જઈને તેને શિવમંદિર દેખાયુ અને તેણે વિચાયું ક શિવજ તેમાં છુપાયેલા હશે. તેથી તે અંદર ચાલ્યો ગયો.

ત્યાં જઈને શિવલિંગથી વીંટળાઈને વારેવારે પંચાક્ષર મંત્રનો જાપ કરવા લાગ્યો.થોડી વારમાં એક પિશાચ મંદિરમાં આવ્યો અને તે બાળકને ઉઠાવીને નજીકના પર્વતમાં ગુફામાં લઈ ગયો. તો બાળકને ખાઈ જવાની ઈચ્છા થઈ. પરંતુ જેવો તે બાળકને મોમાં નાખવા લાગ્યો તેવા જ એક અજગરે તેને ૩સી લીધો બાળકનુ ગળુ સુકાઈ ગયુ હતું છતાં પણ તેના મુખમાંથી શિવજીના મંત્રનો જાપ ચાલુ હતો તેનુ ત૫ એટલુ પ્રભાવશાળી હતું કે તેનાથી વ્યાકુળ થઈને દેવતા લોકો શિવજની પાસે ગયા અને શિવજએ તેમને આશ્વાસ આપી પાછા મોકલી દીધા.

થોડીવાર પછી ઈન્દ્રનું ३૫ ધારણ કરીને શિવજ ઉપમન્યુની પાસે ગયા અને તેને વરદાન માંગવા માટે કહ્યુ. त्यારે ઉપમન્યુ બોલ્યો के મને શિવ ભક્તિનુ વરદાન આપો.તેના પર શિવજ બોલ્યા ક તુ શિવજની ભક્તિ છોડીને કોઈ બીજ દેવતાની ભક્તિ કરો અને પોતાનુ ઈસ્છિત ફળ મેળવો શિવજની નિંદા સાંભળી બાળક ઉપમન્યુ ધછો દુઃ: થયો અને ક્રોધિત થર્ઈ ગયો. તેછે પોતાની ભસ્મને મંત્ર બોલીને ઈન્દ્ર ઉપર ફંકી દીધી ઉપમન્યુ નીસા ભસ્મને નદીએ પોતાની ઉપર શ્રહછ કરી અને શિવજ બાળકની તપસ્યાથી પ્રસન્ન થયા તથા તેને પોતાના દર્શન કરાવ્યા ત્યારે ઉપમન્યુ ખુશ થઈન ભક્તિ વરદાન આપ્યુ. તે ઉપમન્યુ એ છે.જેણે શ્રીકૃષ્ઝે પાશુપાત વ્રતનુ જાન આપ્યુ. જેનાથી તેમને પુત્રની પ્રાપ્તિ થई.

The recitation of Shiv Puran in Gujarati is a sacred tradition that unites devotees in their love for Lord Shiva.

Shiv Puran in Gujarati – ઉમા સંહિતા

મહાત્મા સુતજને ઋ ષી બોલ્યા તમે મને શિવજ અને પાર્વતીના અન્ય ગુપ્ત ચરિત્રો. સંભળાવવાની કૃપા કરો. સુતજીએ કહ્યું કે, હે મુનીઓ? શિવજીનું આ ચરિત્ર ઉ૫મન્યુએ કૃષ્ણને બતાવ્યુ હતું અને એજજ ચરિત્ર હું તમને લોકોને

એક વખત श्रीકૃષ્ણ કैલાસ પર્વત પર શિવજીને પ્રસન્ન કરવા માટે તપ કરવા ગયા. ત્યાં તેમણે ઉપમન્યુને ત૫ કરતા જોયા અને તેમને પ્રાર્થના કરી કे તે તેમને શિવચરિત્ર સંભળાવે. શ્રીકૃષ્ણની વાત સાંભળીને ઉપમન્યુ બોલ્યા है શિવજને પ્રસન્ન કરવા માટે બ્રહ્મા,વિષ્ણુ વગેરે અનેક દેવતાઓને મેં તપસ્યા. કરતા જોયા છે શિવજીની રૂપ અનુપમ છે અને તેમનુ મહાત્ય પણ અલૌકિક छ. શંકરજના

દિવ્ય રૂપને જોઈને મેં જ્યાર તેમના પુજી-અર્ચના કરી ત્યાર તેમણે વરદાન માંગવા કહ્યું. મેં વરદાનમાં માંગ્યુ કે મને ત્રણ કુળોનુ જાન થર્ઈ જાય. તમારામાં પ્રગાઢ ભક્તિ રહે અને પરિવારને હંમેશા દુત-ભાત મળતા રહે. શિવજ પાસે મારૂ માંગેલુ બધું મને સહજ ઉપલબ્ધ થઈ ગયુ. શ્રીકૃષ્ણના પુછવાથી ઉપમન્યુએ કહ્યું કે હું કંઈક અવિશિષ્ટ શિવભક્તોનુ વર્ણન કરતા શિવ અને શિવ ભક્તિનુ મહાત્મ્ય બતાવુ ધું.

હિરણ્યકશિયુએ એકવાર મહાદેવની આરાધના કરી દેવોના જેવુ ઐ શ્યર્ય મેળવ્યુ.આ કારણે તેણે અનેક દેવતાઓને પણ હરાવ્યા ત્યાં સુધી કे પ્રહલાદે ઈન્દ્રબને પરાજિત કર્યા અને ત્રણેય લોકો પર અધિકાર જમાવી દીધો. મહાદેવજીની પુજાથી જ યાજવલ્કયને ફાન ઈન્દ્રથી પરાજીત બાલખિલ્ય ઋષિઓને શિવજની કૃપાથી જ સોમરસનુ હરણ કરવાવાળા ગરૂડજને સહાયકના રૂપમાં પ્રાપ્ત કર્યા.ચિત્રસેન અને ગોપિકાપુત્રને મહાદેવને પુજાથી જ પરમસિધ્ધિ પ્રાપ્ કરી રાજા ચિત્રાંગદને શિવજીએે યમુનાથી બચાવ્યા અને ચંચુકાને પરમ ગતિ પ્રદાન કરી શિવજીએ જ મંદર બ્રાહ્મણ અને પિંગળા

આગ લગાવનારા, પણ નરકગામી હોય છે. ર્રીનો વેપાર કરવાવાળા, પાખંડી,કૃતધ્ની,સાર્વજનિક સ્થળોને અપવિત્ર કરવાવાળા, અશ્રિતોને પીડા આપનારા, ઘુસખોરી, પશુહિંસા વેપારમાં કપટ કુરતા કરવાવાળા નરકગામી થાય છે.
હે ષિઓ, મનુષ્ય પોતાના કર્મનુ ફળ જરૂ ભોગવે છે ખરાબ કામ કરનારા કોઈપણ એવા નથી જે યમલોકથી બચી શકે. ધર્માત્મા લોકો સૌમ્યમાર્ગ પૂર્વ દ્વામર જાય છે અને પાપી દક્ષિણ માર્ગથી યમલોક

જાય છે આ રસ્તો કઠોર પત્શરથી છરાની ધાર જેવો બન્લો હોય છે. એમાં કયાંય અંધકાર,કાદવકીચડ તપી બાલુ સિંહ, વરૂ વગેરે ભયંકર પશુ છે.અજગર, જોંક વગેરે પણ છે અને અહીંયા યમલોકમાં પાપી પ્રાણીને તેમના કર્મોનું ફળ આપવા માટે લાવવામાં આવે છે કોઈને ઉલટા લટકાવે છે અને કોઈને કામ,ગાલ, નાકમાં ખીલ્લા ઠોકે છે અને ઘણાને ખુબજ ધસડે છે એનાથી ઉંધુ શુભ આચરણ કરવાવાળી વ્યક્તિઓનું સ્વાગત કરવામાં આવે છે.

સનતકુમારજીએ ત્યારબાદ જુદા પ્રકારના પાપોની જુદી યાતનાઓનો પરિચય આપ્યો. તેમણે કહ્યું કે અસત્ય શાસ્ત્રમાં પ્રવૃતી કરવાવાળા દ્વિિ હારવ્ય નરકમાં જાય છે અને ત્યાં તેને તેજ હળથી ધાયલ કરવામાં આવે છે.માતાપિતા તથા ગુરને ભય દેખાડવા વાળાના મોંમાં વિષ્ટા નાખવામાં આવે છે. જે મંદિર, કુવા વગેરેને તોડે છે. તેને ધાણીમાં પીલવામાં આવે છે. સજ્જનો ની નિંદા સાંભળનારાના કાનમાં ખીલા ઠોકવામાં આવે છે ધર્મ ગ્રંથો, શિવલિંગો બ્રાહ્મણોને પગ લગાડવા વાળાના પગ કાપી નાખવામાં આવે છે. પિતાનુ તર્પણ ન કરવાવાળાને તમિસ્ત્ર નરકમાં જાય છે. આ બધાના વિરૂધ્ધ ઉત્તમ કર્મ કરવાવાળા લોકો યમલોકમાં સુખ મેળવે છે.

જે બ્રાહ્મણને ચાખડી આપે છે તે ઘોડા પર ચઢીને યમલોકમાં જાય છે. પુષ્પવાટિકા લગાવનારા પુષ્પક વિમાનથી અને દાન કરવાવાળા સુખયાનથી લઈ્ઈ જવામાં આવે છે અને ત્યાં સુખેથી રહે છે.અન દાન સમાન કોઈ્ઈ પૂણ્ય નથી અન્નને પ્રાણ કહેવામાં આવે છે. તેથી અન્નદા પ્રાણદાન છે. આવી વ્યક્તિઓને કોઈ અસુવિધા હોતી નથી. જળદાન પણ મહિમાવંતુ છે જળદાન આ લોક અને પરલોકમાં આનંદ આપનાર છે.એથી જ મનુષ્યએ તથાવ,

ક્રવ વગેરે ખોદાવવા જોઈએ કારણ દક દેવ પિતૃ, નાગ રાક્ષસ ગંધર્ સ્થાવર, શુલાદિક બધા જળનો સહારો લે છે આ રીતે વન-ઉપવનમાં વૃક્ષ લગાવવાનું પણ ઉત્તમ ફળ જાય છે એક જન્મમાં લગાવેલા વૃક્ષ બીજા જન્મમાં પુત્ર પ્રાપ્તિ કરાવે છે સતત્ય વચન પરમ કલ્યાણકારી છે.તપથી સ્વર્ગ, યશ,કામ, મોક્ષ, જાન-વિજ્ઞાન સૌભાગ્ય તથા રૂપ પ્રામ્ત થાય છે તપથી બ્રહ્મા, વિષ્ચુ અને રૂદ્ર સૃષ્ટીની રચના પાલન અને સહાર કરવામાં સામર્થ બને છે. વિશ્ધામિત્ર તપથી જ ક્ષત્રિયમાંથી બ્રાહ્ભપ બની ગયા.

સનતકુમારજી કહે છે જે રીતે સુર્ય, ચંદ્ર વગર સંસાર અંધકાર જાય છે એ રીતે પુરાણો વગર સંસારમાં અજ્ઞાનનું સામ્રાજય છે. પુરાણો દ્વારા જ અજાન દૂર થાય છે પુરાણ કહેવાવાળા પણ બીજાને પતનથી બચાવે છે. બ્રહ્મા વિષ્ણુ અને શિવપુરાણ વકતા હોવાથી પરમ પુજનિય છે. પુરાણ કહેવાવાળા પણ બીજાને પતથની બચાવે છે બ્રહ્મા વિષ્ણુ અને શિવપુરાણ વકતા હોવાથી પરમ પુજનીય છે. પુરાણોના જ્ઞાની વિદ્યાનોને સંતુષ્ટ કરવાવાળા મનુષ્ય સૌભાગ્યની ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે અને તેનાથી શિવલોક પ્રાપ્ત થાય છે શિવની કથા સાંભળનારા સાક્ષાત રૂદ્ર બની જાય છે.કલયુગમાં શિવપુરાણને કહેવા અને સાંભળવાથી મોટુ કોઈ પુણ્ય નથી.

સુતજી કહે છે કે બ્રહ્માંડને કારણે ધૂત અનામ તથા કાલભૂત વ્યક્ત અને અવ્યક્ત શિવજથી બે પ્રકારના બ્રહ્મા પેદા થાય છે. જો ચૌદ ભુવનવાળા બ્રહ્માંડની રચના કરે છે. બ્રહ્યાંડમાં સાત પાતાળ અને સાત ભૂતળ છે.સૌયજન વિસ્તારવાળા સાતા પાતાળના નામ અટલ,વિતલ,સુતલ, રસાતલ, તલ,તલાતલ અને પાતાળ એ સાતેય પૃથ્વીની નીચે છે અને આ લોકના મોટા મોટા મહેલ સોનાના અને રત્નોથી જડેલા છે એમાં દાનવ,દૈત્ય તથા નાગ અને રાક્ષસ જાતીઓ રહે છે અહીંની પ્રકૃતિ ઘણી સુંદર છે એ લોકોની ઉપર શૌરવ કતાલ, રોધ, રવણ, વિલોહીત કૃમિ, બિવસન વિગેરે અનેક પ્રકારના નર્ક છે તેના ઉપર

પૃથ્વી મંડલ છે. જેમાં જંબુ, પ્લવક્ષ,ક્રાંચ, પુઠકર, સાક, શાલ્મલી વગેરે દ્વીપ છે અનો લવણ, ઈક્ષરસ, દ્રુત, મધ, દુગ્ધ, દધિ અને જળના સાત સમુદ્ર છે એ બધાની વચ્ચે જમ્બુધ્વી છે જેની વચ્ચે સોળ યોજન ઉંચો ચોર્યાસી યોજન ઉંચો અને બત્રીસ યોજન પહોળો એક સ્વર્ણમયી કૈલાસ પર્વત છે તેના દક્ષિણમાં હિમકુટ અને હિમાલય તથા ઉતરમાં શ્વેત અને શૃंગોવાળા અન્ય પર્વત છે. તેમાં ભાર્ત વર્ષ નામનુ હજારો યોજન વિસ્તૃત મોટો દેશ છે તેની આગળ સુમેર દક્ષિણમાં હરિવંશ ઉતરમાં રમ્યક તથા સમાનાંતર હિરણ્યમ પર્વત છે. તેના પર ઉતરમાં કુરૂ વચ્ચમાં ઈલાવૃત અને મેરૂ પર્વત છે સમેરૂથી મળેલા-પૂર્વમાં મંદરાચલ, પશ્ચિમમાં વિપુલ અને દક્ષિણમાં ગંધમાદન અને ઉત્તરમાં સુયાશ્વ

ચાર પર્વત છે જાંબુના ફળને કારણે તેનુ નામ જમ્બુદ્વીપ પડયુ.કારણ કે તેના પત્થરો પર પડવાથી નીકળેલા રસથી જમ્બુરસની નદીના કીનારે રહેવા જાળા પ્રાણી પીડામુક્ત હોય છે સમુરૂના પૂર્વમાં ભદ્રાશ્ય, પશ્ચિમમાં કેતુમાલ અને તેમની વચ્ચે ઈલાવૃત વન છે તેના પૂર્વમાં ચૈત્રરથ પશ્ચિમમાં વિભરાજ અને ઉતરમાં નંદનવન તથા દક્ષિણમાં ગંધ માદન છે.

ભારત વર્ષ સાગરથી ઉત્પન્ન નવનો દ્વીપ છે દક્ષિણની તરફ હજારો યોજના ફેલાયેલા આ દ્વિપના પૂર્વમાં કિરાત ઉતરમાં તપસ્વી તથા દક્ષિણમાં યવન નિવાસ કરે છે. મધ્યમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય વૈદ્ર પોત પોતાનુ કાર્ય કરે છે. અહીંયા મલય મહેન્દ્ર, સુદામા, વિધ્ય, અક્ષય અને પરિપાત્ર તથા સહયય નામના સાત પર્વત છે. પરિયાત્રથી વેદ, સ્મૃતી, પૂરાણ વગેરે ઉત્પન્ન થયા છે. નર્મદા, સુરસા વગેરે સાત મહાનદીઓ સ્લિવાયની અનેક નદીઓ વિદ્યાચલમાંથી નીકળીને વહે છે ભારત વર્ષ જમ્મુ द्विવમાં श्रेष्ठ કર્મ અને કર્મભૂમી છે. મોટા પુણ્યથી અહીંયા મનુષ્ય જન્મ મળે છે.સ્વય ભગવાન અવતાર ધારણ કરીને અહીંયા વિચરણ કરે છે.

ચંદ્ર અને સુર્યની કિરણોના પ્રસાર સુધી પૃથ્વીને ભૂલોક કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વીના એક લાખ યોજનના ઘેરામાં સુર્યમંડળ છે જેમાં એક હજાર યોજનના ઘેરામાં સુર્ય રહેલો છે ચંદ્ર સુર્યથી એક લાખ યોજન ઉ૫ર છે. ચંદ્રની ઉપર દસ-દસ હજાર ઉપર ચારે તરફ ગ્રહોનુ મંડળ છે. પછી તેની આગથ બુઘ, પછી તેની આગળ શુક્ર પછી મંગળ અને પછી ગુર અને બધાથી ઉપર શનિ રહેલો છે તેનાથી એક લાખ યોજન ઉપર સપ્રષષિનુ મંડળ છે અને તેનાથી સાત હજાર યોજન ઉપર ધુઘની વચ્ચે ભૂલોક, ભુવ:લોક અને સ્વર્ગલોક છે ધ્રુવલોકની ઉપર મહલોક છે અને તેની છવીસ લાખ યોજન સુધી તપલોક છે અને ત્યાંથી ગણા દુર સત્યલોક છે.

શાન અને બ્રહચારી ભૂલોકમાં સિધ્ધિ અને દેવતા તથા મુનિ ભુવ:લોકમાં આદિત્ય પવન વસુ વગેરે સ્વર્ગ લોકમાં રહે છે. બ્રહ્માંડ ચારે બાજુથી અંડકટાહથી લપેટાયેલુ છે અને પાણીથી દસ ગણુ આગ,પવન,આકાશ,અંધારૂ વગેરે વ્યાપ્ત છે એના ઉપર મહાભૂતોનો વાસ છે ત્યારબાદ આ બ્રહ્યાંડને પ્રધાન. મહાતત્વોથી લપેટીને પરમ પુરૂષ રહેલો છે.

સનતકુમારજીએ ફરીથી બ્રહ્માંડ ઉપર લોકોનો પરિચય આપતા કહ્યું કे બ્રહ્માંડની ઉપર બે વૈક્કુંઠ છે એ વિષ્ગુજીનુ નિવાસ સ્થથ છે તેના ઉપર કુમાર લોકમાં કાર્તિકેય રહે છે તેના પછી ઉમા લોક છે જેમાં શિવ શક્તિ સુશોભીત છે તેની ઉપર સનાતન શિવલોક છે તેમાં મહેશ્વર,ત્રિગુણાતિત પર બ્રહ્મ રૂપમં સિમિત છે તેની પાસે જ ગૌલોક છે.જયાં નૌમાતા નીવાસ કરે છે અને કૃષ્ણજી ગૌસેવા કરે છે.

મનુષ્ય જ નહી પણ દેવ, ગધર્વ વગેરે જાતિઓનો પણ પરમ લક્ષ્ય શિવલોકની પ્રાપ્તિ છે પરંતુ આ પદ માત્ર મનુષ્ય જ પામે છે.કારણ કે તે જ એક કર્મયોની છે અન્ય તો ભોગયોનીઓ છે કર્મ જ મનુષ્યની વિશિષ્ટતા છે મનુષ્ય જ જો ઈચે તો તપથી શિવજને પ્રાપ્ત કરી શકે છે. બ્રહ્મા વિષ્ણુ વગેરે પણ તપમાં જ રહેલા છે.તપના ત્રણ પ્રકાર છે.સાત્વિક,રાજસીક, તામસિ.ક નિષ્કામ ભાવ અને હિતથી કરેલુ તપ સાત્વિક હોય છે. સાત્વિકની અંતર્ગત જ પુજા, વ્રત,દયા,કુપવાળી બનવાનું છે તેનાથી બધા ફળોની પ્રાપ્તિ થાય છે.

કામની ઉદેશથી કરેલુ તપ રાજ્સીક છે અભિષ્ક સિધ્ધિનો પ્રદાતાં છે પરંતુ બીજાના અનિષ્ટ માટે કરેલુતપ તામસિક હોય છે તે અનિચ્છનિય હોવા છતાં સિધ્ધી આપ છે છેવટે તે તપ તો છે જે પ્રાણાયમને સર્વોત્તમ સાત્વિક ત૫ કહેવામાં આવ્યુ છે. સનતકુમારજી કહે છે કે ભગવાન શંકરના અંશથી બ્રાહ્મણ, क्षત્રિય વગેરે ચારેય વર્ણ ઉત્પન્ન થયા છે. અને તેમની ઉત્કૃષ્ટતાનુ સર્વશ્રેષ્ઠ છે પરંતુ ક્ષત્રિયનો સંગ્રામ પણ તપની જ સમાન હોય છે.

વ્યાસજીએ કઘ્યું કે હે મુનિ હવે તમે જીવોના જન્મ, ગર્ભસ્થિત અને વૈરાગ્ય અંગે વિસ્તારથી બતાવોએ સાંભળીને સનતકુમારજી બોલ્યા કे જે રીતે અન્ન અને જળ પાક પાત્રમાં અલગ રહે છે અને પછી આગમાં ગર્ભ જળ બનીને રસ અને મળ બંનેમાં વિભક્ત થઈ્ઈ જાય છે તેજ રીતે ભોજન પણ રસ અને મળના રૂપમાં વિભાજત થાય છે. રસ આખા શરીરમાં પ્રસરી જાય છે અને મળના રૂપમાં બહાર નીકળે છે.આ બાર સ્થાન છે.

કાન, નાક, જીભ, દાંત, આંખ, લિંગ, ગુદા, મલાશય,કફ,સ્વેદ, મૂત્ર અને વિષ્ઠા હદય કમળથી યુક્ત નાડિયો દ્વારા રસ શરીરમાં પહોંચે છે અને જ્યારે આત્મા તેને પચાવી લે છે તો તે પહેલા ચામડી અને લોહી બને છે. તેના પછી રંવાટીવાળા, નખ વગેર ઉગે છે અને તેના પછી મજ્જનથી વિક્ક થઈને પ્રસવના હેતુ શુક્ર એટલે કे વીર્ય ઉત્પન્ન થાય છે. જીવની પ્રવૃત્તિ ગર્ભમાં હોય છે જ્યારે વીર્ય ર્ત્રીના લોહીમાં ભળી જાય છે.તે એક દિવસમાં કલિલ અને પાંચ રાતમાં પરપોટા સમાન હોય છે. સાત રાતમાં માંસપિંડ બની જાય છે અને બે મહિનાની અંદર ગરદન, ખભા, પીઠ,છાતી, ઉદર હાથ અને પગ બને છે ત્રીજા મહિનામાં

અંકુરસંધિ અને ચોથામાં આંગળીઓ પાંચમાં મોં અને નાક અને કામ છઠામાં દાંત કાન છિત્ર વગેરે સાતમામાં ગુદા, નાભિ વગેરે બને છે. આ રીતે માતાના ગર્ભમાં જીવ સાત મહિનામાં અંગ ઉપાંગોથી પૂર્ણ બની જાય છે અને પછી માતાના ભોજનના રસથી તંદુરસ્ત બનતુ રહે છે .માતાના ગર્ભમાં જ જીવને પોતાના અનેક જન્મોના સ્મરણથી સુખ-દુ:ખ અને દુ:ખથી ભરેલો હોય છે અને આ સંસારમાં ફરે છે.

માતાના ગર્ભથી બહાર આવીને તે ગર્ભ યંત્રની પીડાથી તો મુક્ત થઈ્ઈ જાય છે પરંતુ સંસારના મોહમાં પડી જાય છે.તેની પૂર્વ સ્મૃતિ નષ્ટ થઈ જાય छे. જીવ બાળપણમાં કંઈ પણ કરી શકે છે પરંતુ કરી નથી શકતો. પછી ધીરે ધીરે વધવાથી તે સંસારમાં સકત થઈ્ई જાય છે અને છુ:ખને જ સુખ સમજવા લાગે છે તેનો સૌથી અજ્ઞાન પૂર્ણ પ્રસંગ સ્ર્રીનો સંગ છે અને ર્રી બધા દોષોનુ ઘર છે. કેટલીયવાર કુળવાન અને સુશિક્ષિત પુરૂષ દ્વારા સુરક્ષિત હોવા છતાં સ્રીઓ મર્યાદામાં નથી રહેતી સ્ર્રીનો એક દોષએ પણ છે કे તે બીજા પુરૂષમાં આસક્ત થઈ્ઈ જાય છે અને અધમ સ્રીઓમાં આસક્ત બનીને મનુષ્ય પોતાનુ અનિષ્ટ કરે છે.

ત્યારબાદ સનતકુમારજીએ મૃત્યુ સુચક ચક્ર અથવા લક્ષણોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તેમના પ્રમાણે જ્યારે શરીર ચારેબાજુથી પીડા અને ઉપરથી લાલ થઈ જાય છે અને મુખ,કાન,આંખ,જીભ વગેરે બંધ થવા લાગે તો સમજી લેવુ કે છ મહિનામાં જ મૃત્યુ થવાનું છે. જો મનુષ્યને સુર્ય ચંદ્ર વગેરેનો પ્રકાશ ન દેખાય અને બધા પદાર્થ કાળા દેખાય તો છ મહિનામાં મૃત્યુ થર્ई શકે છે.

કાળ વાંચનની વિધી બતાવતા શિવજીએ પાર્વતીને કહ્યું કे આકાશ પંચભૌતિક શરીરમાં વ્યાપક છે અને બાકીના બધા તત્વ આકાશમાંથી ઉત્પત્ન થાય છે અને લીન થાય છે.કાળને કોઈ વંચિત નથી કરી શકતુ પરંતુુ આ વાતનો વિચાર કરે છે કે પંચભૂત જ્યારે ગુણ ગ્રહણ કરે છે તો જન્મ થાય છે અને જ્યારે ગુણોનો ત્યાગ કરે છે ત્યારે મૃત્યુ થાય છે.યોગી જ્યારે પોતાની તર્જનીઓથી પોતાના બંને કાન બંધ કરે છે તો તેને એક અગ્નિ પ્રેરીત તુમકાર शબ્દ સંભળાય છે એ શબ્દ સાંભળીને યોગી મૃત્યુને જીતી લે છે. વાયુને અંદર રોકવાનુ નામ મ્રાણાયમ છે તે ખુબજ શક્તિશાળી પ્રક્રિયા छे. જ્યારે મનુષ્ય વાયુને અંદર રોકે છે તે દિપકની જેમ અંદર તથા બહાર

પ્રકાશ કરે છે ધ્યાનમાં તપ્પર યોગી પરમ ધામ પહોંચીને ત્યાંથી પાછો ફરતો નથી.પ્રાણાયામનુ બીજુ રૂપ એકાંતમાં ચંદ્ર અથવછા સુર્યથી પ્રકાશીત પ્રદેશને નિરાલસ્ય થઈને ભૃદૃટીઓની વચ્ચે જોવુ અને હાથની આંગળીઓથી આંખો બંધ કરી ક્ષણિક ધ્યાન મેં તપ્પર રહેવુ છે આ રૂને અપનાવનાર યોગી ઈશ્વરિય જયોતીનો અનુભવ કરે છે અને તે મૃત્યુથી છુટી જાય છે.

ત્રીજુ રૂપ છે જભ જીભને તાળવામાં વાળીને લગાવવાનો અભ્યાસ કરવો તેનાથી જીભ લાંબી થાય છે અને તેમાંથી અમૃત ટપકે છે જે અમર કરી દે છે.ચોથો પ્રકાર તે છે જેમાં યોગી ઉંચો થઈને અંજલિ બાંધીને ચાંચના આકારવાળા મુખ મોં વાયુ પાન કરે છે એમાંથી કોઈપણ એક વિધિને અપનાવીને અમૃત તત્વ પામી શકાય છે.શંકરજએ પાર્વતીને કાળના જપનો એક અન્ય ઉપાય બતાવ્યો તેમણે કહ્યું કे સુર્ય અથવા સોમને પાછળ કરીને સફેદ ક૫ડા પહેરીને ધુપ વગેરેથી સુગંધિત थઈને ॐ નમો ભગવતે રૂદ્રાયનો જાપ કરી બ્રહ્મની પ્રાપ્તી થાય છે છાયા પુરૂષને જોઈને એક વર્ષ સુધી આ મંત્રનો જાપ કરનારને બધી સિધ્ધિઓ મળે छे.

શૌનક વગેરે ઋ પી પુન:સૃષ્ટિનુ રહસ્ય પુછવા લાગ્યા ત્યારે સુતજએ તેમને કહ્યું કે દરેક સમયે બ્રહ્માજી પર સૃષ્ટિને ઉત્પન્ન કરવાનો ભાર હોય છે. વિષ્ણુ પાલન કરે છે અને શિવ સંહાર છે સૃષ્ટિ-રચનાની ઈચ્છા પર સ્વયંભૂ પહેલા જળને ઉત્પન્ન કરે છે અને પછી તેના બીજ નાખે છે જેનાથી જળ પર નર અને તે નરનો પુત્ર નાર કહેવાય છે અને પછી જળમાં રહેલા અંડના બે ભાગ કરે છે.એક ખંડ આકાશ અને એક ખંડ ભુમી કહેવાય છે. પ્રભુ ચૌદ ભુવન બનાવે છે પછી જળના ઉપર રહેલી પૃથ્વી અને આકાશ દસ દીશાઓને મન વાણી,કામ,ક્રોધ,રતિ વગેરેને બનાવે છે.પછી

મરિચી,અંગીરા વગેરે સાત ષિઓને પછી પોતાના ક્રોધથી અગિયાર રૂદ્રોને તથા સનતકુમારોને ઉત્પન્ન કરે છે યજની વિધિ માટે બ્રહ્માજી ચાર વેદોનુ નિર્માણ કરે છે અને પછી પોતાના મુખેથી દેવતાઓલના વક્ષ સ્થળથી પિતૃઓને જંધારોથી મનુષ્યને અને નીચેના ભાગથી દૈત્યોને ઉત્પન્ન કરે છે આવુ કરવાથી પણ બ્રહ્માજીની પ્રજા વધતી નથી તેથી તે પોતાના શરીરના જ બે ભાથથી સ્ત્રી અને પુરૂષ કરે છે. ત્રી ભાગ શતરૂપા અને પુરૂષ ભાગ મનુ કહેવાય છે. મનુ-શતરૂપથી ઉત્પન્ન પ્રિયવ્રત અને અત્યંત તેજસ્વી પુત્ર ધ્રુવને જન્મ આપે છે.ત્યારબાદ ધ્રુવના બે પુત્ર થાય છે.પુષ્ટિ તથા ધાન્ય,પુષ્ટિના પાંચ

પુત્ર વૃશ, ઋ પુન્જય, વિત્ર વૃકલ અને તત્રસુ હોય છે તે સાથે જ ચાક્ષુસ નામનો એક પુત્ર ઉત્પન્ન થાય છે અને તે મનનુના નામથી વિખ્યાત થાય છે તે નવલા પત્નીથી દસા તોજસ્વી પુત્રે ઉત્પન કરે છે પુરૂ,માસ, શત ધુશ તપસ્વી,સત્યજીત,કવિ, અગ્નિષ્ટોમ, અતિ રાત્ર, મન્યુ અને સુયશ પુરૂષના છ પુત્ર અંગ,સુમનસ ખ્યાતિ, સ્મૃતિ, અંગીરાસ અને ગપ ઉત્પન્ન થાય છે.અંગો બેન નામનો એક પાપી પુત્ર થાય છે જેને ઋષિ પોતાના હુંકારથી મારી નાખે છે પછી બેનની પત્ની સુનીશાની પ્રાર્થના પર બેનના દક્ષિણ હાથને મથીને ઋષિ પૃથને ઉત્પન્ન કરે છે સુર્ય સમાન તેજસ્વી અને સાક્ષાત વિષ્ગુ નો અવતાર પૃથુ પ્રજા માટે

ગૌ રૂપીના મગધ,વિજીતાશ, હર્યશ્વ અને બર્હ વગેરે પુત્ર ઉત્પન્ન थाય છે. બાહ્ના જ પુત્ર પ્રજાપતિ ઉત્પન્ન થાય છે.તે મનથી ચરઅચર द્वિવપાદ અને ચતુષ્પાદ જોડાય છે તે હર્યથ્વ વગેરે દસ હજાર પુત્ર ઉત્પન્ન કરે છે જે નારદના ઉપદેશથી વિરકત થઈ્ઈ જાય છે દક્ષ ફરીથી શવલારવ નામના એક હજાર પુત્ર ઉત્પન્ન કરે છે તે નારદજી પ્રેરણાથી પુર્વજોના અનુગત થઈ જાય છે એના પર કૃધ દક્ષ નારદને સ્થિર રહીને રહેવાનુ સ્થાન ઉપલબ્ધ ન હોવાનુ તથા ભટકતા રહેવાનો શ્રાપ આપે છે તે ઉપરાંત દક્ષ અનેક કન્યાઓ ઉત્પન્ન કરીને ધર્મને,કશ્યપને અંગિરાને તથા સોમને પરણાવી દે છે જેનાથી દેવ, દૈત્ય વગેરે અનેક પુત્રો ઉત્પન્ન થાય છે અને તેનાથી આખુ જગત ભરાઈ જાય छે.

વૈવસ્વત મન્વંતરની સૃષ્ટિનુ વર્ણન કરતા સુતજી કહે છે- પ્રથમ સૃષ્ટીના ઉત્પન્ન થયેલા સપ્તર્ષીના ચાલ્યા જવાથી દિતી કશ્યપજીને પ્રસન્ન કરીને તેમની પાસે ઈન્દૂય્રહંતા પુત્ર માંગે છે. જેને કશ્યપજ સ્વિકાર કેર છે એક દિવસ ઉચ્ધિષ્ટ મુખ અને પગ ધોયા દગર ગર્ભવતી દીતીના સુઈ જવાથી ઈન્દ્ર તેના ગર્ભમાં પ્રવિષટ થઈ જાય છે અને તે પોતાના વજથી ગર્ભના સાત ભાગ કરી નાખે છે અને ફરીથી એક-એક ભાગ કરી નાખે છે ઈન્દ્રથી ભાઈચારો ઘોષિત કરવાથી ઈન્દ્ર તેમનાથી દવેષ છોડી દે છે તે ૪૯ મરૂત નામના દેવતા કહેવાય છે તેમના માટે પ્રજાપતિ બ્રહ્માજ રાજ્યોના વિભાગ કરીને બેન પુત્ર પૃથુ,સોમ,વરૂણ,વિષ્ણુ પાવક શુલપાણી મહાદેવ વગેરેને આ રાજ્યો પર પ્રતિષ્ઠિત કરે છે તે પૂર્વ દિશામાં વિરાજના પુત્રને દક્ષિણ દિશામાં કદર્મના પુત્રને પશ્ચિમ દિશામાં રજસુના પુત્રને અને ઉતર દિશામાં દુઘર્ષના પુત્ર અભિવ્યક્તિ કરે છે. સુતજી બોલ્યા-મુનિશ્વરો ભૂત ભવિષ્ય અને વર્તમાનમાં કુલ પંદર મનુ

પુત્ર વૃશ, ઋ પુન્જય, વિત્ર વૃકલ અને તત્રસુ હોય છે તે સાથે જ ચાક્ષુસ નામનો એક પુત્ર ઉત્પન્ન થાય છે અને તે મનનુના નામથી વિખ્યાત થાય છે તે નવલા પત્નીથી દસા તોજસ્વી પુત્રે ઉત્પન કરે છે પુરૂ, માસ, શત ધુન તપસ્વી,સત્યજીત,કવિ, અગ્નિષ્ટોમ, અતિ રાત્ર, મન્યુ અને સુયશ પુરૂષના છ પુત્ર અંગ,સુમનસ ખ્યાતિ, સ્મૃતિ, અંગીરાસ અને ગપ ઉત્પન્ન થાય છે.અંગો બેન નામનો એક પાપી પુત્ર થાય છે જેને ઋષિ પોતાના હુંકારથી મારી નાખે છે પછી બેનની પત્ની સુનીશાની પ્રાર્થના પર બેનના દક્ષિણ હાથને મથીને ઋષિ પૃથને ઉત્પન્ન કરે છે સુર્ય સમાન તેજસ્વી અને સાક્ષાત

વિષ્ણુનો અવતાર પૃથુ પ્રજા માટે ગૌ રૂપીના મગધ,વિજીતાશ્વ, હર્યશ્વ અને બર્હ વગેરે પુત્ર ઉત્પન્ન થાય છે. બર્હિના જ પુત્ર પ્રજાપતિ ઉત્પન્ન થાય છે.તે મનથી ચરઅચર દ્વિવપાદ અને ચતુષ્પાદ જોડાય છે તે હર્યશ્વ વગેરે દસ હજાર પુત્ર ઉત્પન્ન કરે છે જે નારદના ઉપદેશથી વિરકત થઈ્ઈ જાય છે દક્ષ ફરીથી શવલારવ નામના એક હજાર પુત્ર ઉત્પન્ન કરે છે તે નારદજ પ્રેરણાથી પુર્વજો ના અનુગત થઈ જાય છે એના પર કૃધ દક્ષ નારદને સ્થિર રહીને રહેવાનુ સ્થાન ઉપલબ્ધ ન હોવાનુ તથા ભટકતા રહેવાનો શ્રાપ આપે છે તે ઉપરાંત દક્ષ અનેક કન્યાઓ ઉત્પન્ન કરીને ધર્મને,કશ્યપને અંગિરાને તથા સોમને પરણાવી દે છે જેનાથી દેવ, દૈત્ય વગેરે અનેક પુત્રો ઉત્પન્ન થાય છે અને તેનાથી આખુ જગત ભરાઈ જાય છે.

વૈવસ્વત મન્વંતરની સૃષ્ટિનુ વર્ણન કરતા સુતજી કહે છે- પ્રથમ સૃષ્ટીના ઉત્પન્ન થયેલા સપ્તર્ષીના ચાલ્યા જવાથી દિતી કશ્યપજીને પ્રસન્ન કરીને તેમની પાસે ઈન્દૂય્રહંતા પુત્ર માંગે છે. જેને કશ્યપજ સ્વિકાર કેર છે એક દિવસ ઉચ્ધિષ્ટ મુખ અને પગ ધોયા દગર ગર્ભવતી દીતીના સુઈ જવાથી ઈન્દ્ર તેના ગર્ભમાં પ્રવિષટ થઈ્ઈ જાય છે અને તે પોતાના વજ્રી ગર્ભના સાત ભાગ કરી નાખે છે અને ફરીથી એક-એક ભાગ કરી

નાખે છે ઈન્દ્રથી ભાઈચારો ઘોષિત કરવાથી ઈન્દ્ર તેમનાથી દવેષ છોડી દે છે તે ૪૯ મરૂત નામના દેવતા કહેવાય છે તેમના માટે પ્રજાપતિ બ્રહ્માજી રાજયોના વિભાગ કરીને બેન પુત્ર પૃથુ,સોમ,વરૂણ,વિષ્ણુ પાવક શુલપાણી મહાદેવ વગેરેને આ રાજ્યો પર પ્રતિષ્ઠિત કરે છે તે પૂર્વ દિશામાં વિરાજના પુત્રને દક્ષિણ દિશામાં કદર્મના પુત્રને પશ્િમ દિશામાં રજસુના પુત્રને અને ઉતર દિશામાં દુઘર્ષના પુત્ર અભિવ્યક્તિ કરે છે. સુતજી બોલ્યા-મુનિશ્વરો ભૂત ભવિષ્ય અને વર્તમાનમાં કુલ પંદર મનુ

સ્વયંભુવ,સ્વારોચિષ, ઉત્તમ, તામસ, શૈત, ચાક્ષુસ, વૈવસ્તવ, સાવર્ણિ, ચૌચ્ય સાવર્ણિ,,ધન સાવર્ણિ, રદ્રસાવર્ણી, દેવ સાવર્ણિ, અગ્નિ સાવર્ણિ અને ઈન્દ્ર સાવર્ણિ થાય છે તેમનો સમય ચૌદ હજાર કલ્પ નિં્ચિત કરવામાં આવે છે. તેની સંતતિઓની રૂપરેખા આ પ્રકારે છે.સ્વર્યુભુવ મનુના દસ પુત્રો હતા જેમાં ઈન્દ્રનુ નામ યજ હતું.તે પ્રથમ મન્યંતર ખુબજ દિવ્ય હતો.બીજા મન્વંતરમાં સ્વારોચિસ મનુના પણ દસ વિર્યવાન અને પરાક્રમી પેદા થયા.

જેમાં ઈન્દ્રનુ નામ રોચન હતું ત્રીજા મન્વંતરમાં ઉતર મનુના દસ પુત્રો થયા જેમાં સત્યજીત નામનો ઈન્દ્ર હતો. એ રીતે ચૌદ મન્વંતરોમાં મનુઓની સંતાનોમાં પૃથકપૃથક ઈન્દ્ર ઋષિ અને દેવતા વગેરે થતા આવ્યા છે.જે હજારો યુગો સુધી સૃષ્ટિનુ પાલન કર્યા પછી બ્રહહલોકમાં જાય છે સુર્યના કિરણોથી પ્રાણીઓ સળગવા લાગે છે. ત્યારે બ્રહ્માજી નારાયણ હરિમાં પ્રવેશ કરે છે અને કંલ્પાંતમાં અનેક ભૂતોને ઉત્પન્ન કરે છે જ્યારે શિવજ તેમનો સંહાર છે મન્વંતરોની ઉત્પતિનો આ કમ છે.

મહર્ષિ કશ્યપનો પુત્ર વિવશ્ધાન સુર્યને પોતાની પત્ની સંજાથી ત્રણ સંતાનો બ્રાધ્યદેવ, મનુ અને યમ-યમી (યુગ્મ) ઉત્પન્ન કર્યા પોતાના પતિના તેજને ન સહી શકવાને કારણે સંજા પોતાના સંતાનો છાયાને સોંપી પોતાના પિતાના ઘરે ચાલી ગઈ. પિતા દ્વારા અવગણના થવાથી ત્યાંન રહી શકવાને કારણે અશ્ચોનુ રૂપ ધારણ કરીને

કુરેેેશમા ભ્રમણ કરવા લાગી. આ બાજુ છાયાને જ સંજ્ઞા સમજીને વિવસ્વાન એ તેની પાસે સાર્વાણ મનુ નામનુ બાળક ઉત્પન્ન કર્યો. છાયફાના આ બાળકને સર્વાધિક સ્નેહ તથા પक્ષપાત જોઈને યમએ છાયા પર ચરણપ્રહાર કર્યો તો છાયા એ તેને પગ વગરના થઈઈ જવાનો શ્રાપ આપ્યો.યમએ તેના પિતા સુર્યને સંપુર્ણ વૃતીત બતાવ્યો તો સુર્યએ શ્રાપને અન્યથા કરવામાં પોતાની અસમર્થતા બતાવી.

સુર્યએ તેની પત્ની પર ગુસ્સો કરતા તેની તે ચેષ્ટા માટે જ્યારે સ્પષ્ટીકરણ માંગ્યુ તો તેણે સંજાને છાયા હોવાનો રહસ્ય અને સુર્યના પ્રચંડ તેજને શાંત કરીને તેને સૃંદર રૂપ પણ આપ્યુ. રહસ્યની ખબકર પડતાજ સુર્યએ ઘોડાનુ રૂ૫ ધારણ કરી સંજા જોડ ભોગ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો સંજા દ્વારા મનાઈ કરવાથી સુર્યના વીર્ય તેની નાસિકાના બે તપનો પર પડી ગયા.જેનાથી અશ્વિનીકુમાર ઉત્પન્ન ગયા તેના પછી સંજા પોતાના પતિની સુંદર મોહક રૂં જોર્ઈ તેને સાથે ઘરે આવી ગઈ.

સૂતજી બોલ્યા-ઋષિઓ આમ તો મનુના ઈક્ષ્વાકુ શિવિ વગેરે નવ પુત્ર હતા પરંતુ એક વખતે સંતાન ન હોવાથી મનુએ પુત્રષ્ટિ યજ દ્વારા ઈલા અથવા ઈડા નામની કન્યાને ઉત્પન્ન કરી. ઈલાએ મિત્રાવરૂણની પાસે જઈને ઈચ્છે છે. મિત્રવરૂણે ખુશ થઈને તેને સુધુમ્ન નામથી પુરૂ થઈ જવાનુ વરદાન આપ્યુ પરંતુ ધરે પાછા ફરતા સમયે તેને રસ્તામં બુધ મળ્યો જેની પ્રાર્થનાથી તેને મૈથુન કરીને ઈલા પુરૂ કરવા નામને સુંદર પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો. ફરીથી તેણે સુધુમ્ન બનીને ત્રણ પુત્ર ઉત્કલ ગય અને વિનતાધ્વ ઉત્પન્ન કર્યા.

મનુનો એક પુત્ર નરિષ્યંતએ ત્રણ પુત્ર અને એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો.રાજ્યુત્રી સુકન્યાએ રયવન ઋષિથી સો પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યા.જેનાથી સૌથી મોટા કુકુદનીની કન્યા રેવતી હતી.જેનો વિવાહ બ્રહ્માજીની અનુમતિથી બલરામ સાથે થયો.
મનુનો એક હાની પુત્ર નગના ગૌદનના વ્યતિકમ,દુબુધ્ધિ તથા પાપના ફળસ્વરૂ૫ યોનિમાં ૫ડવાથી શ્રીકૃષ્ગએ તેનો ઉધ્ધાર કર્યો તેનો પુત્ર પ્રવૃત્તિ પણ મોટો ધર્માત્મા હતો મનુનો આઠમો પુત્ર વૃષદન તેના કર્મોથી શય બન્યો અને નવમો પુત્ર કવિ ખુબ બુધ્ધિમાન થયો જેણે આ લોકમાં સુખને છોડીને દુર્લભ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી.

મનુની વંશાવતીની પરિચય આપતા સેરેજી કહે છે મનુજીના નાસિકાથી ઉત્પત્ન ઈક્ષ્વાકુ નાસો પુત્રીમા વિક્કૃતિ અધાથી મોટો હતો. એકવાર તેણે શશક્ષાનુ માંસ ખાઈ લીધુ.જેનાથી વશિષ્ઠજની આજાથી ઈક્ષ્વાકુ તેને રાજ્યમાંથી કાઢી મુક્યો. ઈક્ષ્વાકુએ શકુનિ વગેરે અન્ય પંદર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. તેમાં અબોધની વંશપરંપરા આ પ્રકાર ચાલી અબોધ-કુકુત્સ્ય-આદિનામ-પૃથુ-વિષ્ટરાશ્વ ઈન્દ્ર યુવાનશ્વ શ્રાવ શ્રાધસ્તક-વૃહદાશ્વ-કુવલશિવ-વૃશાસ્વ હર્યસ્વ-નિકુંભ મહતાશ્વ,અક્ષારવ-હેમવતી કન્યા પ્રસંન જીત યુવનાશ્વ માંધાલા-મુચકુંદ કવીશ્ધર-સત્યવ્વત.

એકવાર વિશ્વામિત્ર તેમની પત્નીને ત્યાગીને સમુદ્ર તટ પર તપસ્યા કર્રી રહ્યાં હતા. ભુખથી વ્યાકુળ બાળકોથી બચાવા વિશ્વામિત્રની પત્ની તેના સુપુત્રને પોતાના ગળામાં બાંધી તેની સાથે પોતાને પણ વેચવા લાગી તો સત્યવ્રત તેને ખરીદી લીધી ગળામાં બાંધવાને કારણે તે બાળકનુ નામ ગાલબ ૫ડયુુ તે થાળક તેનીમાં અને તેના ભાઈઓને સત્યવ્રતએ (વિશ્વામિત્રની પ્રસન્નતા માટે) ખુબજ પ્રેમપૂર્વક પાલન-પોષણ કર્યો.
એકવાર દુષ્ટ સત્યવ્રતે વશિષ્ઠજજની કામધેનુને મારી નાખી અને તેનુ માંસ પોતે ખાધુ તથા વિશ્વામિત્રના પુત્રોને ખવડાવ્યુ. પિતાનુ અપમાન કરવા વિશ્વામિત્રના આશ્રમમાં મરેલા પશુઓ ફેકવા અને કામધેનુનો વધ કરવાના રૂપમાં ત્રણ-ત્રણ મહાપાપ કરવાવાળા સત્યવ્રતને વશિષ્ઠજીએ ત્રિશંકુ થવાનો શાપ આપ્યો.

વિશ્ધામિત્રના તપથી પાછા ફર્યા જ્યારે સત્યવ્રત દ્વારા પોતાની પત્ની અને પુત્રીની રક્ષા કરવાની વાત સાંભળી તો આભારવશ વિશ્વમિત્રએ પોતાના તપોબળથી તેને શરીર સાથે સ્વર્ગમાં મોકલી દીધો સત્યવ્રતની વંશ પરાંપરા આગળ આ રીતે ચાલી સત્યવ્રત-હરિશચંદ્ર રોહિત, વૃક-બાડુ-સગર-સાઈ હજાર પુત્ર (પિલ મુનિના શાપથી બળીને રાખ) અને પંચજન-અંશુમાન-દિલીપ ભગીરથ (સ્વર્ગથી ગંગા લાવીને પુર્વજોના ઉધ્ધારક) શ્રુતસેન-નાભાગ અંબરીશ-અથુતાજત-કૃતપર્ણ-અનુપર્ણ-કલ્મષપાદ-સર્વકર્મા-અનરણ્ય-કુંડીદુહનિષિરતિષદાંગ-દીર્ધ બાહું-રદુ-અજ-દશરથ-રામચંદ્ર-કુશ-અતિથિ

વિષયનલ-પુછડરીક-ક્ષેત્રધન્વા-અહિનગ-શયાદ-સહસ્વાન-વીરસેન-પરિપાત્રબલારથ-સ્થલ-સુર્ય-યક્ષ-અગુણ-વિચ્ધ-હિરણ્યનાભ-યોગાચાર્ય-યાજવકલ્યપુષ્પ-ધુવ-અગ્નિવર્ણા-શીઘ-મરૂત મરૂતનો પુન્ન યોગસિધ્ધ થયો તો જે કાલાપ ગામમાં હજી સુધી રહેલો છે કલિયુગમાં તેનો નાશ થવાથી કલાપ ગામ વાસી ફરીથી સુર્ય વંશનો ઉધ્ધાર કરશે તેની વંશાવલી આ પ્રમાણે આગળ ચાલશો.

યોગસિધ્ધ-તક્ષક-વૃહદબ-બૃહદ્રણ-ઉરૂકિય-વત્સબધ્ધ-પ્રતિવ્યોમભાનુદિવાકર-સહદેવ-વૃહદશ્વ-ભાનુમાન-પ્રતીકશ્વ-સુપ્રતીક-મરૂદ્વવ-વૃહદશ્વભાનુમાન-પ્રતીકશ્વ-સુપ્રતીક-મરૂદેવ-સુનક્ષત્ર-પુ ષ્કર-અંતરિક્ષ-સુત-સંજયશાક્ય-સુધોદલાંગન શુદ્રક-સુરથ-સુમિત્ર-વિચિત્ર વીર્ય વિચિત્ર વિર્યની સાથે ઈક્ષ્વાકુ વંશ સમાપ્ત થઈ જશે. श्रાધ્ધનુ મહત્વ અને તેના ફળનુ વર્ણન કરતા સુતજી શૌનક વગેરે ઋષિઓને બતાવે છે કે પોતાના પિતા-પિતામહ તથા પ્રપિતામહના

શ્રાધ્ધ કરવાવાળા પુરૂષ સત ધર્મ તથા સારા સંતાન જરૂ પ્રાપ્પ કરશે. ભારદ્વાજ ઋષિના સાત દુષ્ટુધધધિ પુત્ર હતા તેમણે એક દિવસ ઋષિ વિશ્વામિત્રની ગાયને મારીને ખાઈ લીધી અને આવીને કહી દીધુ કે જંગલમાં સિંહે ગાયને પકડી લીધી છે.તેમણે એક સાર કામ એ કર્યુ હતું કે તે ગાયના માંસથી પોતાના પિતૃઓનુ શ્રાધ્ધ કરી નાખ્યુ. સાતેયભાઈ આ ખોટુ ભાષણ અને ગૌહત્યાના પાપથી દોષિત થઈને વારાફરતી

વ્યાધપુત્ર,મૃગ,ચક્રવાક,જલચર તથા નભચર બન્યા આ બધી યોનિઓમાં પિતૃઓના પ્રસાદથી જ તેમનુ ઉત્તમ જ્ઞાન જળવાઈ રહ્યું અને વારાફરતી તેમનો શાપ દુર થઈ્ઈ ગયો. તેનુ એકમાત્ર કારણ તેમનુ ગાયનુ મારણ કરીને ધર્મથી પિતૃઓનુ તર્પણ કરવાનુ જ હતું. આ રીતે પિતૃ તર્પણ, શ્રાધ્ધ. તથા પુજન ખુબજ પુણ્યશાળી છે.

સુતજી વ્યાસજીની ઉત્પતિનુ વર્ણન કરતા કહે છે. એક દિવસ ઋષિ પરાશર યમુનાના કિનારે તિર્થયાત્રા કરતા નિષાહને ઝડપથી નદીપાર કરાવવા માટે કહેવા લાગ્યા. આના પર નિષાદે પોતીીન પુત્રી મત્સ્યગંધાનો પરાશરને પરિચય આપીને નદીપાર કરાવવા માટે કહ્યુ.જ્યારે પરાશરનાવમાં બેસીને નદીની વચ્ચે પહોંચ્યા તો આશ્ચ્ચર્યની વાત બની કे અનેક અટસરાના પ્રેમને ઈુકરાવનારા પરાશર આ

નિષાદબાળા પર મુગ્ધ થઈ ગયા અને તેનો હાથ પકડીને પ્રેમા-લાપ કરવા લાગ્યા તેની મનાઈ કરવાથી તે ફરી કામ પિડિત થઈ ગયા ત્યારે નિષાદંકન્યાએ કહ્યું કે કયાં તમે ઉચ્ય કુળના ઋષિ અને કયાં હું નિષાદ બાળા આના પર ઋષિએ નિષાદબાળમાને પોતાના તપોબળથી ખુબજ રૂપવતી બનાવી દીધી અને જ્યારે તે સમાગમ માટે તપ્તર થયા તો તેણે કહ્યું કે દિવસનો સમય છે અને અજવાળામાં

તેના પિતા આવીને જોઈ શકે છે ત્યારે પરાશરે તપોબળથી શતનુ ગાઢ અંધારૂ ઉત્પન્ન કરીને નિષાદબાળા સાથે સમાગમ કર્યો.આના પર તેણે પૂછયું કે તમારા આ સંસર્ગથી જો હું ગર્ભવતી થઈ ગઈ તો તમારા ચાલ્યા જવાથી મારી શું હાલત ગશે. ત્યારે પરાશર બોલ્યા કે હे બાળા, મારી આફાનુ પાલન કરીને તું સત્યવતીના નામથી પ્રસિધ્ધ થઈશ અને તારા ગર્ભમાંથી એક અદૂભુત શક્તિશાળી બાળક ઉત્પન થશે અને તેના પર પણ તારૂ કુંવારાપણુ નષ્ટ નહીં થાય. પરાશર ચાલ્યા ગયા અને આ બાજુ યોગ્ય સમયે સત્યવતીએ વ્યાસ નામના એક સુંદર બાળકને જન્મ આપ્યો.જન્મ થયા બાદ પુત્રએ માતાને પ્રણામ કર્યા અને કહ્યું કે જ્યારે પણ જરૂર પડે તો મારૂ સ્મરણ કરજે, હું આવી જઈશ.

અનેક તિર્થોનુ ભ્રમણ કરતા વ્યાસજી જ્યારે કાશી આવ્યા તો એ વાત પર ચિંતા થઈ કે શિવલિંગમાંથી કોણ ઝડપથી સિધ્ધિ દાયક છે આ વાત ધ્યાનમાં આવતા તે શિવજનુ ધ્યાન કરવા લાગ્યા આ વાત ધ્યાનમાં આવતા તે શિવજીનુ ધ્યાન કરવા લાગ્યા અને સમાધિ તુટતા તેમણે એ અનુભવ કર્યો ક અતિમુક્તે દ્વર ક્ષેત્રમાં મધ્યમે શ્વરલિંગની સમાન કોઈ વધારે મહત્વપૂર્ણ નથી અને ત્યારે તેમણે ગંગામાં સ્નાન કરીને વ્રતનો આરંભ કર્યો તેમણે ગંગામાં સ્નાન કરીને વ્રતનો આરંભ કર્યો. તેમણે વિધિવત ક્યરેક થોડા ભોજનથી અને ક્યારેક

નિરાહાર રહીને મધ્યમેશ્વરની પુજી કરી તેની પુજાથી શંકરજ્એ પાર્વતીની સાથે તેમને પોતાના દર્શન દીધા.તેમના દર્શન મેળવીને વ્યાસજ ધણા પ્રસન થયા અને તેમની જુદી-જુદી રીતે સ્તુતી કરવા લાગ્યા.જ્યારે શંકરજએ વ્યાસજને વરદાન માંગવા માટે કહ્યુ તો વ્યાસજએ પોતાના મનની ઈચ્છા બતાવી અને એ કહ્યું ક મારી ઈશ્છાપૂર્તિ માટે વરદાન આપો. ત્યારે શિવજએ કહ્યું કे તમારી ઈ્છા પુરી થાય અને તેમણે એે પછ કહ્યું

તમારામાં બિરાજમાન થઈને ઈતિહાસ અને પુરાણોની રચના કરીશ. વ્યાસજ એ આ રીતે અઠાર પુરાણેની રચના કરી આ પુરાણોના નામ આ રીતો છેઅને ભવિષ્ય. વ્યાસજની ઉત્પતિ અને શિવજની આરાધનાના. વિષયમાં સાંભળી ઋષિ બોલ્યા કે, હવે અમને તમે ભગવતી જગદંબાનુ ચરિત્ર સંભળાો. એ પછી સૂતજી બોલ્પા કे સ્વારોશિષ મન્વંતરમાં વિરથનોલ સત્યવાદી પુત્ર સુરથ થયો જ્યારે નવ રાજાઓએ

તેનું રાજ્ય છિનવી લીધુ તો તે વનમાં ચાલ્યો ગયો અને ષિયો સાથે રહેવા લાગ્યો પરંતુ તે કમનસીબે હંમેશા ઉદાસ રહેતો હતો. એક દિવસ સમાધિ નામના એક વૈષ્યે સુરથને કહ્યુ કે तેને તેના પુત્રોએ ધરમાંથી બહાર કાઢી મૂક્યા છે પણ તેમ છતાં પણ તે પોતાના પુત્રોનું સારૂ ઈછે છે રાજએ આ વાત પર આર્વર્ય વ્યક્ત ક્યું કે આ વ્યક્તિ અપમાન કરવાવાળા સામે પણ આદરભાવ રાખે છે અને મેધા નામના ઋષિ

પાસે જઈને આ લાગણીનું કારણ પૂછયું ત્યારે ઋષિએ તેને કહ્યું ફे, મન મોહિત કરવાવાળી માયારૂપી શક્તિને કારણે થાય છે એ પછી તેમણે મહામાયાનો પરિચય આપ્યો તેમાે કહ્યું કે, વિષ્યુજ જ્યારે યોગનિંદ્રામાં સૂઈ્ઈ ગયા ત્યારે કાનના મેલમાંથી જન્મેલા બે દૈત્યોએ બ્રહનાજને મારવાની કોશિเશ કરી. બ્રહ્મા પોતાની રક્ષા માટે વિષ્ણુ તથા પરમે દ્યરી દેવીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.બ્રહ્માજની સ્તુતી સાંભળી ફાગણ સુદ બારશના દિવસે મહામાયા મહાકાળીના રૂપમાં પ્રગટ થયા અને આ દૈત્યોને મારવાનું આશ્વાસન આપ્યું સાથે યુધ્ય કર્યુ અને અંતમાં ભગવાન શિવે તેમને મારી નાંખ્યા.

આ તરફ રેંભાસુરનો પુત્ર દેવતાઓ સાથે જતીને સ્વર્ગમાં રાજકારણ લાગ્યો હતો અને દ્વેતાઓ બ્રહ્મા, વિષ્ણુને લર્ઈ શિવજ પાસે આવ્યા. દેવતાઓની પીડાથી શિવજનો ખુબ ગુસ્સો આવ્યો અને એ સમયે તેમના મુખથી અને દેવતાઓના શરીરથી જે શક્તિ નીકળી તે એક શક્તિ સ્વરૂપ

દેવીના રૂપમાં પરિર્વિતત બની. દેવતાઓએ પ્રસન્ન થઈ એ દેવીને પોત પોતાના શર્ત્રો દીધા. એ શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ દેવી ગરજવા લાગ્યા મહિષાસુર શક્તિ સાથે લડવા માટે આવ્યો તો બંને વચ્ચે ઘમાસાન યુધ્ધ થયું.દેવીએ મહિસાસુરની મયાને છિન્ન ભિન્ન કરી નાંખી અને અંતે પોતાના ત્રિશૂળથી તેની ડોક કાઢી નાંખી ત્યારે દેવતાઓએ દેવીની સ્તુતિ કરી બીજી તરફ શુભ અને નિશુંભના ઉત્પાતથી પીડિત દેવતા પોતાની પીડા દૂર કરવા માટે પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા.

પાર્વતીએ તેમને આશ્વાસન આપ્યુ અને અર્તધ્યાન થઈ ગયા તે સુંદર રૂપ ધારણ કરી શુંભ અને નિશુંભની સામે આવ્યા તેમનુ મનોહર રૂપ જોઈ સેવકોએ પોતાના સ્વામીઓ પાસે તે ર્રીને મેળવવા માટે વિન્તી કરી ત્યારે સુશ્રીવ નામના દૂતે જઈને જગદંબાને કહ્યું કे તમે શુંભ-નિશુંભમાંથી કોર્ઈ એકની પસંદગી કરો ત્યારે દેવીએ કહ્યું કે, જેમને સંગ્રામમાં कીતશે એને હું

મારોલ પતિ બનાવીશ.આ સાંભળી શુંભે પોતાના સેનાપતિનને આજા આપી તો ધુમાક્ષ દેવી સાથે લડવા ચાલ્યો.દેવીએ તેને હુંકારથી જ નષ્ટ કરી દીધો. શુંભને જ્યારે આ વાતની ખબર પડી તો પોતાના ખૂબ પરાકમી ચંડમુંડ વગેરેને મોકલ્યા પરંતુ દેવીએ બધાને મારી નાંખ્યા.એ પછી શુંભનિશુંભ,કાલકેય ચૌર્ય તથા દુર્ધષ વગેરે વીરો સાથે લર્ઈ પોતે યુધ્ધ કરવા આવ્યા ત્યારે દેવીએ ઘંટનાદ કરી ધનુષ પર પણ છ ચઢાવી

અને આક્રમણ ક્યુ જ્યારે સેંકડો हैત્યો મરી ગયા ત્યારે નિશુભ પોતે દેવીની સામે આવ્યો અને દેવીએ પોતાના ઝેરીલા બાણોથી તેનુ માથુ કાપી નાંખ્યુ પોતાના મોટાભાઈ માર્યા ગયાના સમાચાર સાંભળી શુંભ ખુબ દુ:ખી અને અવાચક્ર બની ગયો અને ભયંકર શસ્ત્રોથી દેવી પર આક્રમણ કરવા લાગ્યો.ભગવતીએ પોતાના ત્રિશૂળથી તેનુ માથું પણ કાપી નાંખ્ય અને નિશુંભના મર્યા બાદ हैત્યો ડરીને ભાગી ગયા તો દેવોએ દેવી પ્રત્યે પોતાનો આભાર વ્યક્ત કર્યો.

દાનવો પર આ રીતે વિજય મેળવી દેવોમાં ગર્વ આવ્યો અને તે આત્મપ્રશંસા કરવા લાગ્યા.ત્યારે દેવોનું ગર્વ દૂરશ કરવા માટે દેવીએ એજ અત્યંત દિવ્ય રૂપધારી કૂટ તેજ કાઢયુ જેને જોઈ દેવતા ગભરાઈ ગયા અને તેમણે બધી વાત ઈન્દ્રને જઈને કહી. ઈન્દ્રે વાયુને ખબર જાણવા માટે મોકલ્યો તો એ દિવ્ય તેજે વાયુની પરીક્ષા

લેવા માટે તેની સામે એક તણખલુ મૂકી ઉપાડવાનુ કઘ્યું વાયુએ પોતાની બધી તાકાત વાપરી તેમ છતાં તે ઉપાડી ન શક્યો અને વરૂણ તેને પલાળી ન શક્યો આ બધી સ્થિતિથી ઈન્દ્ર ગભરાઈ ગયા અને જ્યારે તે તેજને શોધવા લાગ્યા તો તેજ અંર્તધ્યાન થઈ્ઈ ગયુ ત્યારે કોઈ ઉપાય ન રહેતા ઈન્દ્ર તે તેજનું સ્તવન કરવા લાગ્યા. ત્યારે તે દેવીએ પ્રગટ થઈને કહ્યું કે, હું પરબ્રહ્મ, પ્રણવ રૂપિણી છું અને દૈત્યો સામે તમારો વિજય કરાવ્યો છે એટલે તમે ગર્વ છોડી મારી પૂજા કરો. એ પછી દેવતાઓનો ગર્વ દૂર થઈ્ई ગયો અને તે સામાન્ય થર્ઈ રહેવા લાગ્યા.

સુતજીએ દ્વેવતાઓ પાસેથી વેદ છિનવાયા પછી તેના પરિણામોની ચર્ચા કરતા કહ્યું કે, ધણા સમય પહેલાની વાત છે એક વખત એક મહાબળી રૂદ્રના પુત્ર દુર્ગએ દેવતાઓ પાસેથી વેદ છિનવી લીધુ. વેદોના અભાવથી યજ્ઞ કર્મ બંધ શર્ઈ ગયા અને દુર્ગમ ભયંકર ઉત્પાત કરવા લાગ્યો.બ્રાહ્મણ પણ આચારભ્રષ્ટ થઈ્ઈ ગયા એ પછી દેવતાઓએ મહામાયાની શરણમાં જઈ પોતાનુ દુ:ખ રજુ કરી પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા.

દેવીએ પોતાના શરીરથી દસ દેવીઓ કાઢી કાળી, તારા, શ્રીવિઘાપ ભુવને શ્વરી, ભૈરવી, છિન્નહતા, લગુલા,માતંગી,ધુમા અને ત્રિપુરસુંદરી આ બધાએ મળળ દૈત્યનો સફાયો કરી નાંખ્યો.ત્યારે દેવતાઓએ ફરી દેવીની આરાધના કરી અને પોતાને હંમેશા વિધ્નુુ્ત રાખવાની પ્રાર્થના કરી. આ પ્રાર્થનાથી દેવીએ આશ્ચાસન આપ્યુ કे સમય-સમય પર દેવતાઓના કલ્યા૬ માટે અવતાર ધારણ કરતા रेेशे.

શુતજી બોલ્યા કે, દેવો પરામણદ સર્વોચ્ચ સ્થાન છે. જાન, કર્મ અને ભક્તિ આ ત્રણ શક્તિને મેળવવાના માર્ગ છે. ચિત્તનુ આત્માથી સંયોગ શાન છે બાહ્મનો અર્થ સંયોગકર્મ અને દેવી તથા આત્માની એકતા અનુભૂતિ ભક્તિ છે આ ત્રણેનો સંભોગ ક્રિયાયોગ કહેવાય છે.જે પરમ સાધન છે.

Devotees often recite Shiv Puran in Gujarati to seek liberation from the cycle of birth and death.

Shiv Puran in Gujarati – કોટિરૂદ્ર સંહિતા

ઋષિઓએ સુતજને પૂછ્યું હે સુતજી તમે કથા કરીને : ર્તિલિંગ મુખ્ય છે. તેનુ હું વિસ્તારથી વર્ણન કરીશ. અત્રિશ્વર મહાદેવ: જુના સમયની વાત છે કે સતત સો વર્ષ સુધી અનાવૃષ્ટીને કરણે કામદવન ખુબજ ઉષ્ણ અને શુષ્ક થઈ ગયા તે રહેવા માટે અન ઉપયોગી થઈई ગયા ત્યારે તેમાં અગ્નિજએ પોતાની પત્ની અનસુયા સાથે કઠોર તપ કર્યુ. શિવજના જાપ કરતા કરતા ષિ અચેત થઈ ગયા પતિ-પત્નિના દર્શન કરવા માટે દેવતા ગંગા વગેરે નદીઓ અને અનેક ઋ ષીઓ ત્યાં આવ્યા પરંતુ શિવજ અને ગંગા,અનસુયાના ઉપકાર કરવા માટે ત્યાં રોકાઈ ગયા.

ચૌદ વર્ષ સુધી સમાધિસ્થ રહેવા પછી અત્રિજીએ અનસુયા પાસે જળ માંગ્યુ તે કમંડળ લઈને પાણીની શોધમાં નીકળી ગંગા પણ તેમની પાછળ-પાછળ ગઈ અને તેમની સત્યનિષ્ઠા અને સેવાભાવથી પ્રસન્ન થઈને બોલી કे હું ગંગા છું તુ જે ઈચ્છે તે વરદાન માંગ.અનસુયાએ જળ માગ્યુ ગંગાના કહેવા પ્રમાણે જ્યારે અનસુયાએ ખાડો ખોધો તો ગંગાએ તેમાં પ્રવેશ કર્યો અને અનસુયાએ જળ લીદુ તથા ગંગાને પ્રાર્થના કરી કે તે તેના પતિ સુધી પહોંચવા અને તેમના આવવા સુધી ત્યાંજ રહે અનસુયા દ્વારા લાવેલા જળનુ આચમન કરીને

ષિએ આશ્ચર્ય પ્રગટ કર્યુ અને પૂછયું કे વરસાદ ન હોવા છતાં પણ આ પાણી કયાંથી આવ્યુ? અનસુયાએ બતાવ્યું કે ભગવાન શંકરની કૃપાથી ગંગાજી અહીંયા આવ્યા છે અને આ ગંગાજળ છે.જયારે અગ્નિએ આ આશ્ચર્યજનક વાતને પોતાની આંખે જોવા માગ્યુ તો અનસુયાએ તેને તે ખાડો બતાવી દીધો.અગ્નિએ પોતાના તપને સફળ માનના વારે-વારે તે જળનુ આયમન કર્યુ અને હાથ જોડીને ગંગાને હંમેશના માટે આ સ્થાન

પર રહેવાની વિનંતી કરી ત્યારુ ગંગાએ કહ્યું કે જો અનસુયા પોતાના શિવ-પુજક પતિની એક વર્ષ સુધી સેવાનુ પુણ્ય મને આપી દે તો હું અહીંયા રહી શકુ અનસુયાએ તે પુણ્ય આપી દીધુ તેજ સમયે મહાદેવજી પાર્થિવ લિંગના રૂપમાં ત્યાં પ્રગટ થયા અને ઋષિ દંપતિએ પંચમુખ શંકરને જોઈને તેમની સ્તુતી કરી તથા તેમને ત્યાં રહેવાની પ્રાર્થના કરી અનસુયા દ્વારા ખોદવામાં આવેલા ખાડા મંદાકિની કહેવાય અને શિવજીનુ પાર્થિવલિંગ અત્રિશ્વર જયોર્તિલિંગ કહેવાયુ અને શિવજીનુ પાર્થિવલિંગ અત્રિશ્વર જયોર્તિલિંગ કહેવાયુ.

મહાબલે જ્વરઃ સોમની નામના બ્રાહ્માની કન્યા સાથેના લગ્ન પછી કેટલાક વર્ષોમાં તેના પતિનુ મૃત્યુ થઈ ગયુ કેટલોક સમય તેણે સદાચાર તથાપવિત્રતાનુ જીવન જીવ્યા પછી તે કામપીડિત થઈને વ્યભિચારિણી બની ગઈ. તેના પર તેના ઘરવાળાઓએ તેને ઘરમાંથી કાઢી મુકી સોમની એ એક શુદ્રને અપનાવી લીધો. જે નાથી તે માંસાહાર અને મદિરાપાન પણ કરવા લાગી. એક દિવસ તેણે એક વાછરડાને મારીને તેનુ માંસ ખાઈ લીધુ તેના મર્યા પછી યમરાજે તેને નર્કવાસ માંથી નિવૃત કરી તે આંધળી છોકરીના રૂપમાં એક ચાંડાલના ર૫માં જન્મ લીધો.તે આંધળી છોકરીના કૃષ રોગની શિકાર થઈ ગઈ.

કેટલાક સમય પછી ગોકર્ણની યાત્રા કરતી વખતે તે પણ ભિક્ષાની લાલચમાં શિવ ભક્તોની પાછળ-પાછળ ચાલી કોઈએ તેની હથેળીમાં બિલ્વમંજરી રાખી તો તેણે તેને અભક્ષ સમજને ફેકી દીધી. સંયોગથી બિલ્વ મંજરી રાતના સમયે કોઈ શિવલિંગના મસ્તક પર જઈને પડી આ બાજુ ચૌદશની રાત્રે કંઈ ન મળવાને કારણે તેનુ વ્રત નિરાહાર થઈ ગયુ અને રાત્રિના જાગરણ પણ થઈ ગયુ. સવારે ઘરે પાછા ફર્યા પછી ભુખથી વ્યાકુળ થઈને મરી ગઈ.

શિવગણોએ તેને પોતાના વિમાનોમાં ઉઠાવીને શિવના પરમ પદને પ્રામ્ત કરાવ્યુ. શિવજીનુ અજ્ઞાનથી પણ કરવામાં આવેલી પુજાનુ ફળ તેને મળ્યુ અને તેનો ઉધ્ધાર થઈई ગયો. એક બીજી કથા પ્રમાણે એકવાર કલ્માષ્યાર્દ એક મુનિ અને તેના પુત્રને પકડીને મારી નાખ્યા મુનિ પત્નીએ જ્યારે પોતાના પતિ અને પુત્રને છોડવાની પ્રાર્થના કરી અને કલમાષયાદ ન માન્યો તો મુનિ પત્નીએ તેને ख્રી સમાગત કરવાથી મૃત્યુ પ્રાપ્ત થવાનો શ્રાપ આપી દીધો.

એ પહેલા તેને વશિષ્ઠ દ્વારા બાર વર્ષ સુધી રાક્ષસ હોવાનો શ્રાપ મળ્યો હતો.બાર વર્ષ પછી તે જ્યારે શ્રાપ મુક્ત થયો તો તે પોતાની પત્ની દમયંતી સાથે સમાગમ કરવા લાગ્યો ત્યારે તે પતિ વ્રતાને તે શ્રાપ યાદ આવ્યો અને તેને પોતાના પતિને સમાગમથી વિરક્ત કરી દીધો.ત્યારે તે ઉદાસ થર્ઈને વનમાં ચાલ્યો ગયો. તેણે જ૫,ત૫,દાન, વ્રત ક્યા પરંતુ તેને બ્રહહત્યામાંથી મુક્તિ ન મળી.છેવટે તે શિવભક્ત ગૌતમની શરણમાં આવ્યો અને તેને ગોકર્ણ નામની શિવક્ષેત્રમાં જઈને મહાબળે શ્વર લિંગની પુજા કરવાની સલાહ આપી ત્યાં તેણે પુજાની તરફ છેવટ સુધી બ્રહ્મહત્યાથી મુક્ત થઈને શિવ પદને પ્રાપ કર્યુ.

નંદિકેશ્વર મહાદેવ : કર્ણિકા નામની એક નગરી રેવા નદીના પશ્ચીમી તટપર હતી ત્યાં એક કુલીન બ્રાભ્મણે પોતાના પુત્રોને બધું ધન સોંપીને કાશી પ્રસ્થાન કર્યુ અને ત્યાંજ સ્વર્ગવાસી થયા તેમની પત્નીએ કેટલુક ધન પોતાની અંતિમક્રિયા માટે રાખીને બાકીનુ પોતાના પુત્રોમાં વહેંચી દીધુ કેટલાક સમય પછી બ્રાહણીનુ મૃત્યુ નજીક આવી ગયુ. તો ખુબજ દાન,પુજી કરવાથી પણ તેના પ્રાણ નીકળતા ન હતા તેની અંતિમ ઈચ્છા પુછવામાં આવતા તો તેણે કહ્યું કે તેની અસ્થિઓ કાશીમાં ગંગામાં વિસર્જીત કરવામાં આવે.પુત્રો દ્વારા આશ્વાસન આપવાથી તેના પ્રાણ નિકળળ ગયા.

તેનો સુષાદ નામના મોટા પુત્ર અસ્થિઓ લઈને કાશી ગયો તો એક બ્રાહ્મણને ત્યાં રોકાયો.ત્યાં તેણે જોયુ કे જ્યારે રાતના બ્રાહણ પાછો ફર્યો અને તેણે વાછરડાને ચુસાવીને ખીલા સાથે બાંધી દીધો અને ગાયને દોહવા લાગ્યો.તો વાછરડાએ તેનો પગ કચડી નાખ્યો બ્રાહ્મણે વાછરડાને માર્યુ તો તેણે ઉછળકુદ કરવાનું બંધ કરી દીધુ પરંતુ ગાય દોહયા પછી તેણે નિર્દયતાથી વાછરડાને પીટયુ. વાછરડાની વેદનાથી દુ:ખી તેની માંએ વાછરડાને બતાવ્યુ કे તે સવારે બદલો લેવા માટે બ્રાહણને પાડી દેશે ત્યારે વાછરડાએ પોતાની

માતાને મનાઈ કરી અને કહ્યું કે આપણે કોણ જાણે કયા પાપનુ ફળ ભોગવી રહ્યાં છીએ અને હવે એવુ કોઈ દુષ્કર્મ ન કરવુ જેથી આગળ કોઈ કષ્ટ પડે અને મુક્તિનો માર્ગ સમાપ્પ થઈ્ई જાય.ગાયનો ક્રોધ ઘણો વધારે હતો અને તેને પોતાના વાછરડાની ચેતાવણી પણ ધ્યાનમાં નરહી. તેણે વિચાર્યુ હું સવાર થતા જ પોતાના શિંગડાથી દુટ્ટ બ્રાહ્મણને મારીને તેને ઘાયલ કરી દઈશ અને તે ત્યાંજ મરી જશે.સુધાદે ગાય અને વાછરડાનો આ સંવાદ સાંભળ્યો અને આ ઘટનાને જોવા માટે પીડાનુ બહાનુ બતાવીને ત્યાંજ સુતો રહ્યો.

બીજે દિવસે બ્રાભ્ને પોતાના પુન્રને ગાય દોહવાનુ કહીને ચાલ્યો ગયો અને બ્રાહણનો પુત્ર પોતાની માતાની સાથે જેવો થાય દોહવા લાગ્યો તો ગાયે તેને કઠોર પ્રહારથી મારી નાખ્યો.ઘરમાં હાહાકાર મચી ગયો અને બ્રાહ્મીએ ગાયને ખીલા સાથે છોડી દીધી. બ્રહ્મત્યાના પાપને કારણે ગાયનુ સફેદ શરીર કાળુ પડી ગયુ હતું ગાય પોતાના લક્ષ્યની તરફ ચાલવા લાગી અને સુષાદ પણ તેની પાછળ ગયો ગાય નર્મદા કિનારે નંદિશ્વર મહાદેવના સ્થાને પહોંચી અને ત્યાં તેણે ત્રણ ડુબકી મારી તેનુ શરીર ફરીથી સફેદ થઈ ગયુ. નંદિશ્ધરના અનુશ્રહ અને નર્મદાના મહાત્મ્યથી તેનુ પાપ દુર થયું.

તેજ સમયે સુષાદની સામે ગંગાએ એક સ્રીનુ રૂપ ધારણ કરીને પોતાની માતાની અસ્થિઓનુ વિસર્જન માટે ક્्યુ. તેણે કહ્યું કे આજનો દિવસ વૈશાખ સુદ સાતમ છે ગંગા નર્મદામાં વાસ કરે છે સુषાદે એવુ $જ$ કર્યુ तो તेની માતાએ દિવ્ય શરીર ધારણ કરીને તેને આશીર્વાદ આપ્યા. જિકા નામની વિધવા કન્યાએ શિવજીનુ પાર્થિવ પુજન કર્યુ તો એક માયાવી દૈત્ય આકાર તેની પાસે રતિદાન માગવા લાગ્યો તે કન્યા શિવભક્ત હતી અને કામ ભાવના નષ્ટ થઈ્ઈ ચુકી હતી તે એકાગ્ર ચિતથી શિવજીના નામનો જ જાપ કરતી હતી हैત્યએ તેને પોતાનુ અપમાન સમજયુ અને

દાનવનુ રૂ૫ બતાવીને ડરાવવા લાગ્યો તો કન્યાએ શિવજને બોલાવ્યા શિવજીએ દુષ્ટ દૈત્યનો વિનાશ કર્યો અને કન્યાને વરદાન માંગવાનુ કહ્યુ એ બ્રાભ્મ કન્યાએ શિવજીની અચલ ભક્તિનુ વરદાન માંગ્યુ અને શિવજને પાર્થિવ રૂપમાં ત્યાંજ રહેવાની પ્રાર્થના કરી.શિવજી પોતાનુ પાર્થિવ શરીર ત્યાંજ છોડીને અંતર્યાન થઈ ગયા.એજ દિવસથી તે સ્થાન નંદીકેશ્વર મહાદેવના નામથી ઓળખાવા લાગ્યુ.

અંધકે જ્વર મહાદેવ :- સમુદ્રમાં રહેવાવાળો અંધકાસુર ત્રિલોકને પોતાના વશમાં કર્યા પછી દેવતાઓને હેરાન કરવા લાગ્યો ત્યારે દેવતાઓએ શિવજીની સ્તુતી કરી અને તેમના શરણમાં આવ્યા શિવજએ દેવતાઓને તેના પર ચઢાઈ કરવા માટેનો આદેશ આપ્યો.શિવજી પોતે જ પોતાના ગણોને સાથે લઈને અંધકના ગર્ત પર આવ્યા અંધક પણ ભીષણ યુધ્ધ કરતા જેવો પોતાના ગર્ત પર આવ્યો તેવા જ શિવજીએ ત્રિશુળથી તેનો વિચ્છેદ કરી નાખ્યો અંધકે ભગવાન શંકરની સ્તુતી કરી તો શંકરે વરદાન માંગવાનુ કહ્યુ.. ત્યારે અંધકે તેને ત્યાંજ રહેવાનુ વરદાન માંગ્યુ અને ત્યારથી ત્યાંનુ નામ અંધકેશ્વર મહાદેવ પડયु.

હાટકેશ્વર મહાદેવ: એક વખત દારૂક વનના નિવાસી ઋષીઓની પરીક્ષા માટે શંકર પોતાના વિકટરૂપ સાથે હાથમાં જયોર્તિલિંગ ધારણ કરીને ઋષિ પત્નીઓ પાસે પહોંચ્યા અને કામુક ચેષ્ટાઓ કરવા લાગ્યા જ્યારે ઋષી લોકો પહોંચ્યા તો આ અવધુતને ધણુ ખરૂ-ખોટુ કહ્યુ. મહાદેવ શાંત રહ્યા પરંતુ ઋષિઓ તેની વાસ્તવિક્તાને સમજી ન શક્યા અને તેમના લિંગને પૃથ્વી પર પડવાનો શ્રાપ આપી દીધો. પૃથ્વી પર પડીને લિંગ આગની

જેમ સળગવા લાગ્યુ અને આમ-તેમ ઘુમવા લાગ્યુ. બધા લોક વ્યાકુળ થઈ્ઈ ગયા ઋષિ લોકો બ્રહ્માજી પાસે ગયા અને તેમને ઉપાય પુછયો બ્રહ્માજીએ તેમને કહ્યું કે તમે દેવી પાર્વતીની આરાધના કરો ઋષિઓએ શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી શિવપાર્વતીની પણ પુજા કરી. શિવજીએ બતાવ્યું કे જો પાર્વતી તેને ધારણ કરે તો તમારા લોકોનુ દુઃખ દુર થઈ્ઈ શકશે. અહીં એજ રૂપ સ્થાપિત હાટકેશ્વર મહાદેવ કહેવાયા.

બટુકેશ્વર : દધિચી બ્રાહ્મણી પુત્ર વધુ ખરાબ સ્વભાવની હતી. એ. કારણે તે ક્યારેય ક્યાંય રોકાઈ શકતા ન હતા. એક સમયે દધિચીના પુત્ર સુદર્શને પોતાની પત્ની દુકુલા સાથે શિવરાત્રીના દ્વિવસે સહવાસ કર્યો અને સ્નાન કર્યા વગરજ શિવની પુજા કરી શિવજએ તેને જડ થવાનો શ્રાપ આપી દીધો. એ વાત પર દુ:ખી દધિભીએ પાર્વતીને પ્રાર્થના કરી જેનાથી પ્રસન્ન થઈને

ભગવતીએ તેને પોતાના પુત્ર બનાવી દીધો પાર્વતીના કહેવાથી શિવજીએ પોતાના ચારેય પુત્રોને બટુકના રૂપમં ચારે દિશામાં અભિશિત દકરી દીધા અને અહીં એ કહ્યું બટુકની પુજા વગર શિવ ભક્તિ પુરી નહીં થાય. મલ્લિકાર્જુન મહાદેવ:પોતાના લગ્ન માટે જ્યારે કાર્કિકેય પૃથ્વીની પરિક્રમા કરીને પાછા ફર્યા તો તો તેમને નારદજી દ્વારા ગણેશજીના કैલાસ લગ્નની ખબર પડી. તેનાથી તે નારાજ થઈને માતા-પિતાની વાત ન માનીને કૌચ પર્વત પર ચાલ્યા ગયા.

શંકરે દેવર્ષિઓને કુમારને સમજાવવા માટે મોકલ્યા તો પણ કુમાર માન્યા નહી ત્યારે પાર્વતીની સાથે શિવ જાતે જ ત્યાં ગયા પરંંતુ માતા-પિતાના આગમનનુ સાંભળીને કુમાર ત્યાંથી પણ ત્રણ યોજન દુર ચાલ્યા ગયા.શિવ- પાર્વતીનને જ્યારે કુમારે ત્યાં ન મળ્યા તો તેમણે અન્ય જગ્યાએ જવાનો વિચાર કર્યો પરંતુ ત્યાં પહેલા એક જયોતિ સ્થાપિત કરી દીધી. તેજ દિવસથી મલ્લિકર્જુન ક્ષેત્રનુ નામ તે મલ્લિકાર્જુન કહેવાય છે.

સોમેશ્ચર મહાદેવ:-દક્ષે અપોતાની સત્યાવીસ પુત્રીના લગ્ન ચંદ્ર સાથે કરી દીધા હતા પરંતુ ચંદ્રએ તેની પુત્રી રોહિણી પ્રત્યે વધારે આસકિત બતાવી એનાથી અન્ય છવીસ પોતાને અપમાનિત અનુભવવા લાગી તેમણે પોતાના પિતાને અપમાનિત અનુભવવા લાગી. તેમણે પોતાના પિતાને પતિની ફરિયાદ કરી તો દક્ષે પોતાના જમાઈને સમજાવ્યુ પરંતુ પ્રયાસ નિષ્કળ ગયો.ચંદ્રમાં રોહીણીમાં જ આસક્ત રહ્યો ત્ટારે દક્ષે ચંદ્રને ક્ષયી થવાનો શ્રાપ આપી દીધો.

દેવતા લોકો ચંદ્રના દુ:ખથી દુ:ખી થયા અને બ્રહ્માજીને સાપ સમાપ્ર કરવાનો ઉપાય પુછયો બ્રહ્માજએ મહાશંકરની ઉપાસના કરવો જ એકમાત્ર ઉપાય બતાવ્યો.જ્યારે ચંદ્રએ છ મહીના સુધી શિવજની પુજા કરી અને શિવજ તેમની સામે પ્રગટ થયા તો તેમણે ચંદ્રને વરદાન આપ્યુ કे તે દરરોજ એક પક્ષમાં એક એક કલાનો હાસ ભોગવશે અને પછી બીજા પક્ષાં દરરોજ વધતો જશે દેવતાઓ પર પ્રસન્ન થઈને તે ક્ષેત્રમાં તેમની મહિમા વધારવા માટે સોમેશ્વર નામના ચંદ્રથી સોમેશ્વર નામથી સ્થાપિત થયા.

ઓમકારે વર મહાદેવ :- એક વખત નારદજીએ ગોકિર્ણ તિર્થમાં શિવજીની પુજા કરી અને પછી વિધ્યાચલ પર્વત પર આવીને પણ શ્રધ્યાપુર્વક શિવજની આરાધના કરવા લાગ્યા.આથી ગર્વથી ભરાઈને વિધ્યાચલ નારદજી પાસે આવ્યો અને પોતાને સર્વશ્રેષ્ઠ કહેવા લાગ્યો નારદજીએ કહ્યું કे સુમેરુની સામે તારી કોઈ ગણના નથી.

સુમેરૂની ગણતરી દેવતાઓમાં કરવામાં આવે છે.આ સાંભળીને વિધ્ય ભગવાન શિવની પાર્થિવ મૂર્તિ બનાવી તંથા તેની પુજા કરી શિવજી પ્રસન્ન થઈ્ઈ ગયા અને વરદાન માંગવા માટે કહ્યું.વિધ્યએ પોતાની બુધ્ધિથી મનોકામનાઓ પુરી કરવાનુ વરદાન માંગ્યુ તો શિવજીએ વિચાર્યું કે એ બીજાઓ માટે દુ:ખદ બની શકે છે. ત્યારે તેમણે વિચાર કર્યો કે આ વરદાન બીજાઓ માટે પણ સુખદ બને એ વિચારીને તે જાતે જ ત્યાં ઑકારેશ્વના રૂપમાં સ્થિત થઈ્ઈ ગયા.

કેદારેશ્વર:-બદ્રિકા ગામમાં જ્યારે નર-નારાયણ પાર્થિવ પુજા કરવા લાગ્યા તો શિવજી ત્યાં પ્રગટ થયા.થોડા સમય પછી શિવજીએ પ્રસન્ન થઈન તેમને વરદાન માંગવાનુ કહ્યું તો નર-નારાયણે લોક કલ્યાણની ભાવનાથી તેમને પોતાને પોતાના રૂપી પુજાને કારણે તે સ્થાન પર હંમેશા રહેવાની પ્રાર્થના કરી આ બંનેની આ પ્રાર્થના પર હિમાસ્છદિત કેદાર નામના સ્થાન પર સાક્ષાત મહેશ્વર જયોતી રૂપથી સ્થિત થર્ઈ ગયા અને ત્યાંનુ નામ કેદારેશ્વર ૫ડયુ.

મહાકાલેશ્વરઃમહાકાલે શ્વરની મહિમા વધારે છે અવંતીવાસી એક બ્રાહ્મણના ચાર પુત્રો શિવના ઉપાસક હંતા. બ્રહ્માએ દૈત્યરાજ દુષણે વરદાન મેળવીને અવંતિમાં જઈને ત્યાંના બ્રાહ્મણો ધણા દુ:ખી કર્યા પરંતુ શિવજીની ઉપાસનામાં લીન આ બ્રાભ્મણે જરા પણ દુ:ખ માન્યુ નહીં ત્યારે દૈત્યરાજે પોતાના ચાર અનુચરને મોકલીને નગરીને ઘેરી લીધી અને ધર્મ અનુષ્ઠાન ન કરવાનો આદેશ આખ્યો.

દેત્યના અત્યાચારથી પીડાયેલી મ્રજા ક્રાનણની પાસે આવી બ્રાહ્મોએ પ્રજાને ધીરજ બંધાવી અને પોતે શિવજની ઉપાસનામાં લીન થઈ્ઈ ગયા એ સમયે જ્યારે જ્યારે દુષણ દૈત્ય આ બ્રાહ્મણો પર આક્રમણ કરવા માટે તૈયાર તમ્મર થયો તો તેવા જ શિવજી વિરાટ મહાકાલરૂપે પોતાને પ્રગટ કરી તે દુષ્ટ દૈત્વને બ્રાહણ પાસે ન જવાનો આદેશ આપ્યો પરંતુ તેણે આજા માની નહીં પરિણામે શિવજીએ તેને ચસ્મ કરી દીધો. શિવજીનુ આ રૂપ જોઈને બ્રહ્મા,વિષ્ણુ ઈન્દ્ર વગેરે દેવતાઓએ તેમની સ્તુતી કરી.

આ સંદર્ભમાં એક બીજી કથા પણ છે ઉજ્જૈન નરેશ ચંદ્રસેન જાની હોવાની સાથે-સાથે શિવ ભક્ત પણ હતો. તેના મિત્ર મહેશ્વરજીના ત્રણ મણિભદ્રએ તેને એક ચિંતામણી આપી હતી. જ્યારે ચંદ્રસેન આ મણિને ધારણ કરતા તો તે ખુબજ તેજસ્વી બની જતા. કેટલાક રાજાઓએ તેની પાસે આ મણિની માંગણી કરી અને ન આપવાથી તેમના પર ચઢાઈ કરી દીધી. પોતાની રક્ષાનો કોઈ ઉપાય ન જોતા તે મહાકાલની શરણામાં ગયા શિવજીએ મ્પસન્ન થઈને તેમની રક્ષાનો ઉપાય કર્યો ત્યારે જ પોતાના બાળકને ગોદમાં લઈને

એક બ્રાહ્મણી ફરતી મહાકાલની પાસે પહોંચી તો તે વિધવા બની ગઈ. અજાણ્યા બાળકને મહાકાલેશ્વર મંદિરમાં રાજાને શિવની પુજા કરતા જોઈને તેમનામાં પણ ભક્તિ-ભાવ જાગૃત થઈ્ઈ ગયો. તેણે એક સુંદર પત્થર ઘરે લાવીને શિવ રૂપમાં સ્થાપિત કર્યો અને તેની પુજા કરવા લાગ્યો. તે ધ્યાન એટલો લીન થઈ્ઈ ગયો કે માતાના વારે-વારે બોલાવવા છતાં પણ તેનુ ધ્યાન તુટયુ નહી. આ શિવમાયાથી વિમોહિત માતાએ શિવલિંગને ઉઠાવીને દુર ફેંકી દીધુ.

પુત્ર માતાના આ કર્મથી પણ શિવજીનું સ્મરણ કરતો રહ્યો. શિવજીની કૃપાથી ગોપી પુત્રથી પુજાયેલા તે પત્થર જયોર્તિલિંગના રપપમાં સ્થાપિત થયું શિવજીની પુજા કરીને જ્યારે તે બાળક ઘરમાં ગયુ તો તેણે જોયુ કે ઝુંપડીના સ્થાને એક વિશાળ મહેલ ઉભો છે. આ તરફ શિવજીની કૃપાથી ધન ધાન્ય થઈ ગયો. બીજી તરફ ચંદ્રસેનના વિરોધીથી સંપન્ન રાજાઓના અભિયાનનો પ્રારંભ કરતા જાણી લીધું હતું કે ઉજ્જૈન નગરી મહાકાલની નગરી છે અને ચંદ્રસેન શિવભક્ત છે.તો તેમણે જીતવાનો વિચાર છોડીને બધાએ મળીને મહાકાલની પુજા કરી ત્યાં જ હનુુમાજી પણ પ્રગટ થયા અને તેમણે બતાવ્યું के શિવજ તो મંત્ર વગર પણ પ્રસન્ન થई જાય છે.

ભીમેશ્વર મહાદ્વવ :- ભીમ નામનો એક મોટો રાક્ષસ હતો. તેના માતાપિતાનુ નામ કર્કટી અને કુંભકર્ણ હતું તેના પિતા રાવણના ભાઈ હતા. આ વાતની જાણ ભીમને તેમની પાસેથી થઈ અને એ પણ જાણ થઈ કे તેમને રામચંદ્રજીએ મારી નાખ્યા હતા.માતાએ પણ બતાવ્યું કे મે હજી સુધી લંકા જોઈ નથી. તારા પિતા મને અહીંજ મળ્યા હતા અને જ્યારથી તું જન્મ્યો ત્યારથી હું અહીં જ રહુુું આ મારૂ ઘર જ મારો સહારો છે.

કારણ કે મારા માતા-પિતા પણ અગત્સ્ય મુનિના ક્રોધથી ભસ્મ થઈ ગયા હતા.આ સાંભળીને દેવતાઓથી બદલો લેવા માટે તપ્રર થયો અને કઠોર તપ કરીને બ્રહ્માજને પ્રસન્ન કર્યા.બ્રહાજીએ તેને ખુબજ બળવાન થવાનુ વરદાન આપ્યુ.ભીમે ઈન્દ્ર વગેરે દેવતાઓને જીતીને પોતાના વશમાં કરી દીધા ત્યારબાદ તેમણે શિવજીના મહાન ભક્ત કામરૂપેશ્વરનુ બધું છીનવીને તેમને જેલમાં નાખી દીધા. તેમની પત્ન, પણ શિવની આરાધનામાં લાગેલી રહેતી હતી.

આ બાજી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ વગેરે ભીમથી છુટકારો મેળવવા માટે ભગવાન શંકરની સેવામાં ગયા. બીજી તરફ કોઈએ ભીમને કહ્યું કे કામરૂપેશ્વર તેના મરણનુ અનુષ્ઠાન કરી રહ્યાં છે.ત્યારે રાજા જેલમાં ગયા અને પુછપરછ કરી.રાજા કામેરૂપેશ્વરે બધું સાચે-સાભુ બતાવી દીધુ.આ સાંભળીને ભીમે તેને પોતાની પુજા કરવા માટે કહ્યું તથા તેણે પોતાની તલવારથી શિવજીના પાર્થિવ લિંગ પર પ્રહાર કરવાની ઈં્છા કરી ત્યારે જ શિવજી પ્રગટ થયા પછી બંને વચ્ચે યુધ્ધ થયું છેવટે નારદજી ત્યાં જ રહેવાની પ્રાર્થના કરી અને શિવજી ભીમેશ્વર નામના જયોર્તિલિંગના રપમાં ત્યાંજ સ્થાયી થયા.

વૈદ્યનાથ મહાદેવ:-રાવણે કैલાસ પર્વત પર ઘોર તપ કરીને શિવજીને પ્રસન કરવા માટે બધા પ્રકારની પ્રાકૃતિક આપત્તિઓ સહન કરી પરંતુ જ્યારે શિવજ પ્રસન્ન ન થયા તો રાવણે પોતાનુ માથુ કાપી-કાપીને શિવલિંગ પર ચઢાવવાનુ શેર કરી દીધુ.જ્યારે તે પોતાના નવ માથા ચઢાવી ચુક્યો અને તેના બધા માથા પહેલા જેવા કરીને વરદાન માંગવાનુ કહ્યુ. રાવણે તેમને લંકા આવવા માટે ક્યુ. શંકરે અનિચ્છાએ સ્વીકાર કરી લીધો શંકરે કઘ્યું કे તું મારા લિંગને ભક્તિ સાથે ઘરે લઈ જા પરંતુ જો વચમાં ક્યાંય પણ રાખીશ તો તે ત્યાં સ્થિર થઈ જશે. રાવણ શિવલિંગને લઈને નીકળ્યો અને રસ્તામાં લઘુ શંકાને કારણે એક ગોવાળને તે લિંગ આપી દીધુ ગોવાળ તેનો ભાર ન સંભાળી શક્યો.તે ત્યાંજ પાડી દીદુ ત્યારથી શિવજી વૈદ્યનાથ મહાદેવના રૂપમાં ત્યાંજ સ્થિત છે.

નાગેશ્વર મહાદેવ : પશ્ચિમી સમુદ્ર કિનારે લગભગ સોળ યોજનના વિસ્તારમાં એક વન હતું તેમાં દારૂક અને દારકકા રહેતા હતા તેમણે ખુબજ ઉત્પાત મચાવ્યો તેનાથી તંગ આવીને મુનિ લોકો ઔર્વ મુનિના શરણમાં આવ્યા તેમણે દૈત્યોને નાશ થઈ જવાનો શ્રાપ આપ્યો દેવતાઓએ દેત્યો પર આક્રમણ કર્યુ. દૈત્ય ગભરાયા પરંતુ દારૂકાની પાસે પાર્વતી દ્વારા આપવામાં આવેલી શક્તિના બથ ઉપર તે વનને આકાશ માર્ગથી ઉડાવીને સમુદ્રની વચ્ચે લઈ આવ્યા અને ત્યાં નિશ્ચિત થઈને રહેવા લાગ્યા.તે નૌકાથી સમુદ્રની ચારે તરફ જઈને લોકોને કેદ્દી બનાવીને લાવતા હતા.

એક વખત તેમાં એક સુપ્રિય નામનો શિવભક્ત પણ હતો તે શિવપુજન વગર અન્ન જળ ચ્રહણ કરતો ન હતો. તેણે જેલમાં પણ શિવજીની પુજા શરૂ ંરી દીધી. જ્યારે તેને આ કાર્યની ખબર પડી તો તેણે તેને મારી નાખવાની ધમકી આપી.સુપ્રિયએ ભગવાન શિવને પ્રાર્થના કરી અને શિવજી એક ક્ષણમાં પ્રગટ થઈને રાક્ષસોને મારી નાખ્યા અને ત્યારે તે વનને ચારેય લોક વર્ણો માટે ખોલવામાં આવ્યુ. પરંતુ દારૂકાને પાર્વતીએ જે વરદાન આપી રાખ્યુ હતું તેને કારણે આ યુગના અંતમાં રાક્ષસી સૃષ્ટી થવા અને દારૂકાી શાસિકા બનવાની વાત સ્વીકારી અને નાગેશ્વર જયોર્તિલિંગના રપપમાં ત્યાંજ સ્થાપિત થયું.

રામેશ્વર મહાદેવ : એકવાર ભગવાન શ્રીરામ સીતાજીને શોધતા-શોધતા સુગ્રીવની મિત્રતા સાથે બંધાઈ ગયા અને હનુમાનજી દ્વારા તેમને સીતાજની ખબર મળી રામે રાવણ પર આક્રમણ કરવા માટે વાનર સેનાને સંગઠિત કરી અને દક્ષિણના સમુદ્ર કિનારે પહોંચ્યા તેમની સામે સમુદ્રને પાર કરવાની સમસ્યા હતી. શિવભક્ત રામગંદ્રને સુગ્રીવ વગેરે એ ખુબ સમજાવ્યા પરંતુ તે રાવણની શિવમક્તિ જાણતા હતા.

એ વચ્ચે જ તેમને તરસ લાગી અને જેવુ તેમણે જળ માંગ્યુ અને પીવા લાગ્યા તેવુ જ તેમને શિવની પુજા ન કરવાનુ યાદ આવ્યુ. ત્યારે તેમણે શિવજીનુ પાર્થિવ લિંગ બનાવી ષોડશોપચારથી તેમની પુજા પ્રારંભ કરી શિવજી પ્રસન્ન થયા અને તેમને ત્યાંજ સ્થિત થવાનુ વરદાન માંગ્યુ શિવજી એવમસ્તુ કહ્યું અને ત્યાંજ રામે ધર મહાદેવના રૂપમાં स्थिત થई ગયા.

ઘૂશ્મે જ્વર મહાદેવ : પોતાની સુંદર પત્ની સુદેહાની સાથે ભારદ્વાજ ગોત્રવાળા સુધર્મા નામના એક વેદજ બ્રાહણ દક્ષિણ દિશામાં રહેલા દેવ પર્વત પર રહેતો હતો. તેને કોઈ સંતાન ન હતા જે કારણે તેને તેના પાડોશીઓના મેણા-ટોણા સાંભળવા પડતા હતા પરંતુ સુધર્મા તે પર ધ્યાન આપતા ન હતા પણ સુદ્હાએ તેને जીજા લગ્ કરવા માટે વિવચ કરી દીધો અને પોતાની બહેન ઘૂશ્યાને બોલાવી પોતાના પતિ સાથે લગ્ન કરાવી દીધા અને એમ પણ કહ્યું કे તે કોઈ પ્રકારનો દ્વેષ નહી રાખે સમય જતાં ઘૂશ્માને પુત્ર જન્મ્યો અને તેના લગ્ન થયા.

જોકે સુધર્મા અને ઘૂશ્મા બંને સુદેહાનું બહુ ધ્યાન રાખતા હતા છતાં પણ તેના મનમાં ઈર્ય્યાનો ભાવ ત્યાં સુધી ફેલાઈ ગયો કे તેણે દએક દિવસ યુવકની હત્યા કરી પાસેના તળાવમાં ફેંકી દીધો. સુધર્માને ઘડપણમાં ઘા આર્વી પડયો પણ ઘૂશ્માએ શિવજીનું પૂજન ન છોડયુ. તેણે તળાવ પર જર્ઈ સો શિવલિંગ બનાવ્યા અને તેમની પૂજા કરવા લાગી.જ્યારે તે તેનુ વિસર્જન કરી ઘર તરફ ચાલવા લાગી તો તેને તેનો પુત્ર તળાવના કિનારે ઉભેલો જોવા મળ્યો અને શિવજએ પ્રગટ થઈ સુદેહાના પાપની વાત કહી તથા તેને મારવા માટે ગુસ્સે થયેલા શિવજને રોકી તેમની પ્રાર્થના કરી આવુ કર્મ કરતા રોક્યા અને કહ્યું કે, જો તેઓ પ્રસન છે તો તેઓ અહીં જ રહે. શિવજીએ તે ની પ્રાર્થનાનો સ્વીકાર કર્યો અને ઘૂમેશ્વર નામથી ત્યાં સ્થિત થઈ્ઈ ગયા.

વિશ્चેશ્વર મહાદેવ :- પહેલાના સમયમાં નિર્વિકાર તથા ચૈતન્યબ્રહ્મે સૌથી પહેલા નિર્ગુણથી અગુણ શિવરૂપ ધારણ કર્યુ. પ્રકૃતિ અને પુરૂષ (શક્તિ અને શિવ) ને શિવે ઉત્તમ સૃષ્ટિ માટે તપ કરવાનો આદેશ કર્યો.જયારે તેમણે એક સારા સ્થાન અંગે પૂછયું તો શિવે પોતાની પ્રેરણાથી સંપૂર્ણ તેજથી સંપન્ન

પંચકોશી નામની નગરશરીનું નિર્માણ કર્યુ ત્યાં વિષ્ગુજીએ ઘણા સમય સુધી શિવજની આરાધના કરી. એનાથી ત્યાં અનેક જલધારાઓ વહેવા લાગી. આ અદભૂત દ્રશ્ય જોઈઈ જ્યારે વિષ્ણુજી આશ્ચર્યચકિત થયા તો તેમના કાનમાંથી એકમણિ ત્યાં પડી ગયો જેથી આ જગ્યાનું નામ મણિકાર્ણિકાતીર્થ પડી ગયુ. મણિકર્ણિકકાના પાંચકોશના વિસ્તાર સુધી બધા પાણીને શિવજએ પોતાના ત્રિશૂળ પર ધારણ કર્યુ અને તેમાં

વિષ્ણુ પોતાના પત્ની સાથે સૂઈ ગયા ત્યારે શિવજીની આજાથી આ સૃષ્ટિનું નિર્માણ થયું. શિવે પંચકોશી નગરીને બધાથી અલગ રાખી અને પોતાના જયોર્તિલિંગની સ્થાપના કરી પછી શિવજએ તેને ત્યાંથી ઉઠાવી મૃત્યુ લોકમાં સ્થાપિત કરી દીધુ જે બ્રહ્માના દિવસો પૂરા થવા છતાં પણ નષ્ટ ન થયું. આ સ્થાપના કાશીમાં થઈ. પ્રલયકાળમાં શિવજીએ ફરી તેને પોતાના ત્રિશૂથ પર ધારણ કરી લીધુ.આ પ્રમાણે કાશીમાં અવિમુક્તે શ્વરલિંગ હંમેશા સ્થિર રહે છે.

અને મહાપુણ્ય આપવાવાળી પંચકોશી નગરી ઘોર પાપનો નાશ કરવાવાળી છે ભગવાન શંકરે પાર્વતી સહિત અંદરથી સત્વગુણી અને બહારથી તમોગુણઆ આ નાગરીએ પોતાનું સ્થાયી નિવાસ બનાવ્યું.આ પ્રમાણે ત્રણ પ્રકારના કર્મ કહેવામાં આવ્યા છે જે કર્મકાંડના બંધનમાં નાંખવાવાળા છે

• સંચિત પહેલાના જન્મમાં કરવામાં આવેલા શુભ અને અશુભર્મ
• ફ્રિયામણ વર્તમાન જન્મમાં કરવામાં આવી રહેલા કર્મ
• પ્રારબ્ધ-શરીરના ફળસ્વરૂપ ભોગવવામાં આવતા કર્મ પ્રારબ્ધકર્મનો વિનાશ એકમાત્ર ભોગથી અને સંચિત તથા ક્રિયામાણનો વિલોભ પૂજનથી થાય છે કલીમાં જઈ સ્નાન કરવાથી અને પ્રાણ છોડવાથી મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે.

ત્રંબકે શર મહાદેવ :- દક્ષિણ બ્રહ્મ પર્વત પર અહિલ્યાના પતિ ગૌતમ તપ કરતા હતા સો વર્ષ સુધી અહી પાણી નવરસવાથી લીલોતરી નષ્ટ થઈઈ ગઈ. અહીંના પ્રાણી દુકાળથી પરેશાન થઈ આમતેમ જવા લાગ્યા. એટલે ઘોર દુકાળ પડયો કે ગૌતમજીએ છ મહિના સુધી પ્રાણાયામ દ્વારા માંગલિક તપ કર્યુ એનાથી વરૂણ દેવતા પ્રસન થયા અને ગૌતમે પાણીનુ વરદાન માંગ્યુ.વરૂણદેવના કહેવા મુજબ ગૌતમે એક ખાડો ખોદયો ત્યાં પાણી મળી આવ્યુ. વરૂણે કહ્યું કે અહીં હંમેશા પાણી ભરાયેલુ રહેશે તમારા નામની તેની પ્રસિધ્ધી થશે આ સ્થાન હવન, તપ, યજ, દાન કરવાવાળા લોકોને ફળ આપશે. આ પાણીના કારણે ઋષિયોને આનંદ ગયો અને પૃથ્વી લીલીછમ બની ગઈ. એક વખત ગૌતમના શિષ્ય ત્યાં માટે લેવા માટે ગયા તો અન્ય મુનીઓની

પત્નીઓ પણ ત્યાં પાણી લેવા આવી હતી અને તે પહેલા પાણી ભરવાની જદ કરવા લાગી.ગૌતમના શિષ્ય ગૌતમની પત્નીને બોલાવી લાવ્યા અને તેમણે શિષ્યોને જ પહેલા પાણી લેવાની વ્યવસ્થા કરી મુનિ પત્નીઓએ આ વાતને પોતાના પતિઓ આગળ મીફ, મરચુ ભભરાવીને કરી. ત્યારે મુનિઓએ ગૌતમ સામે બદલો લેવા માટે ગણેશજીની પૂજી કરી ગણેશજના પ્રગટ થતી વખતે તેમણે વરદાન માંગવા કહ્યુ જે પછી

ષિઓએ વરદાન માંગ્યુ કे,ગૌતમને અપમાનિત કરી ત્યાંથી હાંકી કાઢવાનુ બળ તેમને મળે. જે સામે ગણેશજીએ સૂચન કર્યુ કે, આવા મુનિ સાથે દ્વેષ રાખવો યોગ્ય નથી.જેણે પોતાના તપથી આ વિસ્તારમાં પાણીની વ્યવસ્થા કરી છે પરંતુ મુનિઓએ બહુ હઈ કરી ગણેશજીએ તેમની વાત માની લીધી પરંતુ ચેતવણી આપી કે, આખા પરિણામ સારા નહીં આવે એના થોડા દિવસ પછી ગૌતમજી ત્યાં ગયા તો તેમણે એક દુબળી પાતળી ગાય જોઈ અને જેવી તેને ત્યાંથી હટાકવા એક પાતળી લાકડી તેને મારી ગાય મરી ગઈ.આ બનાવ પછી મુનિઓએ ગૌતમ પર ગૌહત્યાનો આક્ષેપ લગાવ્યો.તેમને અપમાનિત કર્યા અને તેમને ત્યાંથી ચાલ્યા જવા માટે કહ્યુ.ગૌતમ દુ:ખી થઈ્ई ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.

ગૌતમે ગૌહત્યાના પાપથી મુક્તિ મેળવવા માટે તેપ કર્યુ. ગંગાજમાં સ્નાન કર્યુ અને કરોડોની સંખ્યામાં પાર્થિવલિંગ બનાવી શિવજીની પૂજા કરી શિવજીએ પ્રસન્ન થઈ દर्शન આપ્યા અને કહ્યું કे, તમે તો આત્માથી શુધ્ધ *षિ છો તમે કોઈ પાપ કર્યુ નથી. જ્યારે શિવજીએ ગૌતમને વરદાન માંગવા કહ્યું ત્યારે ગૌતમે શિવજી પાસેથી તેમને ગંગા આપી સંસારના ઉપકાર માટેનું વરદાન માંગ્યુ.શિવજએ ગંગાનુ તત્વરૂપજળ મુનીને

આપ્યુ ગૌતમે ગંગા પોતાને ગૌહત્યાથી મુક્ત કરવવાની પ્રાર્થના કરી. ગંગાએ વિચાર્યુ કે તે ગૌતમને પવિત્ર કરી સ્વર્ગલોકમાં લઈ ચાલી જશે પરંતુ શિવજીએ તેને કહ્યું જયાં સુધી કલિયુગ છે ત્યાં સુધી તમે ધરતી પર જ રહો. જે સામે ગંગાએ પણ તેમને કહ્યું के પછી આપ પણ પાર્વતી સાથે પૃથ્વી પર રહો. ગંગાજીએ શિવજને પૂછયું ક, જયાં સુધી બૃહસ્પતિ સિંહ રાશિમાં રહેશે ત્યાં સુધી તમારા કિનારે અમે રહી અને સ્નાન કરી શિવજીના દર્શન કરતા રહીશુ અને અમારા પાપ દૂર કરશે આ વાત સાંભળી ગંગા ગોમતી નામથી અને શિવલગ ત્ર્યંબક નામની ત્યાંજ स्थिત थયું.

ગંગા-દ્વારકારનું નામ એટલા માટે પડયું છે કે, ગૌતમજીએ અહીંયા સૌથી પહેલા સ્નાન કર્યુ હતું જ્યારે બીજા મુનિઓ અહીં સ્નાન કરવા માટે આત્મા તો ગંગા અદ્રશ્ય બની ગઈ હતી. ગૌતમે તેમને પ્રાર્થના કરી પણ તેમણે કૃત્યન મુનિઓએ દર્શન આપવાનો ઈન્કાર કરી દીધો.ગૌતમે ફરી પ્રાર્થના કરી તો તેમણે કહ્યું કે, આ પર્વતની સોવાર પ્રદક્ષિણા કર્યા પછી જ તે દર્શન આવશે. મુનિઓએ તેમ ક્યુ અને ગૌતમ પાસે પણ માફી માંગી (જુની કથાઓમાં એ પણ વર્ણન મળે છે કे ગૌતમે તો ઋષિઓને શ્રાપ આપ્યો હતો અને તે કાંચીપુરીમાં જર્ઈ રહેલા લાગ્યા હતા તથા શિવભક્ત ન રહ્યા. તેમના સંતાન પણ શિવભક્તિથી રહિત બની ગયા અને તે દાનવ જેવુ વર્તન કરવા લાગ્યા પરંતુ પછી ગંગાજી ફરીએ સ્થાન પર આવી અને તેમાં સ્નાન કરી તેમનું કલ્યાણ થયું)

કરિશ્વર મહાદેવ:-પહેલાના સમયમાં જ્યારે રાક્ષસો દેવતાઓને ખુબજ કષ્ટ આપવા લાગ્યા અને ધર્મનો હાસ થયો તો દેવતા વિષ્ગુજી પાસે ગયા વિષ્ણુજીએ દેવતાઓને કહ્યું કે તેઓ શિવજની આરાધના કરી મેળવેલી શક્તિથી જ हैત્યોનો સંહાર કરી શકશે. વિષ્ણુજી કैલાસ પર જઈ શિવજની ભક્તિ કરવવા લાગ્યા. તેમણે માનસરોવરમાં ખીલેલા કમળોથી શિવજની પૂજા કરી અને સહસ્ત્ર નામોથી પાઠ કરતા એક-એક નામ

મંત્રનું ઉચ્યારણ દકરી એકએક કમળ શિવજી પર ચઢાવવા લાગ્યા. વિષ્ણની પરીક્ષા લેવા માટે શિવજએ સહસ્ત કમળોમાંથી એક કમળને છુપાવી દીધુ. વિષ્યુએ બધી જગ્યાએ શોધ્યુ અંતે હારીને પોતાનું એક નેત્ર કમળ કાઢીને ચઢાવા લાગ્યા ત્યાંજ શિવજ પ્રગટ થયા અને વિષ્યુજીએ વરદાન માંગ્યુ કे તેઓ हैत्योની શક્તિ હણી લે. ખ્ઝ પછી મહાદેવે વિષ્ણુને પોતાનું સુદર્શન ચક્ર આપ્યુ. જેના પ્રભાવથી વિના કોઈ પરિશ્રમણથી વિષ્ણુજીએ દૈત્યોને પરાજય આપ્યો.

વ્યાધે ધ્ધર મહાદેવ:- શિવજીને પ્રસન્ન કરવાવાળા અનેક વૃત્તોમં શિવરાત્રિનું વ્રત સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. આ વ્રતને પુરૂ કરવા માટે સવારે ઉઠીને નિત્ય કર્મથી નિવૃત થઈને શિવાલયમાં જઈને શિવની પૂજા કરવી જોઈએ. આ ઉપરાંત જયોતિલિંગને સુંદર સ્થાન પર સ્થાપિત કરી બધી સામગ્રી સહીત પૂજા કરવી જોઈએ.

ॐ ન નમ:શિવાયા જાપ કરી ગીત-સંગીતની સાથે ત્રણવાર આચમન કરવુ જોઈએ. રાત્રિ જાગરણ, પ્રાર્થના કરતા વ્રત પુર કરવુ જોઈએ. શિવજની ઉપાસના કરતા કહેવુ જોઈએ, કે હે મહાશંકર તમે આ વ્રતથી સંતુષ્ટ થાવ અને અમારા પર કૃૃા કરો.પછી પોતાની શક્તિ અનુસાર દાન વગેરે કહી શિવલિંગનુ વિસર્જન કર્યા બાદ ભોજન કરવુ જોઈએ. એના વિશે એક કથા આ મુજબ છે કે ગુરદુષ્ટ નામે એક પાપી નિષાદ રોજ વનમાં જર્ર ચોરી કરી

અનેક દુષ્કર્મો કરતો હતો. એક વખત શિવરાત્રિના દિવસે તે પોતાની ગર્ભવતી પત્નીની સાથે ભોજનની શોધમાં નિકળ્યો પરંતુ તેને કાંઈ ન મળ્યું તે નિરાશ થર્ઈ એક તળાવની પાસે એક વૃક્ષની આકાશમાંએ આશાએ બેસી ગયો કે જો કોઈ પશુ પાણી પીવા આવે તો તેને મારીને ખાઈ જાય. રાત્રિના પહેલા પ્રહરમાં એક હરણી પાણી પીવા આવી તો તેના પર ભીલે ધનુષ પર બાણ ચડાવ્યુ જેવુ તેણે આમ ક્યુ તે સમયે તે વૃક્ષ પરથી કેટલાક ફૂલ અને પાણીના ટીપા શિવજીના જયોતિલિંગ પર પડયા એનાથી શિવજનું પૂજન થઈ ગયુ.હરણીએ દુ:ખી સ્વરમાં કહ્યું કે, મને થોડીવાર માટે બાળકોની વ્યવસ્થા કરવા માટે જવા દો.

હું ફરી આવીશ નિષાદે તેને જવા દીધી અને તેની રાહ જોતા એક પ્રહર જાગતા વીતી ગયો. બીજા પ્રહરમાં તે હરણીને શોધતી તેની બહેન તળાવ પર આવી નિષાદે ફરીથી તેનુ જ કર્યુ અને તેનાથી ફરી ફુલ તથા જળ જયોતિલિંગ પર ૫ડ્યા અને શિવજીની પુજા થર્ઈ ગઈ. હરીણીની બહેન પણ થોડો સમય માંગીને ચાલી ગઈ. નિષાદે તેને પણ જવા દીધી ત્રીજા પ્રહરમાં એ બંનેને શોધતો એક તંદુરસ્ત હરણા ત્યાં આવ્યો અને ફરી તેને મારવાની કોશિષ કરી તેમાં ફુલ અને જળ પડ્યા અને શિવજીનુ ત્રીજા પ્રહરનુ પુજન થઈ્ઈ ગયુ.હરણે પણ કરૂણ વાણીમાં નિષાદને પોતાના બાળકોની વ્યવસ્થા કરવા માટે સમય માંગ્યો અને પાછા ફરવાનો વિશ્વાસ આપ્યો. તેની રાહમાં નિષાદનુ ચોથા પ્રહરનુ પણ જાગરણ થઈ ગયુ.

ધરે પહોંચીને ત્રણેએ એકબીજાને પોતાની વાર્તા સંભળાવી અને હરણીને બાળકોનો ભાર સોંપીને હરણ પોતે નિષાદ પાસે જવાનો ભ ચાર કર્યો. હરણીએ વૈંધત્યને ખુબજ ખરાબ બનાવતા સાથે જવાનો આગ્રહ કર્યો અને ત્યારબાદ બાળકો પણ માતા-પિતાની સાથે ત્યાં પહોંચી ગયા. ચોથા પ્રહરમાં જ્યારે નિષાદે ધનુષ બાણ ચડાવ્યા તો તેજ રીતે જળ અને પત્ર-પુષ્પ શિવજી પર ચઢવાથી યોથા પ્રહરની પુજા પણ થઈ ગઈ.

તેનાથી નિષાદનુ પાપ નષ્ટ થઈ ગયુ અને તેણે જાનનો અનુભવ કર્યો.તેને હરણ-હરણીના વચનબધ્ધતાની ભાવનાને કારણે મુક્ત કરી દીધા.નિષાદના આ કર્મથી પ્રસન્ન થઈને શિવજ પ્રગટ થયા અને તેને વરદાન માંગવા માટે ક્્યુ. નિષાદે તેમની પાસે વરદાન માંગ્યુ કે તે ત્યાં જ નિવાસ કરે શિવજીએ તથાસ્તુ કહ્યું અને વ્યાધેશ્વર ત્યાંજ स्थिર થર્ई ગયા. આ રીતે શિવજીના આ જયોર્તિલિંગ જુદા-જુદા રૂપમાં જુદા-જુદા સ્થાનો